Dagmars herjingar. Blenda av nye ipad 16. Premiekryss. Konkurranse. Gjer bustaden klar for vinteren 11. Ny kvardag for straumkundane

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "Dagmars herjingar. Blenda av nye ipad 16. Premiekryss. Konkurranse. Gjer bustaden klar for vinteren 11. Ny kvardag for straumkundane"

Transkript

1 Konkurranse Premiekryss 14 Vinn ein ipad! 15 Blenda av nye ipad 16 NR 1. VÅRUTGåVE 2012 l 30. årgang l Livsstilsmagasin frå ditt nettselskap Dagmars herjingar Dagmar er på sitt verste og skaper ein feil ved nettet kvart sekund i tolv timar. På det meste var over utan straum i jula. Sjå side 04 Foto: Tussa Nettleiga blir redusert 03 Ny kvardag for straumkundane 06 Gode råd om straumsparing 11 Gjer bustaden klar for vinteren 11

2 aservice AS Hafslund Faktur ENERGI FORLAG AS Postboks 1182 Sentrum Ola Normann Hafslund gt EIDSVOLL 0247 OSLO NO-0107 OSLO Tlf: Faks: ISSN Ansvarleg redaktør Fredrik Kveen Tlf: Abonnement Bård Knutsen Tlf: Mobil: Produksjon Artko Grafisk Produksjon Tlf: Design Therese B. Hansen Hege Blix Bernhardsen Utgivar Energi Forlag AS Energi Forlag AS eigd av Europower AS, som igjen er eigd av NHST Media Group AS % kraftpris Nettleiga blir redusert med 340 kroner NVE har bestemt at nettselskapa får lågare inntekter i år enn i fjor. For ein familie som bruker kilowattimar årleg, blir nettleiga redusert med gjennomsnittleg 340 kroner. Det er likevel store skilnader mellom selskapa. Derfor kan nokre forbrukarar oppleve at nettleiga aukar. NVE har varsla at samla inntekts ramme for nettselskapa i 2012, eksklusive Statnett, er utrekna til 14,8 milliardar kroner. Det er 200 millionar kroner lågare enn i Nettleiga går ned fordi nett selskapa har lågare kostnader på grunn av redusert rentenivå og pårekna lågare kraftpris i NVEs regelverk gir lågare nettleige når kostnadene til nettselskapa går ned, sier vassdrags- og energidirektør Per Sanderud i ei pressemelding. Har auka. Samtidig har investeringane til nettselskapa og kostnadene deira til vedlikehald auka. Trass i at inntektsrammene er reduserte, trur ikkje Sanderud at kraftforsyninga blir mindre trygg i framtida: Reknskapstala viser at det blir investert meir i distribusjonsnettet enn nokon gong tidlegare. Vi meiner at nettselskapa også i åra fram over vil halde høg aktivitet for å gjere nettet meir robust og få ny fornybar kraft produksjon på nett. Viktige skilnader. Det er viktige skilnader på små og store selskap. NVEs oversikt viser at nettleiga for hushalda varierer frå om lag 10 øre per kilowattime til 60 øre per kilo wattime. Dei minste selskapa har høgast nettleige. Samanslåing av nettselskap har jamna ut nettleiga, meiner NVE. 34 % avgifter 7559> < % nettleie Inntektsramma til nettselskapa Straumnettet er eit naturleg monopol som blir drifta av nett selskapa. For at nett selskapet ikkje skal ta for høg nettleige, fastset NVE årlege inntektsrammer. Låg rente reduserer finans kostnadene til nettselskapa. Redusert kraftpris er med på å gi lågare kostnader knytt til overførings tap i nettet. Tek selskapet for høg leige eitt år, blir det pålagt å betale tilbake differansen mellom faktisk og tillaten inntekt dei neste åra. Selskap som har teke mindre enn det tillaten inntekt gir høve til, kan ta inn meir dei neste åra. Endringar i nettleiga påverkar ikkje avkastninga til nettselskapa. Kilde: NVE Tekst: Sigurd Nedrelid montasje: therese hansen Kjære lesar Vi har nettopp lagt bak oss ein relativt mild vinter prega av mykje ekstremvêr i store delar av landet. Stormen Dagmar var den kraftigaste etter nyttårsorkanen 1992, og sette straumforsyninga på alvorlege prøver menneske var råka av straumstans i jula. I denne utgåva av Vår Energi kan du lese meir om korleis ekstremvêr og flaum aukar presset på straum forsyninga som vi alle er avhengige av. I jusspalten på side 13 vil du finne informasjon om kva rettar du som straumkunde har når straumen blir lenge borte. Du vil også finne informasjon om kva grøne sertifikat og smarte målarar er, og kva dei får å seie for oss forbrukarar. Styresmaktene har i år redusert inntektsramma for nettselskapa, noko som i gjennomsnitt redu serer nettleiga med 340 kroner. Men det er store skilnader mellom selskapa, somme vil oppleve at nettleiga aukar. Sjekk gjerne med det lokale nettselskapet ditt for å finne ut korleis dette vil slå ut for deg. I tillegg gir vi som vanleg tips og råd om korleis du med enkle grep kan redusere straumrekninga, og vi fortel korleis du kan førebyggje bustadbrann. Vi i Vår Energi håper du opplever innhaldet som nyttig og tek gjerne imot ris og ros. Send gjerne ein epost til: God lesing! Fredrik Kveen Ansvarleg redaktør Vår Energi har som formål å gi deg informasjon om kraftmarknaden og kva du kan gjere for å påverke straumrekninga. Magasinet inneheld blant anna råd og tips om straumsparing og branntryggleik, og vi håper at innhaldet kan gi betre forståing for korleis kraftmarknaden fungerer. 2

3 > Forbrukarfinansiert fornybar energi Politikarane forsynte seg med kaker, medan mijøaktivistane jubla då ordninga med grøne sertifikat vart sett i kraft ved årsskiftet. Det nye sertifikatmarknaden skal vere med og auke fornybar kraft med 26,4 TWh i Noreg og Sverige. Forbrukaren må betale noko meir for straumen, men er sikra meir fornybar og klimavennleg kraft. Straumkunden skal betale. Grøne sertifikat er ei forbrukarsubsidiert støtteordning for utbyg ging av fornybar energi, seier Ivar Vigdenes poli tisk rådgivar i Olje- og energidepartementet. I året vi er inne i, vil eit vanleg hushald oppleve 150 kroner i påslag, meiner informasjons sjef Aslak Øverås i Energi Norge. Auka produksjon gir lågare marknads pris på straumen. Dersom den nye krafta ikkje blir eksportert til utlandet, vil straumprisen bli lågare. Dagens utbyggstempo på kraft linjer og -kablar gir ikkje grunnlag for å tru at heile den auka produksjonen blir seld ut av landet. Nettoprisen er vanskeleg å spå. Positivt. Ivar Vigdenens peiker på at utbygging av fornybar kraft vil vere positivt for straumkundane. Dette er avgjerande for å oppnå sikker tilgang på kraft og ein meir lik og pårekneleg pris for folk i heile landet. Thomas Bartholdsen, fagdirektør Bustad i Forbrukarrådet, er positiv til ordninga, men set samtidig krav til bransje og politikarar. Kva er ordninga med grøne sertifikatar? Nye prosjekt som tek sikte på produksjon av fornybar straum, vil få tildelt eit tilleggsprodukt for sal: grøne sertifikat. Sertifikata blir lagt ut på ein fri norsk-svensk marknad. Etterspurnaden skal stimulerast ved å påleggje alle straumseljarar obligatorisk kjøp av sertifikata. Håpet er at den nye inntektskjelda vil stimulere kraft utbyggjarar til å satse på fornybare energiprosjekt. Dei første el sertifikata er no utferda, men det er nok kake igjen til alle. Dei forbrukarfinansierte ressursane må ikkje bli noko sluk inn i bransjen. Bartholdsen krev at den jamne straumkunde skal vite kva han betaler for, og legg til: Oppslutninga om ordninga er avhengig av at gode resultat blir kommuniserte til forbrukarane. Aslak Øverås er godt nøgd med informasjonen som er gitt til forbrukarane. Bransjen har gjort ein stor innsats for å forklare ordninga. Ei rundspørjing frå TNS Gallup viser at meir enn halvparten av straum kundane på landsbasis er kjende med ordninga. Kraftselskapa er pålagde å informere, og NVE har kjørt kampanjar retta mot forbrukarane. Tekst: sigurd nedrelid foto: morten fredheim solberg Fakta Felles norsk-svensk ordning for perioden ,2 TWh skal byggjast ut i Noreg. Straumkundane betaler for utbygginga. Ordninga sikrar likare og meir påreknelege prisar i heile landet. Vil medføre ein auke i nye vasskraftprosjekt og i vindkraft. Kan medføre eit løft for satsing på bioenergi, i første rekkje fjernvarme, i Noreg. 3

4 Stormens sentrum Dagmar er på sitt verste og skaper ein feil ved nettet kvart sekund i tolv timar. I Statnetts kontrollrom vaktar sindige menn og kvinner stormens herjingar. Natt til andre juledag. Det er stormflo fleire stader langs kysten, og fiskebåtar blir skylde på land. Gjennom natta vart omkring menneske råka av straumbrott. Dersom det ikkje var for Statnetts førebuingar og balanse ring av sentralnettet, og ekstra beredskap hos dei lokale energiselskapa, ville konsekvensane av Dagmar vore mykje større. 4 Julaftan 2011 vart det lagt planar på Statnetts regionsentralar i Alta, Oslo og på Sunndalsøra. Oppdraget var å balansere kraftforbruk og kraft forsyning, slik at forbrukarane ikkje ville miste straumen gjennom ei lang natt. Ekstra mann skap var sete i beredskap, og det var lagt planar for lokal forsyning, separat drift, fleire stader i landet. Vidare vart alle stader som kunne bli råka, bedne om å kjøre drifta med svakt energioverskott. Sterke krefter var i sving. På linja mellom Viklandet og Fræna vart ein såkalla loop, ein del av ei straummast, riven av. I staden for å fly av garde vart delen oppsiktsvekkande nok sveisa tilbake i masta anten på grunn av lyn eller spenning. Beredskapslaga er førstelinjeforsvaret for kraftforsyninga. Gjennom natta vart det sende ut arbeidslag for å utføre opprettingar. Men ein stad på linja mellom Aura og Vågåmo vart beredskapsteamet sjølve offer for stormen, då

