BORA I DJUPE LAG. Rapport frå Oljå

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "BORA I DJUPE LAG. Rapport frå Oljå"

Transkript

1 BORA I DJUPE LAG Rapport frå Oljå Om det står skrive i Bibelen, er eg ikkje sikker på. Det står i alle fall ikkje i det Nye testamentet, og sikker kjeldetilvising har eg ikkje. Men det heiter seg i alle fall at det var Regnkysten på den skandinaviske halvøya Vårherre såg ut over då han hadde skapt jorda, og la til at dit ned må eg senda folk som har eit ekstra gen. Og kva slags særleg genmateriale skulle så det vera? Jo, eit gen som får folk til å tenka at Arbeid er gildt! Og: Du skal halda arbeidsdagen heilag! Om desse gudsorda særleg handlar om Jæren, trur eg at det like mykje gjeld synet på arbeid over heile Vestlandet. Folk jobber jo hele tida her! er ein observasjon mange tilreisande gjer seg, når dei blir kjende i denne delen av landet. Det er denne arbeidsmoralen som er uttrykt i det velkjende, og sjølvbevisste ordtaket: Kom igjen karar, lat oss bera steidn mens me kviler. Det er ikkje heilt halvgale, seier dei i Ryfylke, når dei meiner at noko er fantastisk og utruleg bra. Den som kjem hit, må altså læra seg rytmen og lakonien i daglegtalen, særleg læra å forstå seg på på kunsten å underdriva på den rette måten. Det er som kjent når det er løye med det, at det er løye med det. I motsetning til kva mange trur og seier, var Norge blant dei rikaste landa i verda, målt som nasjonalprodukt per innbyggar, før oljeproduksjonen starta i Nordsjøen. I 1970 låg landet høgare enn Tyskland og Storbritannia, på same nivå som Sverige, Danmark, Nederland og Canada, men lågare enn dei to rikaste landa i verda, som då var USA og Sveits. På den tida var Norge prega av høg sysselsetting og eit høgt offentleg forbruk som skapte likskap, når det blei brukt til utbygging av skular og helsetenester for alle. Rikdommen i 1970 kom ikkje minst frå smelteverksindustrien og den billige vasskrafta på den norske Regnkysten. Den kom òg av at store delar av folket godtok lågt personleg forbruk gjennom smålåtne lønnskrav og høge skattar, i vissa om at arbeidsgivarar og styresmakter ville bruka dei skapte verdiane til felles beste. Dei forsiktige lønskrava bygde på eit uutalt klasseforlik, etablert politisk i etterkrigstida som sosialdemokratisk nasjonsbygging. Systemet var ikkje perfekt. Det bygde på tileigning av andre sitt arbeid, og på at dei

2 som hadde minst, ytte mest. Det er også ei kjennsgjerning at dei som tenar best, brukar velferdsstaten mest, til dømes til utdanning. Trass i desse klåre veikskapane låg kjeldene for rikdommen og grunnlaget for velferda i 1970 i hovudsak innanfor ei nasjonalstatleg ramme. I prinsippet kunne klasseforliket seiast opp eller reviderast gjennom val, streiker og protestaksjonar. Dette gav rikdommen ein legitimitet oljepengane manglar. Dei som har skapt rikdommen oljepengane representerer, stemmer ikkje ved norske val, er ikkje sysselsette av norsk kapital i Norge. Litterært sett er grunnstrukturen i oljeeventyret ei fortelling henta frå Tusen og ei natt, med den forskjellen at Ali Baba og dei 40 røvarane har blitt til Ali Baba og the Seven Sisters, der dei sju søstrene har hatt mange namn opp gjennom åra, og i dag heiter Exxon Mobil, Chevron, ConocoPhillips. Shell, BP. Total og ENI, for ikkje å nemna den norske veslesøstera deira. Tidleg ut på 1960-talet, ti år etter dei olympiske vinterleikane i Oslo, vende Edwin Van den Bank i det amerikanske oljeselskapet Phillips seg til Trygve Lie og tilbaud dollar i månaden for å få eineretten til å leita etter olje og gass i den delen av Nordsjøen som etter Genèvekonvensjonen av 1958 ville falla på Norge. Regjeringa hadde gitt Trygve Lie permisjon frå stillinga som fylkesmann i Oslo og Akershus i 1959 og plassert han på eit kontor i Industridepartementet. Oppdraget til den tidlegare generalsekretæren i FN var å trekka utanlandske investeringar til landet. Regjeringa tolka brevet frå Phillips som eit forsøk på å sikra amerikanarane eksklusive rettar på norsk kontinentalsokkel. Funnet av store gassfelt i Nederland i 1959 hadde fått den amerikanske oljedirektøren til å tru at dei petroleumsførande bergartane heldt fram ut i Nordsjøen. Norges geologiske undersøkelser blei bedne om å uttala seg, og kom med det berømte svaret at det var utelukka at det kunne finnast olje og gass under havbotnen utanfor vestkysten av Norge. Tilbodet frå Phillips blei likevel avslått. I staden blei det rigga opp eit lovverk som skulle sikra den norske staten kontroll med eventuell olje- og gassutvinning. Første konsesjonsrunde blei utlyst i april 1965, og seinare same året blei 22 leite- og utvinningslisensar utdelte. Tildelingane skjedde ved at fleire selskap fekk ulike eigardelar i same lisens, og at styresmaktene peika ut eitt av selskapa som operatør. Utgifter og inntekter blei fordelte selskapa imellom etter eigardel. Det første leiteholet blei bora sommaren 1966, men først i 1969 sette boreriggen