5 m Press på forsynings tryggleiken Sentralnettet er motorvegane Kraftforsyninga og blir drifta av Statnett. Distribusjonsnettet fører straumen til huset ditt og blir drifta av lokale energiselskap. Distribusjonsnettet er særleg sårbart for trefall. Klimaendringar fører til meir ekstrem vêr og flaum i framtida. Næringa kjenner utfordringane og tek grep. Dagmars ødeleggingar, her ved Hjørundfjord stranda i Ørsta kommune. dei vart tvinga til å opphalde seg på ein stasjon langs linja om natta. Morgonen etter vart dei brøyta ut av eit anna arbeidslag. I Årdal såg natta ut til å bli kortare enn vanleg. Ein forsyningsfeil medførte at byen måtte forsynast frå lokale kraftverk. Den nye straum frekvensen vart høgare, og dei elektriske klokkene i byen begynte å tikke for raskt. tekst: sigurd nedrelid foto: bjørn berge, tussa Dagmar Stormen Dagmar var den kraftigaste sidan nyttårsorkanen i menneske var råka av straumstans mellom første og andre juledag kundar opplevde straumstans i meir enn 12 timar. Dei enorme øydeleggingane på distri busjonsnettet skapte dei vedvarande straumbrotta. Trefall var hovudårsaka til problema. Klimaendringane fører til meir ekstremvêr og flaum, og dermed auka press på forsynings tryggleiken. Selskapa arbeider for at distribusjonsog sentralnettet skal takle morgon dagens utfordringar. Ekstremvêr har vist at distribusjonsnettet er akilles hælen i forsyningstryggleiken. Seinast under stormen Dagmar var trefall over distribusjonsnettet vore årsaka til dei fleste straumstansane. I bransjen blir det arbeidt for å unngå trefall under ekstremvêr. Breiare kraftgater er blant dei viktigaste verkemidla. Fleire nettselskap satsar på meir rydding av tre langs linjene, blant anna gjennom nye avtalar med grunn eigarane. NVE opplyser at kilometer luft leidning er kabla og lagt i bakken dei siste ti åra. I tillegg er kilometer nytt kabla nett bygd ut. Av Noregs totale kilometer distribusjonsnett er kilometer framleis luftlinjer. Det er dyrt å leggje heile straumnettet ned i bakken. 5

6 Enklare å styre eige forbruk NVE meiner at med AMS kan den jamne straumkunden oppleve langt større fridom til å styre eige straumforbruk. Det er i utgangs punktet berre mangel på kreati vitet og satsinga til kvart enkelt nettselskap som set grenser for kva marknaden måtte finne på å tilby. I framtida kan du avtale at varme kablane skal koplast ut når straum prisen er høg. I periodar med høgt straumforbruk aukar prisen. Det er ikkje sikkert at familien må ha varmekablane påslått medan mid dagen blir servert og straumprisen er på det høgaste. Ein kan då avtale at nettselskapet eller kraftsel skapet skal slå av varmekablane i eit bestemt tidsrom eller avhengig av kor høg straumprisen er. Etter kvart kan det også bli mogleg å stengje med eit enkelt tastetrykk på mobilen. Det kan også bli mogleg å selje overskottskraft tilbake til mark naden. Straumkunden kan gå inn i ein volumbasert avtale med netteller kraftselskapet. Dersom hus haldet held seg under avtalt volum, kan det bli mogleg å tene pengar ved å selje tilbake differansen til marknaden. Straumkundens nye kvardag Innan 2017 skal alle ha installert smarte straummålarar. Til glede for forbrukaren, bransjen og miljøet, skal vi tru NVE. AMS er på full fart inn i norske hushald. Skal vi ta seksjonssjef i NVE Thor Erik Grammeltvedt på ordet, har norske hushald mykje å sjå fram til når han kallar innføringa av AMS eit paradigmeskifte. Automatisk innhenting. AMS er samansett av ein tradisjonell straummålar og eit datapro gram. Informasjon om straumforbruket ditt vil med jamne mellomrom bli send til kraftsel skapet. Du treng ikkje rapportere til selskapet. Automatiseringa gjer innhenting av målever diane raskare og meir presise. Du vil kunne følgje straumprisar og ditt eige forbruk kontinuerleg. Separat informasjondis play skal kunne koplast til målaren. Det er vidare sannsynleg at informajonen kan bli tilgjengeleg på eit sjølvvalt medium, til dømes telefonen eller datamaskinen din. Finansiering via nettleiga. NVE meiner at investeringa i AMS vil koste 5 milliardar kroner. Nettselskapa skal stå for gjennomføringa, og finansieringa skjer dermed gjennom nettleiga. Dette vil isolert sett medføre ei høgare straum rekning. Men NVE legg vekt på at ein vesentleg del av kostnadene ville ha oppstått likevel. Eksisterande målarar har avgrensa levetid og må byttast ut litt etter litt. Innføring av AMS vil gi omfattande nytte verknader for for hushald, nettselskap og kraft leverandørar, uttalar Thor Erik Grammeltvedt. NVE har ikke talfesta den totale nytteverk naden som ein kronesum. Investeringa inklu derer mange faktorar som er vanskelege å talfeste. Auka medvit. Tilgjengeleg, presis og konti nuerleg informasjon medfører at du kan sjå kva forbruk som pressar opp straumrekninga. Forsking tyder på at auka innsikt i eigne vanar gir lågare forbruk. Familiemedlemmer påverkar kvarandre til auka medvit, og granskingar har vist at hushald med tenåringar kjem særleg godt ut. Lågare forbruk totalt i ditt distrikt med fører lågare straumpris, og lågare forbruk i ditt hushald påverkar straumrekninga direkte. Auka informasjon om kraftflyten i nettet vil gi nettselskapa verdfull kunnskap. Selskapa vil lettare oppdage kvar forsyninga er sårbar, og få høve til å betre investeringane etter kapa sitetsbehov, lokalisering og timing. Effektivt vedlikehald gir tryggare forsyning og lågare straumrekning. Dei mest ulønnsame investeringane blir gjennomførte for at nettet skal tole forbruks toppane. Typisk er dette når hushalda skal lage middag samtidig. Med lågare forbruks toppar kan dei mest ulønnsame investeringane bli reduserte tilsvarande, til innsparing for nett selskap og dermed forbrukar. tekst: sigurd nedrelid illustrasjon: Hafslund/David Zadig Snart kan det bli slutt på ei slik målaravlesing. Smart straum AMS er ei forkorting or Avanserte Måle- og Styringssystem. Blir også kalla Smarte Målarar. AMS skal innførast i alle norske hushald innan Region MidtNorge skal vere pilotprosjekt for AMS og vil vere noko tidlegare ute. Tilsvaranda AMS-prosessar som i Noreg blir også gjennomførte i EU. 6

7 Småkraft i vekst Det kan med dagens prisnivå rent praktisk bygges ut mer enn 15 milliarder kilowattimer (TWh) småkraft i Norge. Grønne sertifikater vil sette ekstra fart i utbyggingen. De neste årene er det ventet at utbyggingen av småkraft vil skyte fart over store deler av landet. En viktig grunn er innføringen av en felles ordning med svenskene om grønne s ertifikater. Det nye sertifikatmarkedet skal bidra med 13,2 TWh ny kraft i Norge, og det er forventet at utbyggingen av småkraft vil stå for en god andel av dette. Men det kan være krevende å komme i gang med småkraftproduksjon. Det kreves blant annet konsesjon for å få lov til å produsere strøm, og NVEs konsesjonskø er lang og i noen tilfeller opp mot 6 7 år. NVE-sjef Per Sanderud har nylig sagt at han er enig i at dette er for lang tid, og har lovet å ta fatt i utfordringene. Samtidig har småkraftfolket greid å etablere sin egen kø, en sertifikatkø. Dette skyldes at 90 prosent søknadene NVE mottar ikke følger vilkårene fullt ut og skaper merarbeid. Dette har fått daglig leder i Småkraftforeninga Henrik Glette til å rykke ut og lovet å rydde opp. Et annet hinder for småkraft har vært mangel på nettilgang. I dag er investeringer for 90 milliarder satt på vent i Sogn og Fjordane og Midt-Norge på grunn av manglende nettilgang. Samtidig er det lys i tunellen for denne regionen: Den store 420 kv-linjen fra Fardal i Sogn og Fjordane til Ørskog på Sunnmøre skal stå klar i løpet av Nord-Norge er i en liknende situasjon: NordTroms og Finnmark har de største vindkraft ressursene i landet, mens Nordland og Troms har store muligheter for utbygging av småkraft. Men foreløpig har selskapene i regionen slitt med svakt nett og lang ventetid på konsesjons søknadene. Statnett har planer om utbygging av nettet i Nord-Norge. Småkraftutbygging skjer også overalt ellers i landet, både i vest og sør og øst. Felles er konsesjonskøen, muligheten for nettilgang vil variere. Småkraft er allerede etablert som en solid bygdenæring som både gir ressursutnyt ting og gode arbeidsplasser. tekst: ola n. nedrelid Foto: Bergesli Kraftverk Småkraft Kraft- og småkraftproduksjon er vår tids måte å utnytte vannkraften på. Fra gammelt av er utnytting av vannkraft med oppgangssaga rundt 1500-tallet mest kjent. Senere fikk vannkraften betydning for både jernverksindustrien og treslipe riene. Rundt 1930 etableres kraftverk i elver og bekker for å dekke lokale behov for strøm. Reimdrift var også i bruk for å utnytte vannkraften. I 2004 synliggjør NVE potensialet for småkraft i Norge til 25 TWh. 7

8 Stolsvatn. Foto: E-CO Dam Virdnejavri. Foto: Statkraft Hunderfossen. Foto: eidsiva energi Har du planlagt sommarferien? Norske dammar, besøkskraftverk og kraftmuseum kan vere attraktive reisemål. Energinasjonen Noreg er tufta på vasskraft, og du finn derfor dammar over heile landet. Nokre er resultat av stor ingeniørkunst. Andre har historisk og kulturell verdi. Andre igjen er plasserte i fagre omgjevnader. Sikkert Tafjord-perla Tafjord er blant Norges største og mest kjende turistattraksjonar. Alle er ikkje like godt kjende med at vasskraftproduksjon har vore drive i området i lang tid. Tafjord 1 heiter den tidlegare kraftstasjonen som i dag er museum. Tafjord 1 vart, som den første kraftstasjonen i Tafjord, sett i drift i Museet er ope kvar sommar med gratis inngang og guide. Zakariasdammen ved bygda Taford er spek takulær. Dammen er med sine 95 meter ein norsk gigant. Kvart år bruker fleire tusen turistar den smale anleggsvegen til toppen av dammen for å oppleve korleis det kjennest å stå på toppen av eit enormt fossefall. 8 er det at dammane og og besøkskraftverka fortel kvar si historie, historier mange av oss aldri har høyrt. Vår Energi vil her presentere nokre norske dammar for lesaren. Og kanskje samtidig vekkje reiselysta. Neste gong du er i nærleiken, tek du kanskje ein avstikkar innom ein dam eller eit museum. tekst: sigurd nedrelid Korfor må vi ha dammar i fjellet? Vasskraftutbygginga er den viktgaste grunnen til at vi har rein og tilgjengeleg kraft i Noreg. Einsidig produksjon langs elvane ville vere ein dårleg idé. På tørre dagar med låg vas stand ville kraftproduksjonen vore for låg til å dekkje forbruket. For å bøte på problemet har Noreg i lang tid bygd dammar i fjellet. Fjelldammane har store vassmengder og fallhøgd til kraftverka. Desse naturklege batteria i fjellet sikrar kraft produksjon i Noreg. Jamvel på ein godvêrsdag. Foto: tafjord

9 Askjelldalsvatn. Foto: BKK Dam Storglomvatn. Foto: Statkraft Nåvatn dam. Foto: gunnar trydal Hunderfossen mest besøkt Hunderfossen er ein av dei mest kjende dammane i landet. Grunnen er nok plasse ringa ved Gudbrandsdalslågen midt mellom E6 og Dovrebanen. På vestsida av elva ligg Hunderfossen Familiepark tett inntil ein populær cam pingplass og Hafjell med hytter og eit av dei største alpinanlegga i landet. Foto: e-co Energiutstilling Lærerikt og morosamt. I Aurland kommune finn du den nyetablerte energiutstillinga Rein energi. Gjennom film, animasjon og oppgåver kan ein lære om krinslaupet til vatnet og om miljøvennleg kraftproduksjon. Aurland er eit av landets største område for kraftproduksjon, og samtidig byr staden også på nokre av Noregs finaste turopplevingar. Turen langs Aurlandsdalen frå Østerbø til Vaabygdi blir referert til som Noregs Grand Canyon. Langs ruta passerer ein karakteristiske stader som jettegryta Vetlehelvete og 1600-tallsgarden Sinjarheim. Om sommaren går det dagleg bussar frå Vassbygdi tilbake til Østerbø. I fjellet er det også eit eldorado for fiske. I dei same traktene kan du oppleve ein uvanleg dam. Eller nær sagt, to dammar. Ved Stolsvatn i Hol er det bygd ein ny stein fyllingsdam. Det krakateristiske er likevel at dammen ikkje er riven. Frå dammen er det fantastiske turruter i alle retningar: Lungsdalshytta, Bergsjøstølen og Rødungstølen er dei næraste turisthyttene. Fiske, fjell og tur Reis til Vaksdal og Modalen neste gong du skal på fottur. I området finn du fleire turhytter og fantas tisk vestlandsnatur. I området finn du fleire turhytter og fantastisk vestlandsnatur. I området vil du finne dammane Askjelldalsvatn, Skjerjevatnet og Stølsvatnet. Alle magasina innbyr til laksefiske. Området rundt Stølsheimen er blitt naturresrvat. På vegen frå Skjerjevatn til Stølsheimen kan Lærerikt og gøy for barna. Og kanskje også for dei vaksne. Inne i Hunderfossen Familiepark ligg Energisenteret. Her kan du spå vêret, lære kvar straumen kjem frå og besøkje familien Strøm. Om sommaren er Energisentret ope samtidig med Hunderfossen Familiepark. Foto: hunderfossen familiepark du ikkje unngå å leggje merke til attraksjonen Raudberget. Når fjellet badar i kveldslys, er det skinande raudt. Fenomenet kjem av eit høgt innhald av serpentenitt. Til slutt kjem du fram til fagre området rundt dammen i Stølsvatn. Derifrå må du ha organisert transport ned frå fjellet. Tilgjengeleg. Dammane i Vaksdal og Modalen viser korleis anleggs vegen har gjort naturområda til gjengelege for turgåarar og interesserte. 9

10 Elektriske brannar 40 prosent av alle brannar i Noreg kjem av uvettig bruk av eller feil ved det elektriske anlegget, viser tal frå Brannvernforeningen. med enkle førebyggjande tiltak kan risikoen for brann reduserast. Vis god leidningsskikk. Å dra ut støypselet er eit godt førebyggjande tiltak. Dra aldri i leidningen, men i sjølve pluggen. På den måten unngår du å skade støypselet. Hugs vidare at støypselet er ingen brytar. Skru alltid av apparatet før du dreg ut støypselet. Støypselet skal tole at det blir drege ut frå veggen. Evna støypselet har til å stå imot slitasje, blir testa ved å setje i og dra ut støypselet fleire tusen gonger. I tillegg blir det testa for høgare spenning enn normalt og må tole avgrensa temperaturendringar. Kjøp timer til dei mest brukte støypsela. Timeren skur seg automatisk av etter eit tidsintervall som stilt inn på førehand. På denne måten er det ikkje nødvendig å dra ut støypselet, og du unngår unødvendig slitasje. Det er grunn til å vere meir nøye med gamle støypsel enn nye. Nye støypsel er kvalitetssikra, og dei har ei bakplate som vernar mot oppsamling av støv. Unngå komfyrbrann. Komfyrbrann er den mest vanlege årsaka til bustadbrann. Typiske tilfelle er at den som lagar mat, gløymer å skru av kokeplata etter bruk, eller gløymer å passe på medan maten blir laga. Politirapportar har vist at fulle menn og eldre ofte er innblanda i episodane. Ver alltid vaken og hald deg ved komfyren eller i nærleiken av kjøkkenet, der den soleklare oppmodinga frå Brannvernforeninga. Blir du avbroten medan du lagar mat, eller må ut av huset eit raskt ærend, skal du skru av komfyren. Det finst tekniske hjelpemiddel for dei som har lett for å gløyme. Komfyrvakt bryt straumen når temperaturen blir for høg. Komfyralarm lagar varsel med lyd. Frå 1. juli 2010 er det krav om fastmontert komfyrvakt i nye bustader. Kontroller det elektriske anlegget ditt. Eigar er ansvarleg for at det elektriske anlegget er i orden. Det elektriske anlegget utgjer alle fastmonterte elektriske komponentar. Støypsel som blir varme eller misfarga, eller sikringar som går ofte, er klare faresignal om at noko er gale med anlegget ditt. Då bør du kontakte autorisert hjelp snarast. Det er svært avgrensa kva du sjølv har lov til å utføre av arbeid og vedlikehald. Hovudregelen er at arbeid på alt som er fastmontert, skal utførast av godkjend installatør eller elektrikar. Få rabatt på forsikringa. Fleire av dei store forsikringsselskapa tilbyr rabattar på bustadforsikring ved elsjekk kvart femte år. Regelfast elsjekk er eit viktig førebyggjande tiltak. TeKsT: Sigurd Nedrelid foto: ChriStiaN WeSeth, brann- og redningsetaten 10