3 Ocean Viking, hyra av Phillips, borekrona i ein kolonne på 300 meter lett svovelfri olje så å seia midt i eit oljetørst Europa. I Bartlesville i Oklahoma, der selskapet hadde hovudkontoret sitt, spratt champagnekorkane i taket. The Times i London melde om momentous news, det første oljefunnet i Vest-Europa ville i årevis gjera regionen mindre avhengig av olje frå Midt-Austen. Det skulle visa seg at Norge hadde vore heldig med forhandlingane om delelinje, basert på midtlinjeprinsippet, samanlikna med Danmark og Storbritannia. Dei gigantiske oljefelta Ekofisk og 85 prosent av Statfjord hamna på norsk side. Då prøveproduksjonen frå Ekofisk tok til i 1971, var prisen på lett olje frå Libya 3,5 USD per fat, då Statfjord blei funne i 1974, var oljeprisen 12 USD per fat. Med oppdaginga av gassfelta i Nederland blei det straks spørsmål om kven som eigde ressursane. Styresmaktene der fann ei lov frå Napoleons-tida som slo fast at det som låg djupt nok under bakken, var staten sin eigedom. I Norge var det ingen diskusjon om eigedomsretten. I mai 1963 hadde regjeringa proklamert norsk suverenitet over kontinentalsokkelen og vedtok samtidig ei lov om at staten var grunneigar. Vel var Norge eitt av verdas rikaste land også før På den snart halve hundreåret som har gått sidan den gong, har Oljå likevel skapt eit nytt samfunn, ikkje minst synleg på Sør-Vestlandet. Då eg flytta frå Sauda i 1964, var den typiske fritidshytta i Ryfylke eit gammalt stølshus, eller ei fjellhytte slått saman av tyske brakkematerialar frå krigstida. Ti år seinare hadde hyttenaboen eige hus nede i byen. Ti år deretter kom hytte ved sjøen, for eksempel i Vindafjorden, der strandloven får sova ekstra søtt og uforstyrra i den nederste kontorsskuffa til fylkesmannen. Ti år deretter blei den gamle fjellhytta riven og erstatta av eit moderne fritidshus i fjellet, med golfbaneplen og alle bekvemmeligheter. Og vel så det. Endå ti år seinare blei denne bustandarden komplettert med ei enkel leilighet på Miami Beach eller Fort Lauderdale i Florida, eller til nød ein ny time-share på den tyrkiske middelhavskysten. Då er vi straks i våre dagar, før oljeprisen fall under seksti dollar fatet. Og eg gjentar, dei som får til dette, er vanlege folk som likar å arbeida, og stort sett arbeider heile tida, og ber steidn når dei kviler. I ei bok frå 1980-talet kalla den tyske forfattaren Hans-Magnus Enzensberger Norge for ei blanding av fortidsmuseum og framtidslaboratorium. Det trur eg framleis er ein treffande beskrivelse, og at den er særleg treffande på Sørvestlandet.