11 Energimerking Gjer bustaden klar for vinteren Straumen er dyrast når det er kaldt ute og du har mest bruk for han. Med enkle straumsparande tiltak kan du bruke pengane dine på anna enn å betale rekningar til hausten og vinteren. Denne sida handlar om å kutte i energitapet i bustaden din. På neste side gir Vår Energi deg seks gratis tiltak som kuttar i energibruken. Isoler toppetasjen. Det beste tiltaket, meiner Trond Paasche i Enova, er å isolere loftet. I prinsippet vil det seie å rulle ut isolasjonsmatter, og dette er noko dei fleste av oss kan gjere sjølve. Dei fleste bustader bygde før 1985, har dårleg isolerte toppetasjar. Etterisolering av loft er enkelt og rimeleg å utføre og kan medføre årlege innsparingar på opp mot kroner. Men du må vere merksam på kondensproblem, god nok ventilasjon og at dampsperra er inntakt. Tett luftlekkasjar. Varmetap kan effektivt reduserast ved å tette luftlekkasjar rundt dører og vindauge. Set eit stearinlys i nærleiken av vindauget eller døra, og sjå om det er trekk. Dersom det framleis er trekk, kan det komme av dårleg vindtetting og for dårleg isolasjon mellom ramme og vegg. Rimelege og enkle tiltak du kan utføre sjølv, er å montere tettelister rundt vindauga og dørene. Alle som skal selje eller leige ut bustaden sin, må energimerkje han og få ein energiattest. Nye bustader skal alltid vere energi merkte. Trond Paasche i Enova meiner det er eit aukande medvit om energimerking blant forbrukarar i bransjen. Vi merkar auka trafikk til Enova frå bustadeigarar og meklarar som spør om energimerking. Det ser ut som om fleire blir merksame på energimerking. Tal frå Nederland tyder på at bustaden kan stige 3 5 prosent i verdi for kvar auka karakter i energimerkesystmet. For ein bustad verdt 2 millionar kroner tilsvarer 5 prosent kroner. For meir informasjon: energimerking.no Du kan også løyse på vindaugslistene på yttervegg og innervegg og isolere med mineralull. Vindauge. Utskifting av vindauge er eit vedlikehalds tiltak som kostar ein del, men som også reduserer varmetapet. Vindauga dekkjer berre 5 10 prosent av ytterflata til bustaden. Likevel kan varmetapet frå vindauga i eldre bustader utgjere 40 prosent av tapet gjennom ytterveggene. Utskifting til nye vindauge med isolerglas kan vere eit effektivt straumsparings tiltak. I tillegg kan du oppleve auka støydemping og enklare vedlikehald. Tekst: Sigurd Nedrelid kjelder: Enova, Glava 11

12 Spar hundrelappar med enkle tiltak Noreg og EU legg stor vekt på meir effektiv energi bruk fram mot Med små og kostnads frie tiltak kan norske hushald vere med på skippertaket. Og smile heile vegen til banken. Luft kort og effektivt. Ikkje la vindauge stå på gløtt så det blir trekk i lang tid. Stor gjennomlufting på kort tid skifter ut lufta i rommet utan å kjøle ned golv, vegger og tak. Bruk mindre varmtvatn. Bruk av varmtvatn utgjer prosent av den totale energibruken din. Sparedusj reduserer forbruket av varmtvatn til dusjing etter måten mykje. Lys. Dei gamle glødelampane blir fasa ut og erstatta av meir straumeffektive halogen-, LED- og sparepærer. Jamvel om halogen pærer er straumeffektive, bruker LED og sparepærer til samanlikning mindre enn ein tredel av energimengda. Også levetida for ulike pærer varierer. Halogenpærer varer om lag 2000 timar, sparepærer gir lys i rundt 9000 timar, medan ei gjennomsnittleg LED-pære varer i om lag timar. LED-pærer gir betre lys enn dei gjorde før og er blitt rimelegare og meir tilgjengelege. Sparepærer er særleg gunstige i kjellarrom og utandørs der dei ikkje skal vere med og varme opp omgjevnadene. Ver likevel merksam på at sparepærer kan gi dårlegare lys i svært kalde omgjevnader. Innetemperatur. Kor varmt må du eigentleg ha det innandørs? Reduserer du temperaturen med ein grad, kan du redusere utgiftene til oppvarming med fem prosent. Nattseinking av termostaten vil ha gunstig effekt, utan at du merkar det stort. Bruk gardiner eller persienner om natta for å isolere vindauga og hindre varmetap. Kjøleskap og frysar. Med enkle tiltak kan du kutte unødvendig straumforbruk frå kjøleskap og frysar. Støvsug bak kjøleskap og frysar to gonger i året. Straumforbruket frå apparata kan kuttast med ca 20 prosent. Tin av frysaren to gonger i året. Tiltaket kan spare 20 prosent av forbruket til frysaren. tekst: Sigurd nedrelid kjelde: Enøk-senteret, forbrukerportalen.no og strombytte.no illustrasjon: therese hansen 12

13 Jussråd frå advokat Inge A. Fredriksen Kva er KILE? Forkortinga står for Kvalitetsjusterte inntektsrammer for ikkje Levert Energi. Ikkje mykje klokare? Les likevel vidare om KILE og kva summar du kran krevje når straumen blir borte. kvart nettselskap får årleg fastsett ei inntekts ramme av NVE. Kort sagt er eit av utgangspunkta og formåla med inntektsrammeregulering å hindre at nettselskapa kan utnytte at dei er monopolistar. Dersom det ikkje var sett eit tak, ei inntektsramme, ville nettselskapa stå fritt til å fakturere den summen dei ønskjer kvart år. Styresmaktene har også fastsett ei forskrift om leveringskvalitet for elektrisk energi. Denne forskrifta avgjer kva kvalitet det skal vere på elektrisiteten, også kravet til påliteleg levering i høgspenningsnettet. Motivere. Formålet med KILE-ordninga er å motivere nettselskapa til å byggje og drive høgspennings netta sine med samfunnsøkonomisk optimal og påliteleg levering. Dette skjer slik at når NVE fastset inntektsramma, blir det lagt til ein normkostnad for KILE som ein del av kostnadsgrunnlaget for det enkelte nettselskapet. I tarifforskrifta kapittel 9 er det gitt reglar for utrekning av avbrottskostnader ved faktiske avbrott i straumforsyninga gjennom året. Desse faktiske KILEkotnadene, som blir utrekna ved faktiske avbrott gjennom året, skal trekkjast frå inntektsramma. Dei nettselskapa som har større faktiske KILE-kostnader enn den normkostnaden for KILE som vart lagt til inntektsramma, blir dermed straffa økonomisk fordi dei ikkje har ei samfunns messig optimal påliteleg levering. Dei får med andre ord ei lågare inntektsramme som dei kan fakturere kundane sine. KILE-ordninga påverkar med andre ord nivået på inntektsramma og dermed også nettariffen til oss sluttbrukarar. Kompensasjon. Men det er ikkje slutt med det. KILE som påverkar inntektsramma, reknar vi ut med utgangspunkt i alle avbrott nettselskapet har i nettet som fører til at det ikkje kan leverast til nettkundane. I tillegg til dette er det reglar om direkte kompensasjon (utbetaling) til sluttbrukarar ved svært langvarige avbrott. Tarifforskrifta 9A-2 fastset at slutt brukarar på alle nivå kan krevje å få utbetalt ein sum ved svært langvarige avbrott. Eit svært langvarig avbrott er eit avbrott som varer lenger enn 12 timar, og forskrifta regulerer storleiken på summen kvar sluttbrukar kan krevje. For eit avbrott på meir enn 12 timar og til og med 24 timar er summen kroner 600. Over 24 timar og til og med 48 timar er summen kroner 1400, og over 48 timar og til og med 72 timar er summen kroner For avbrott over 72 timar aukar summen med 1300 kroner for kvar nye påbegynte 24-timarsperiode avbrotet varer. Fritidsbustader. Det er gitt ein særregel for avbrottsutbetaling for fritidsbustader. Her kan ikkje årleg utbetaling bli høgare enn forventa nettleige for inneverande år. Elles gjeld samme beløpsgrensa for alle nettkundar, privatpersonar og bedrifter. For å få denne kompensasjonen seier forskrifta at sluttbrukaren må setje fram krav overfor nettselskapa innan rimeleg tid etter at normal forsyning vart gjenoppretta. tekst: advokat inge a. fredriksen, advokatfirmaet nordia da foto: per ståle bugjerde 13

14 Konkurranse Test dine kunnskaper etter at du har lese Vår Energi: 1 Kvifor er NVEs inntektsrammer for nettselskapa sette ned? A Pålegg frå Olje- og energidepartementet B Redusert rentenivå og lågare pårekna kraftpris C Styrka kronekurs 2 Kva er ordninga med grøne sertifikat? A Ei støtteordning for utbygging av fornybar energi B Ny avtale som tek sikte på auka kraftutveksling mellom Noreg og Sverige C Vattenfalls og Statkrafts nye felles sponsor fram til Kor mange menneske vart råka av straumbrott mellom 1. og 2. juledag i år? A B C Kva er fordelen med AMS for straumkunden? A Betre oversikt over eige forbruk B Selskapa sparer 200 millionar kroner årleg på å kontrollere at straumkundar les av riktig C Norske straumkundar vil spare pengar i skattar og avgifter med innføringa av AMS 5 Kven driftar sentralnettet? A Kraftselskapa B Kommunane C Statnett 6 Kor mykje kraft vil ordninga med grøne sertifikat føre til at det blir utbygd i Noreg og Sverige? A 5 TWh B 12,4 TWh C 26,4 TWh Send løysing på konkurransen innan 17. august 2012 til: Vår Energi Postboks 1182 Sentrum, 0107 OSLO Merk konvolutten «konkurranse 1-12» Vi trekkjer ein vinnar som får ein ipad! Namn: Vi gratulerer vinnaren av ein ipad i Vår Energi nr 2 i 2011: Anita Dunvold 8360 Bøstad Adresse: Postnr/-stad: 14

15 energi-kryss Send løysing på premiekryssordet innan 17. august 2012 til: Vår Energi Postboks 1182 Sentrum, 0107 OSLO Merk konvolutten «kryssord 1 12» Vi trekkjer ein vinnar som får ei elektronisk kjøkkenvekt i rustfritt stål Namn: Riktig løysing frå nr 2 11: Det lurer mange farer på StrømmenS Vei Vi gratulerer vinnaren av ei elektronisk kjøkkenvekt i Vår Energi nr 2 i 2011: Morten Eriksen 2743 HAREStUA Adresse: Postnr/ stad: 15

16 Returadresse: Energi Forlag AS Christian Krohgs gate 16 Postboks 1182 Sentrum NO-0107 OSLO Blenda av nye ipad Ein skjerm utan like er det første ein merkar seg. Men kor lenge varer «nybilkjensla» til nye ipad? «Nye» ipad er komme i handelen i Noreg. Som vanleg er det mykje snakk om det nye nettbrettet og om det er verdt å investere nokre tusenlappar ekstra for å få nye funksjonar. Wow, sjå den skjermen! La meg slå dette fast med ein gong: det er ingen som er i nærleiken av å kunne konkurrere med Apple på skjermkva litet etter lanseringa av nye ipad. Skjermen er skarpare og har ei fargemetting som går utanpå alt anna eg har sett. Dette merkast når ein surfar på Internett og ikkje minst når ein les ebøker. Ein får også meir ut av bilete og film i høg oppløysing. Det dreg i motsett retning at ipad har lågare lysstyrke en ipad 2, noko som gir utfordringar i dagslys. Det er også meir gjenskin i skjermen, som betyr at ein ofte ikkje får utnytta den gode kvaliteten. Smil! Nye ipad har fått det same kameaet og den same optikken som sit i iphone 4S. Dette er særs bra. Med nye ipad kan ein spele inn video i full HD-oppløysing og ta bilete på fem mega pikslar. Dette er kvalitetar som er kjekke å ha, men eg tvilar på dei ergonomiske e igenskapane til ipad som eit ti-tommars digitalkamera. På den andre sida passar nye ipad svært godt til bilete - og videoredigering. Brukaroppleving. Det er ikkje skjedd noko vesentleg med brukaropplevinga på nye ipad samanlikna med dei to tidlegare generasjonane. Nye ipad kan handtere imponerande mykje data og grafikk, men ytinga til basisoppgåvene er ikkje noko betre enn før. Her er dei beste Android-bretta betre. Når det er sagt, skal Apple framleis ha ros for eit enkelt og intiuitivt system. Jamvel om det tek til å bli «gammalt», verkar det framleis ikkje gammaldags. Konklusjon. Apple har vore flinke til å leggje til godt synlege og nye kvalitetar som den rå skjermen og det gode kameraet. Men i det store og heile kjennest nye ipad svært lik ipad 2 i dagleg bruk. Det er berre i få tilfelle som i særleg krevjande spel at skilnaden i yting er merkbar for brukaren. Nye ipad står ikkje tilbake for ipad 2 på noko område, og ettersom prisane er dei same, er det ingen grunn til å åtvare mot å kjøpe det nye nettbrettet. Men eg er slett ikkje sikker på at nye ipad vil gi ei langvarig «nybilkjensle» for dei som allereie har ipad 2. tekst: magnus eidem foto: gunnar lier/dn

Dagmars herjinger. Blendet av nye ipad 16. Premiekryss. Konkurranse. Strømkundenes nye hverdag 06. Nettleia reduseres. Gode råd om strømsparing

Dagmars herjinger. Blendet av nye ipad 16. Premiekryss. Konkurranse. Strømkundenes nye hverdag 06. Nettleia reduseres. Gode råd om strømsparing Konkurranse Premiekryss 14 Vinn en ipad! 15 Blendet av nye ipad 16 NR 1. VÅRUTGAVE 2012 l 30. årgang l Livsstilsmagasin fra ditt nettselskap Dagmars herjinger Dagmar er på sitt verste og skaper feil ved

Detaljer

Dagmars herjinger. Blendet av nye ipad 16. Konkurranse 14 Premiekryss 15. Gjør boligen klar for vinteren 11. Strømkundenes nye hverdag 06

Dagmars herjinger. Blendet av nye ipad 16. Konkurranse 14 Premiekryss 15. Gjør boligen klar for vinteren 11. Strømkundenes nye hverdag 06 Konkurranse 14 Premiekryss 15 Vinn en ipad! NR 1. VÅRUTGAVE 2012 30. årgang LIVSSTILSMAGASIN FRA DITT NETTSELSKAP Blendet av nye ipad 16 Dagmars herjinger Dagmar er på sitt verste og skaper feil ved nettet

Detaljer

"Din lokale energileverandør!"

Din lokale energileverandør! Hardanger Energi AS deltek i eit prosjekt som går under namnet SORIA (Samarbeid Om Rasjonell Innføring og drift av Ams ) Beskrivelse: «Norges Vassdrags og Energidirektorat (NVE) har besluttet innføring

Detaljer

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

INFORMASJON. Kraftfull og nyskapande - frå fjordfylket. Kundeinformasjon. frå SFE Nett AS. www.sfe.no. Nettleigesatsar gjeldande frå 01.01.

INFORMASJON. Kraftfull og nyskapande - frå fjordfylket. Kundeinformasjon. frå SFE Nett AS. www.sfe.no. Nettleigesatsar gjeldande frå 01.01. INFORMASJON Kraftfull og nyskapande - frå fjordfylket Kundeinformasjon frå SFE Nett AS Nettleigesatsar gjeldande frå 01.01.2010 www.sfe.no 1 SFE Nett AS må auke nettleiga Nettleiga du betaler skal dekke

Detaljer

Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp

Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp Anbodssamarbeid er blant dei alvorlegaste formene for økonomisk kriminalitet. Anbodssamarbeid inneber at konkurrentar samarbeider om prisar og vilkår før

Detaljer

Stråling frå elektronisk kommunikasjon

Stråling frå elektronisk kommunikasjon Stråling frå elektronisk kommunikasjon Ei orientering frå Statens strålevern og Post- og teletilsynet Kva er stråling? I kvardagen omgjev vi oss med ulike typar stråling, frå både naturlege og menneskeskapte

Detaljer

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv.

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv. Særemne 3-100 år med stemmerett I 2013 er det hundre år sidan alle fekk stemmerett i Noreg. På Norsk Folkemuseum arbeider vi i desse dagar med ei utstilling som skal opne i høve jubileet. I 2010 sendte

Detaljer

Leverandørskifteundersøkinga 2. kvartal 2007

Leverandørskifteundersøkinga 2. kvartal 2007 Leverandørskifteundersøkinga 2. kvartal 2007 Samandrag Om lag 46 400 hushaldskundar skifta kraftleverandør i 2. kvartal 2007. Dette er ein nedgang frå 1. kvartal i år då 69 700 hushaldskundar skifta leverandør.

Detaljer

Dagmar på julebesøk. Blendet av nye ipad 16. Konkurranse 14 Premiekryss 15. Strømkundenes nye hverdag 06. Nettleia reduseres 03

Dagmar på julebesøk. Blendet av nye ipad 16. Konkurranse 14 Premiekryss 15. Strømkundenes nye hverdag 06. Nettleia reduseres 03 Konkurranse 14 Premiekryss 15 Vinn en ipad! NR 1. VÅRUTGAVE 2012 l 30. årgang l Livsstilsmagasin fra ditt nettselskap Blendet av nye ipad 16 Dagmar på julebesøk Midt i fjorårets julefeiring nådde orkanen

Detaljer

Odd Petter Habbestad Prosjektleder i Bømlo Vatn og Avløpsselskap AS.

Odd Petter Habbestad Prosjektleder i Bømlo Vatn og Avløpsselskap AS. Odd Petter Habbestad Prosjektleder i Bømlo Vatn og Avløpsselskap AS. Stryn 06.11.14 1 Det eg vil snakka om er: Sone inndeling av vassnettet på Bømlo for å få lekkasjekontroll Stryn 06.11.14 2 Påstandar

Detaljer

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA TIL LEKSJONEN Fokus: Kjøpmannen og den verdifulle perla. Tekst: Matt 13.45 Likning Kjernepresentasjon MATERIELL: Plassering: Hylle for likningar Deler: Gulleske med kvitt

Detaljer

Bustønad 2008. Ei stønadsordning for deg med høge buutgifter og låge inntekter

Bustønad 2008. Ei stønadsordning for deg med høge buutgifter og låge inntekter Bustønad 2008 Ei stønadsordning for deg med høge buutgifter og låge inntekter 2 Denne brosjyren gir eit oversyn over bustønadskontoret. Brosjyren byggjer på gjeldande reglar per 1. januar 2008. Vi gjer

Detaljer

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg.

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg. JANUAR 2015! Ja, i går vart friluftsåret 2015 erklært for opna og me er alle ved godt mot og har store forhåpningar om eit aktivt år. Det gjeld å ha store tankar og arbeida medvite for å gjennomføra dei.

Detaljer

3 52 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 52 2014-10-14 15:08:14

3 52 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 52 2014-10-14 15:08:14 5 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 5 014-10-14 15:08:14 Algebra MÅL for opplæringa er at eleven skal kunne forenkle fleirledda uttrykk og løyse likningar av første grad og enkle potenslikningar

Detaljer

NSK satser på lærlingene

NSK satser på lærlingene Konkurranse 14 Vinn en ipad! Premiekryss 15 Blendet av nye ipad 16 NR 1. VÅRUTGAVE 2012 l 30. årgang l Livsstilsmagasin fra ditt nettselskap NSK satser på lærlingene NSK har etablert en egen stipendordning

Detaljer

Utval Møtedato Utval Saksnr Formannskapet Kommunestyret. Forvalting av særavtalekraft og konsesjonskraft

Utval Møtedato Utval Saksnr Formannskapet Kommunestyret. Forvalting av særavtalekraft og konsesjonskraft Vinje kommune Økonomi, plan og utvikling Arkiv saknr: 2015/2106 Løpenr.: 18241/2015 Arkivkode: 150 Utval Møtedato Utval Saksnr Formannskapet Kommunestyret Sakshandsamar: Gry Åsne Aksvik Forvalting av særavtalekraft

Detaljer

KoønnWEK. v/sidgr.1- or 11(0I: &oluttd,oryvrytidiar inkm32rin3 (stuck:0. iii

KoønnWEK. v/sidgr.1- or 11(0I: &oluttd,oryvrytidiar inkm32rin3 (stuck:0. iii KoønnWEK v/sidgr.1- or 11(0I: iii &oluttd,oryvrytidiar inkm32rin3 (stuck:0. Opplysningar om søkjaren: Namn:Jorun Larsen Adresse: Seimsvegen 73 Postnr./stad: 5472 SEIMSFOSS Telefon: 91398512 Organisasjonsnr:

Detaljer

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge KPI-Notat 4/2006 Når sjøhesten sviktar Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge En notatserie fra Kompetansesenter for pasientinformasjon og pasientopplæring Side 1 Sjøhesten (eller hippocampus)

Detaljer

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE»

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» «ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» FYLKESREVISJONEN Møre og Romsdal fylkeskommune RAPPORT, FORVALTNINGSREVISJONSPROSJEKT NR. 4-2000 INNHALDSREGISTER 1. INNLEIING I 2. FORMÅL 1 3. METODE OG DATAGRUNNLAG

Detaljer

Riksregulativet for ferjetakstar - høyring

Riksregulativet for ferjetakstar - høyring Ansvarleg sakshandsamar sign. for utført handling: Saka er godkjend av fylkesrådmannen: Dokumentoversyn: Tal prenta vedlegg: * Tal uprenta vedlegg: * Riksregulativet for ferjetakstar - høyring Fylkesrådmannen

Detaljer

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba.

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba. LEDDSETNINGAR 1 Gjer setningane om til forteljande leddsetningar. Carmen er kona hans. Luisa går på skule i byen. Leo er tolv år. Ålesund er ein fin by. Huset er raudt. Det snør i dag. Bilen er ny. Arne

Detaljer

Vi utdanner fremtidens fagfolk

Vi utdanner fremtidens fagfolk Konkurranse 14 Premiekryss 15 Vinn en ipad! NR 1. VÅRUTGAVE 2012 l 30. årgang l Livsstilsmagasin fra ditt nettselskap Blendet av nye ipad 16 Smart strøm til Lofoten 08 Vi utdanner fremtidens fagfolk Se

Detaljer

Nettariffar gjeldande fra 01.11.2014

Nettariffar gjeldande fra 01.11.2014 Nettariffar gjeldande fra 01.11.2014 Nettariffar Overføringstariffane er sett opp etter kva type anlegg som tek ut straumen; bruksområde og/eller uttaksstorleik. Dei ulike overføringstariffane skal dekka

Detaljer

Kva kompetanse treng bonden i 2014?

Kva kompetanse treng bonden i 2014? Kva kompetanse treng bonden i 2014? Fagleiar Bjørn Gunnar Hansen TINE Rådgjeving Samtalar med 150 mjølkebønder dei siste 6 åra, frå Østfold til Nordland Kompetanse Kunnskap (Fagleg innsikt) Ferdigheiter

Detaljer

FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE

FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE Side 1 Tingvoll, 21. september 2013 NVE FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE Naturvernforbundet har gått langs elva på den planlagde utbyggingsstrekninga 15.9.2013. Vi har ikkje gått traseen

Detaljer

Gründercamp Samarbeid skule næringsliv

Gründercamp Samarbeid skule næringsliv Gründercamp Samarbeid skule næringsliv Kva er gründercamp? Treningsleir i kreativitet og nyskaping Elevane får eit reelt oppdrag med ei definert problemstilling Skal presentere ei løysing innanfor eit

Detaljer

2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball.

2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball. HEILSETNINGAR 2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball. Vi reiser til Cuba. Carmen les ei bok. Arne lagar middag. Luisa er på skulen. Det snør. I

Detaljer

Kort om forutsetninger for boligbehovsprognosene

Kort om forutsetninger for boligbehovsprognosene Kort om forutsetninger for boligbehovsprognosene Framtidas bustadbehov blir i hovudsak påverka av størrelsen på folketalet og alderssamansettinga i befolkninga. Aldersforskyvingar i befolkninga forårsakar

Detaljer

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2008/2009

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2008/2009 ÅRSMELDING for Rasdalen grendalag 2008/2009 Innleiing Årsmøtet for 2007/08 vart avvikla i grendahuset 20.03.08. På dette årsmøtet vart det vedteke at det sitjande styret skulle halda fram i eitt år til.

Detaljer

Sekundærstasjon bygges om

Sekundærstasjon bygges om Konkurranse 14 Premiekryss 15 Vinn en ipad! NR 1. VÅRUTGAVE 2012 l 30. årgang l Livsstilsmagasin fra ditt nettselskap Blendet av nye ipad 16 Sekundærstasjon bygges om Fagernes Sekundærstasjon vil gjennomgå

Detaljer

Gjeldsbøra i kommunane Møre og Romsdal

Gjeldsbøra i kommunane Møre og Romsdal Gjeldsbøra i kommunane Møre og Romsdal Høg gjeld = færre teneste? For å yte gode tenester til innbyggarane treng kommunane gode barnehage- og skulebygg, vegar, gode infrastrukturar for vassforsyning,

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve Nynorsk Ei gruppe elevar gjennomførte eit prosjekt om energibruk og miljøpåverknad. Som ei avslutning på prosjektet skulle dei skrive lesarbrev

Detaljer

Lokal støtte viktig for Trænafestivalen

Lokal støtte viktig for Trænafestivalen Konkurranse 14 Premiekryss 15 Vinn en ipad! NR 1. VÅRUTGAVE 2012 l 30. årgang l Livsstilsmagasin fra ditt nettselskap Blendet av nye ipad 16 Lokal støtte viktig for Trænafestivalen Rødøy-Lurøy Kraftverk

Detaljer

RETNINGSLINER FOR BEHANDLING AV ANLEGGSBIDRAG OG BOTNFRÅDRAG

RETNINGSLINER FOR BEHANDLING AV ANLEGGSBIDRAG OG BOTNFRÅDRAG RETNINGSLINER FOR BEHANDLING AV ANLEGGSBIDRAG OG BOTNFRÅDRAG Stikkord for innhald Retningsliner for behandling av anleggsbidrag og botnfrådrag er eit dokument som skal vere underlaget for likebehandling

Detaljer

Energibransjens muligheter i en Smart City. Bjarne Dybvik Konserndirektør Sogn og Fjordane Energi

Energibransjens muligheter i en Smart City. Bjarne Dybvik Konserndirektør Sogn og Fjordane Energi Energibransjens muligheter i en Smart City Bjarne Dybvik Konserndirektør Sogn og Fjordane Energi Fremtidskonferansen, Halden, 17. april 2013 Kort om Sogn og Fjordane Energi (SFE) Sogn og Fjordane Energi

Detaljer

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Kvam herad Bruka e-post lesaren til Kvam herad Alle ansatte i Kvam herad har gratis e-post via heradet sine nettsider. LOGGE INN OG UT AV E-POSTLESAREN TIL

Detaljer

Brukarrettleiing. epolitiker

Brukarrettleiing. epolitiker Brukarrettleiing epolitiker 1 Kom i gang Du må laste ned appen i AppStore Opne Appstore på ipaden og skriv «epolitiker» i søkjefeltet øvst til høgre. Trykk på dette ikonet og deretter på «hent» og til

Detaljer

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger.

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. PREPOSISJONAR 1 Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. Luisa går på skule i Ålesund. Skulen ligg midt i byen. Klasserommet ligg i tredje etasje

Detaljer

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike Molde Domkirke 2016 Konfirmasjonspreike Så er altså dagen her. Den store dagen. Dagen eg trur mange av dykk har gleda seg til lenge. Og det er lov å kjenne litt sommarfuglar i magen og både glede og grue

Detaljer

Odd Petter Habbestad Prosjektleder i Bømlo Vatn og Avløpsselskap AS.

Odd Petter Habbestad Prosjektleder i Bømlo Vatn og Avløpsselskap AS. Odd Petter Habbestad Prosjektleder i Bømlo Vatn og Avløpsselskap AS. Lindås 19.11.14 1 Det eg vil snakka om er: Sone inndeling av vassnettet på Bømlo for å få lekkasjekontroll Lindås 19.11.14 2 Her finn

Detaljer

Lotteri- og stiftingstilsynet

Lotteri- og stiftingstilsynet www.isobar.no Isobar Norge Org.nr. 990 566 445mva Pilestredet 8 / N- 0180 Oslo. hello@isobar.no Lotteri- og stiftingstilsynet - Vurdering av publiseringsløysingar basert på open kjeldekode Utarbeida for:

Detaljer

REGLEMENT OM ELEKTRONISK KOMMUNIKASJONSTENESTE FOR MØRE OG ROMSDAL FYLKE.

REGLEMENT OM ELEKTRONISK KOMMUNIKASJONSTENESTE FOR MØRE OG ROMSDAL FYLKE. REGLEMENT OM ELEKTRONISK KOMMUNIKASJONSTENESTE FOR MØRE OG ROMSDAL FYLKE. 1. GENERELT 1.1 Føremål Møre og Romsdal fylke har som mål å yte god service og vere tilgjengeleg for innbyggarane i fylke og for

Detaljer

11 Eg i arbeidslivet

11 Eg i arbeidslivet 11 Eg i arbeidslivet Arbeidsmarknaden Arbeidsmarknaden er stadig i utvikling. Ein kan rekne med å måtte skifte yrke fleire gonger gjennom ein arbeidskarriere. Arbeidsmarknaden blir meir internasjonal.

Detaljer

Undersøking. Berre spør! Få svar. I behandling På sjukehuset. Ved utskriving

Undersøking. Berre spør! Få svar. I behandling På sjukehuset. Ved utskriving Berre spør! Undersøking Få svar I behandling På sjukehuset Er du pasient eller pårørande? Det er viktig at du spør dersom noko er uklart. Slik kan du hjelpe til med å redusere risikoen for feil og misforståingar.

Detaljer

Vi må ta vare på matjorda. Om jordvern og eigedomspolitikk

Vi må ta vare på matjorda. Om jordvern og eigedomspolitikk Vi må ta vare på matjorda Om jordvern og eigedomspolitikk Jordvern for meir mat Jordvern er viktig fordi vi må ta vare på all matjorda for å mette dagens og komande generasjonar. Behovet for mat er venta

Detaljer

Lærlingundersøking om eit fagskuletilbod innan agrogastronomi på Hjeltnes. AUD-notat nr. 1-2015

Lærlingundersøking om eit fagskuletilbod innan agrogastronomi på Hjeltnes. AUD-notat nr. 1-2015 Lærlingundersøking om eit fagskuletilbod innan agrogastronomi på Hjeltnes AUD-notat nr. 1-2015 Bakgrunn og metode Undersøkinga er utført på oppdrag frå Næringsseksjonen i Hordaland fylkeskommune Bakgrunnen

Detaljer

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK FRIDOM TIL Å TENKJE OG MEINE KVA DU VIL ER EIN MENNESKERETT Fordi vi alle er ein del av ein større heilskap, er evna og viljen til å vise toleranse

Detaljer

Forskrift om adressetildeling i Fitjar kommune.

Forskrift om adressetildeling i Fitjar kommune. Forskrift om adressetildeling i Fitjar kommune. Heimel: Denne forskrifta er fastsett av Fitjar kommunestyre 19\12 2012 med heimel i lov 17. juni 2005 nr. 101 om eigedomsregistrering (matrikkellova) 21,

Detaljer

Informasjon til elevane

Informasjon til elevane Informasjon til elevane Skulen din er vald ut til å vere med i undersøkinga RESPEKT. Elevar ved fleire skular deltek i undersøkinga, som vert gjennomført av Læringsmiljøsenteret ved Universitetet i Stavanger.

Detaljer

Forbrukerrådets kontrakt ved kjøp av bruktbil mellom private

Forbrukerrådets kontrakt ved kjøp av bruktbil mellom private Partar Seljar Namn: Adresse: Postnr/stad: Tlf.: E-post: Kjøpar Namn: Adresse: Postnr/stad: Tlf.: E-post: Side 1 av 6 Køyretyopplysingar Merke og type køyrety Årsmodell Fyrste gong registrert Registreringsnr.

Detaljer

Forbrukerrådets kontrakt ved kjøp av bruktbil mellom private

Forbrukerrådets kontrakt ved kjøp av bruktbil mellom private Om kontrakten Kontrakten kan fyllast ut elektronisk eller skrivast ut og fyllast ut på papir. Forbrukarrådet tilrår at kontrakten blir fylt ut elektronisk av partane i fellesskap. Forbrukarrådet oppmodar

Detaljer

Leverandørskifteundersøkinga 4. kvartal 2008

Leverandørskifteundersøkinga 4. kvartal 2008 Leverandørskifteundersøkinga 4. kvartal 2008 Samandrag Omlag 51 700 hushaldskundar skifta kraftleverandør i 4. kvartal 2008 (veke 40 til 52). Dette er omlag det same som førre kvartal då 51 000 hushaldskundar

Detaljer

Dersom summen vert over 400 g må ein trekkje dette frå.

Dersom summen vert over 400 g må ein trekkje dette frå. 13. POLYGONDRAG Nemninga polygondrag kjem frå ein tidlegare nytta metode der ein laga ein lukka polygon ved å måle sidene og vinklane i polygonen. I dag er denne typen lukka polygon lite, om i det heile

Detaljer

Fjordvarmeanlegg energiløysing også i distrikta?

Fjordvarmeanlegg energiløysing også i distrikta? Fjordvarmeanlegg energiløysing også i distrikta? Magne Hjelle, dagleg leiar Kraft i vest, Sandane, 26.september, 2013 Kva er fjordvarme? Termisk energi frå sjø- ferskvatn Kan utnyttast lokalt til oppvarming

Detaljer

FIBER TIL HEIMEN. Utbygging av fiber. Her følgjer nyttig informasjon knytt til fiberutbygginga. til din bustad.

FIBER TIL HEIMEN. Utbygging av fiber. Her følgjer nyttig informasjon knytt til fiberutbygginga. til din bustad. FIBER TIL HEIMEN Utbygging av fiber Her følgjer nyttig informasjon knytt til fiberutbygginga til din bustad. Fiber til heimen F Ø L G J A N D E V I L S K J E F R A M O V E R Entreprenøren legg ned fiberkabel

Detaljer

Tilgangskontroll i arbeidslivet

Tilgangskontroll i arbeidslivet - Feil! Det er ingen tekst med den angitte stilen i dokumentet. Tilgangskontroll i arbeidslivet Rettleiar frå Datatilsynet Juli 2010 Tilgangskontroll i arbeidslivet Elektroniske tilgangskontrollar for

Detaljer

Nynorsk Institutt for lærerutdanning og skoleutvikling Universitetet i Oslo Hovudtest Elevspørjeskjema 8. klasse Rettleiing I dette heftet vil du finne spørsmål om deg sjølv. Nokre spørsmål dreier seg

Detaljer

Birger og bestefar På bytur til Stavanger

Birger og bestefar På bytur til Stavanger Birger og bestefar På bytur til Stavanger Små skodespel laga for mellomtrinnet Forfattarar: Ola Skiftun og Sigrun Fister Omarbeidd til skodespel av Stavanger Sjøfartsmuseum Denne dagen var heilt spesiell,

Detaljer

På tur med barnehagen. Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11

På tur med barnehagen. Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11 På tur med barnehagen Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11 Standarane, teikn på kvalitet. Desse tre standarane er felles for alle barnehagane i Eid kommune. Dei skal vise veg til korleis vi skal få god kvalitet

Detaljer

Norsk Bremuseum sine klimanøtter

Norsk Bremuseum sine klimanøtter Norsk Bremuseum sine klimanøtter Oppgåve 1 Alt levande materiale inneheld dette grunnstoffet. Dessutan inngår det i den mest kjende klimagassen; ein klimagass som har auka konsentrasjonen sin i atmosfæren

Detaljer

ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER

ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER AV ALF KJETIL WALGERMO Mitt bankande hjarte. Ungdomsroman. Cappelen Damm, 2011 Mor og far i himmelen. Illustrert barnebok. Cappelen Damm, 2009 Keegan og sjiraffen. Illustrert

Detaljer

Rådgjevarkonferanse 2009

Rådgjevarkonferanse 2009 Rådgjevarkonferanse 2009 Vidaregåande opplæring Sogn og Fjordane fylkeskommune Opplæringsavdelinga Inntak og formidling Askedalen 2 6863 Leikanger Telefon 57 65 62 99 etter Vg2 Design og duodji Gravørfaget

Detaljer

GISKE OS øydelagd av orkanen Dagmar. Tekst: Kjell Mork Soot. Foto : Lars Petter Folkestad

GISKE OS øydelagd av orkanen Dagmar. Tekst: Kjell Mork Soot. Foto : Lars Petter Folkestad GISKE OS øydelagd av orkanen Dagmar. Tekst: Kjell Mork Soot. Foto : Lars Petter Folkestad Først i denne delen om Giske OS står skrive om korleis vi bygde stasjonsbygninga. Der står nemnt at vi rekna med

Detaljer

Namning av vegar i Fræna Kommune

Namning av vegar i Fræna Kommune Namning av vegar i Fræna Kommune Mange bustadar i Fræna manglar adresse med vegnamn og husnummer. Etter innspel frå naudetatane, samt føringar frå sentrale styringsmakter, gjer at vi må sørgje for at alle

Detaljer

Vestlandet ein stor matprodusent

Vestlandet ein stor matprodusent Vestlandet ein stor matprodusent Halvparten av sjømatproduksjonen i Norge skjer på Vestlandet Hordaland Vestlandet 2001 Mill. kr % av landet Mill. kr % av landet Jordbruk 499 4,7 3 084 29,2 Fiske og fiskeoppdrett

Detaljer

Olav Akselsen. Leiar av utvalet

Olav Akselsen. Leiar av utvalet Olav Akselsen Leiar av utvalet Men først litt om Mandat Energi- og kraftbalansen Ytre forhold 2030 2050 klimaendringar internasjonal utvikling Verdiskaping sysselsetting kompetanse/teknologiutvikling Mandat

Detaljer

Høyringsfråsegn: Søknad om løyve til bygging av Marka kraftverk i Førde kommune.

Høyringsfråsegn: Søknad om løyve til bygging av Marka kraftverk i Førde kommune. Førde, 24.02.2015 NVE Konsesjonsavdelinga Postboks 5091 Majorstua 0301 OSLO Høyringsfråsegn: Søknad om løyve til bygging av Marka kraftverk i Førde kommune. Vi viser til NVE sitt høyringsbrev av 19.11.2014

Detaljer

Valle Venstre. «Menneska er viktigare enn systemet.»

Valle Venstre. «Menneska er viktigare enn systemet.» Valle Venstre «Menneska er viktigare enn systemet.» Dette er Valle Venstre: Venstre er eit liberalt parti. Ein liberal politikk tek utgangspunkt i det enkelte mennesket, samstundes med at alle har ansvar

Detaljer

mmm...med SMAK på timeplanen

mmm...med SMAK på timeplanen mmm...med SMAK på timeplanen Eit undervisningsopplegg for 6. trinn utvikla av Opplysningskontora i landbruket i samarbeid med Landbruks- og matdepartementet. Smakssansen Grunnsmakane Forsøk 1 Forsøk 2

Detaljer

FINANSRAPPORT 2. TERTIAL 2012

FINANSRAPPORT 2. TERTIAL 2012 HORDALAND FYLKESKOMMUNE Økonomiavdelinga Arkivsak 201010513-21 Arkivnr. 160 Saksh. Skeie, Ingvar Saksgang Fylkesutvalet Fylkestinget Møtedato 26.09.2012-27.09.2012 16.10.2012-17.10.2012 FINANSRAPPORT 2.

Detaljer

Terminprøve i matematikk for 10. trinnet

Terminprøve i matematikk for 10. trinnet Terminprøve i matematikk for 10. trinnet Hausten 2006 nynorsk Til nokre av oppgåvene skal du bruke opplysningar frå informasjonsheftet. Desse oppgåvene er merkte med dette symbolet: Namn: DELPRØVE 1 Maks.

Detaljer

Forbrukerrådets husleiekontrakt

Forbrukerrådets husleiekontrakt Om kontrakten Dette er Forbrukarrådet sin standardkontrakt for leige av bustad. På Forbrukerrådets hjemmeside finn de informasjon om reglar i husleigeforhold, skjema ved overtaking av bustad, og inventarliste

Detaljer

Eksamen 30.11.2010. REA3026 Matematikk S1. Nynorsk/Bokmål

Eksamen 30.11.2010. REA3026 Matematikk S1. Nynorsk/Bokmål Eksamen 30.11.010 REA306 Matematikk S1 Nynorsk/Bokmål Nynorsk Eksamensinformasjon Eksamenstid: Hjelpemiddel på Del 1: Hjelpemiddel på Del : Framgangsmåte: 5 timar: Del 1 skal leverast inn etter timar.

Detaljer

Telemedisin Sogn og Fjordane Retningsliner for bruk av videokonferanse

Telemedisin Sogn og Fjordane Retningsliner for bruk av videokonferanse Telemedisin Sogn og Fjordane Retningsliner for bruk av videokonferanse ------------------------------------------------------------------------------- Innhald 1 Innleiing... 3 1.1 Videokonferanse... 3

Detaljer

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor»

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Velkommen til oss i Maurtuå Barnehage. Dette heftet med informasjon håpar me kan være til hjelp for deg når du skal være vikar.

Detaljer

KARTLEGGING AV MILJØPROBLEM I REGULERTE ELVAR I LUSTER

KARTLEGGING AV MILJØPROBLEM I REGULERTE ELVAR I LUSTER Indre Sogn Vassområde Gaupne 31.01.2014 Aurland kommune v/ Bjørn Sture Rosenvold 5745 Aurland KARTLEGGING AV MILJØPROBLEM I REGULERTE ELVAR I LUSTER Me har fått opplyst at miljøproblem knytt til vassdragsutbygging

Detaljer

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Når det gjeld barn som vert utsett for vald eller som er vitne til vald, vert dei ofte utrygge. Ved å førebygge og oppdage vald, kan me gje barna

Detaljer

Eksamen. Fag: EL7039 VKI elektro. Eksamensdato: 9. desember 2005. Studieretning: Elektro

Eksamen. Fag: EL7039 VKI elektro. Eksamensdato: 9. desember 2005. Studieretning: Elektro Eksamen Fag: EL7039 VKI elektro Eksamensdato: 9. desember 005 Studieretning: Elektro Oppgåva ligg føre på begge målformer, først nynorsk, deretter bokmål. / Oppgaven foreligger på begge målformer, først

Detaljer

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking Bjørn og Rovdyr Innhold Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders rjeundersøking For eller imot bjørn i Jostedalen? Intervju med nokre ikkje-bønder i dalen Intervju med nokre bønder i dalen

Detaljer

Synspunkter på Bygningsmeldinga

Synspunkter på Bygningsmeldinga Synspunkter på Bygningsmeldinga Boligprodusentenes forening 7. nov 2012 ved stortingsrepresentant Gjermund Hagesæter (FrP) Bygningsmeldinga Meld. St. 28 (2011 2012) Melding til Stortinget Gode bygg for

Detaljer

Flaum i eit framtidig klima - korleis kan vi tilpasse oss?

Flaum i eit framtidig klima - korleis kan vi tilpasse oss? Flaum i eit framtidig klima - korleis kan vi tilpasse oss? Siss-May Edvardsen Region Vest Foto: Thomas Stratenwerth Vannforeningen, 12. juni 2012 NOU Klimatilpassing Klimaet er i endring og vi må tilpasse

Detaljer

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK: DATO: 24.11. 2014 SAKSHANDSAMAR: Camilla Loddervik

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK: DATO: 24.11. 2014 SAKSHANDSAMAR: Camilla Loddervik STYRESAK GÅR TIL: FØRETAK: Styremedlemmer Helse Vest RHF DATO: 24.11. 2014 SAKSHANDSAMAR: Camilla Loddervik SAKA GJELD: Omdømmemåling 2014 ARKIVSAK: 2014/816/ STYRESAK: 145/14 STYREMØTE: 08.12. 2014 FORSLAG

Detaljer

SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9

SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9 SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9 1 SETNINGSLEDD Verbal (V) Eit verbal fortel kva som skjer i ei setning. Verbalet er alltid laga

Detaljer

Sporing og merking. Merking

Sporing og merking. Merking Sporing og merking Mange forbrukarar i vår del av verda blir meir og meir bevisste på kva dei et og drikk. Dei veit kva næringsstoff dei treng, og ønskjer enkelt og raskt å få nødvendig informasjon anten

Detaljer

Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet. Samtaleguide om lesing

Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet. Samtaleguide om lesing Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet Samtaleguide om lesing Innleiing Samtaleguiden er meint som ei støtte for opne samtalar mellom lærar, elev og foreldre. Merksemda blir retta mot lesevanar, lesaridentitet

Detaljer

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice mlmtoo much medicine in Norwegian general practice For mykje medisin i norsk allmennpraksis Nidaroskongressen 2015 Per Øystein Opdal, Stefán Hjörleifsson, Eivind Meland For mykje medisin i norsk allmennpraksis

Detaljer

Søking til skuleåret 2012-2013

Søking til skuleåret 2012-2013 Søking til skuleåret 2012-2013 Opplæringsavdelinga, inntak og formidling Rådgjevarkonferansen 2011 Korleis søkjer du? Du søkjer og svarar på vigo.no, logg inn med MinID Søknadsfrist: 1. mars for ordinært

Detaljer

Tormod Haugland Straumen går Dikt FORLAGET OKTOBER 2012

Tormod Haugland Straumen går Dikt FORLAGET OKTOBER 2012 Tormod Haugland Straumen går Dikt FORLAGET OKTOBER 2012 Straumen går Vatnet kom som regn frå skyene det kom inn frå havet i tunge mørke skyer dei drog seg lågt inn over kysten og lét dropane falle det

Detaljer

ehandel og lokalt næringsliv

ehandel og lokalt næringsliv ehandel og lokalt næringsliv Kvifor ehandel? Del av regjeringas digitaliseringsarbeid det offentlege skal tilby digitale løysingar både til enkeltpersonar og næringsliv Næringslivet sjølve ønskjer ehandel

Detaljer

8. Museum og samlingar

8. Museum og samlingar Kulturstatistikk Liv Taule 8. I var det 34 millionar sgjenstandar og fotografi, 9 millionar besøk, 2 660 utstillingar og 4 765 kulturhistoriske bygningar i dei 88 seiningane som er inkluderte i sstatistikken.

Detaljer

Skjema for medarbeidarsamtalar i Radøy kommune

Skjema for medarbeidarsamtalar i Radøy kommune Skjema for medarbeidarsamtalar i Radøy kommune 1 Bedriftspedagogisk Senter A.S bps@bps.as Medarbeidarsamtalar i Radøy kommune - slik gjer vi det Leiar har ansvar for å gjennomføra samtalane sine slik det

Detaljer

Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing

Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing Hovudutval for plan og næring Side 1 av 5 Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing Fylkesdirektøren rår Hovudutval for plan og næring til å gjere slikt vedtak: 1 Fylkeskommunen vil ikkje engasjere

Detaljer

Eksamen 23.11.2011. MAT1011 Matematikk 1P. Nynorsk/Bokmål

Eksamen 23.11.2011. MAT1011 Matematikk 1P. Nynorsk/Bokmål Eksamen 23.11.2011 MAT1011 Matematikk 1P Nynorsk/Bokmål Nynorsk Eksamensinformasjon Eksamenstid: Hjelpemiddel på Del 1: Hjelpemiddel på Del 2: Framgangsmåte: 5 timar: Del 1 skal leverast inn etter 2 timar.

Detaljer

DB 836 327 883 604 702 254 597 522 750 184

DB 836 327 883 604 702 254 597 522 750 184 Svineøkonomi Per Herikstad Hå Gardsrekneskapslag Peder Skåre Sparebank 1 SR-Bank Det siste året har vore prega av stort fokus på ubalanse i svinemarkedet. Overproduksjon gir lågare prisar for svineprodusentane

Detaljer

Kraft i vest 2013 Kven skal betale for nettet ved fornybar kraftproduksjon

Kraft i vest 2013 Kven skal betale for nettet ved fornybar kraftproduksjon Kraft i vest 2013 Kven skal betale for nettet ved fornybar kraftproduksjon Kven skal betale for nettet ved fornybar kraftproduksjon Sandane, 26-27.sept 2013 Asgeir Aase, Nettdirektør SFE # Tittel, og undertittel?

Detaljer

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT Språkrådet Landssamanslutninga av nynorskkommunar Nynorsk kultursentrum 17. mars 2011 Undersøking om målbruken i nynorskkommunar er eit samarbeid mellom

Detaljer

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn Jobbskygging side 1 Jobbskygging Innhald Handverk, industri og primærnæring Omgrepa handverk, industri og primærnæring. Kva betyr omgrepa? Lokalt næringsliv etter 1945 Korleis har lokalt næringsliv utvikla

Detaljer