4 Det gode liv, og den perfekt yrkeskombinasjonen i Olje-Norge må vera å gå på plattform i Nordsjøen, to på og fem av offshore i Oljå, og ha eit lite gardsbruk å ta seg av i fritida på landjorda. Spissteknolog og primitiv gardbrukar på same tid. Slik har oljeturnusen vore med på å halda oppe den spreidde busettinga, og ta heile Norge i bruk. Når eg ser for meg den typiske vestlendingen av i dag, så går han den eine dagen og slår fjellgras med stuttorv eller ber steidn oppe under Vondversnuten. Neste morgon står han eller ho i kontordress på Sola, på veg til oljemessa i Houston, Texas, eller Baku i Aserbadjan for å bora i vinkel etter olje og gass på botnen av Kaspihavet. Den nye mobiliteten pregar også den gamle tungindustrien. I dag kan den elektriske krafta som ein gong skapte grunnlag for samfunn som Odda og Sunndalsøra, fraktast langt bort med monstermaster og gi større utbyte i oljeproduksjonen til havs, og som salsvare på den europeiske spotmarknaden, enn den gir bunden opp i langtidskontraktar med gamle metallsmelteverk. Nordsjøflammane over oljeinstallasjonane ute i havet tende også eit blått lys for fastlandsindustrien. Når valet for ein faglært røyrleggar står mellom å gå rundskift på smelteverket eller å vera oljearbeidar i Nordsjøen med dobbel lønn og halv arbeidstid, er valet enkelt. Sakte, men sikkert nærmar den gamle tungindustrien seg UNESCOs verdsarvliste, medan det nye Norge har sust inn i oljeøkonomien på første klasse. I resten av Europa har krisa i 2008 gått over i resesjon og i stadig djupare sosiale krisetilstandar. Frå 1990 åra av prega oljerikdommen Norge i større og større kontrast til resten av Europa. I det store bildet har det paradoksalt blitt slik at det som blir kalla vestlege industriland eller utvikla industriland, ikkje lenger er industriland. For Vesten, Norge og Vestlandet i Norge er denne avindustrialiseringa gull verd. Vi sel dei strategiske produkta våre dyrt, og kjøper forbruksvarene til utviklingslanda billig tilbake. I dette bildet har den europeiske arbeidaren dratt til dei evige jaktmarknader (som det vel heiter i dag), medan industrien er eksportert dit pepparen gror (China, Brasil, Indonesia), og der pepparen gror blir forbruksvarene våre produserte i sweatshops under vilkår som liknar industriens barndom i Vest-Europa, før fagorganisering og sosialisme fekk sivilisert kapitalismen. Så lenge det varer. Også Norge er ein del av dette store bildet, men det er eit bilde med sterke regionale særtrekk. I dei gode gamle dagar var skiljet mellom Aust og Vest motsetninga mellom Tømmer-Norge og Fiske-

5 Norge. Medan Austlandet, hovudstaden ikkje minst, har blitt avindustrialisert, har den olje- og gassdrivne nyindustrialiseringa av Vestlandet halde ved lag gamle skilnader mellom landsdelane. Næringslivet på Vestlandet er framleis knytt til ressurssar i havet, oppdrett, villfisk, olje og gass. Den norske Regnkysten er dessutan velsigna med størstedelen av den vasskraftbaserte el-produksjonen i landet, og vil nyta godt av klimaendringar som har ført til meir nedbør. Av og til er folkeleg visdom sterkare enn summen av politisk, medial og finansiell makt. Det Norge som sa Nei til EF i 1972 og igjen til EU i 1994, var ikkje, som det altfor ofte blir sagt, eit råvareeksporterande land. Alle som har vore i Nordsjøen, på Kårstø eller inne på eit smelteverk veit at olje, gass, aluminium og metallegeringar er raffinerte halvfabrikat, framstilt av tiltaksomme og kvalifiserte fagfolk. Strategiske naturessurssar, historisk flaks, politisk klokskap gjer at etter utbrotet av finanskrisa i 2008 har Norge fortont seg som ei oljeglinsande øy av velstand i eit stadig djupare hav av europeisk fattigdom. Særleg bibelbeltet langs kysten blei prega av av ny rikdom, og vilje til å vera på Fremskritts-parti med framtida. Der hadde dei i alle år sett si lit til Gud, og har nå fått si rikelege løn av Mammon. Etter år 2000 pregar den private rikdommen heile det norske samfunnet, i kvass kontrast til resten av Europa. Kven kunne, til dømes i 1972 eller i 1994, sett for seg at EU-borgarar i store flokkar skulle rømma nordover frå Unionen og søka økonomisk asyl i utanforlandet Norge? Som de veit, i den avindustrialiserte hovudstaden vår er det mange tunge meiningsberarar som er tungt fortørna over at dei stadig må subsidiera den kostbare metallsmeltinga, fiskeoppdrettet og oljeog gasspumpinga de får tura fram med her ute i dei såkalla Distriktene. Sidan eg sjølv har flytta frå ein einsidig industristad djupt inne i ein fjordbotn på Vestlandet, til ein like einsidig kultur-industristad djupt inne i ein fjordbotn på Austlandet, kan eg melda at sjølv om Oslo har gitt frå seg industrien, vil byen framleis vera massemedialt sentrum og hovudsete for det vi kan kalla det sportsindustrielle komplekset. Her kan vi sjå for oss rike muligheter og sikre arbeidsplassar over heile landet, når oljealderen går mot slutten. Det nasjonale slagordet GULL TIL NORGE! gjeld ikkje berre det svarte gullet under havbotnen på kontinentalsokkelen, men også gullmedaljane frå meisterskapa i det kvite skisporet. Med håp om gull

6 i sporet har private fjernsynsselskap dei siste tiåra overtatt senderettane til store sportsarrangement. Det har endra livet på tribunane. Tilskodarane er ikkje lenger berre den kyndige observerande kollektive fornuft, men eit avgjerande element i TVdramaturgien. Dei dyraste plassane ved målområdet blir kjøpte opp av firma og enkeltpersonar frå næringslivet, men ingen sofaslitar famlar etter fjernkontrollen for å sjå Kjell Inge Røkke i boblejakke og Stein Erik Hagen i lodenfrakk og tyrolerhatt. Utan folkelivet langs løypene er TV-overførte sportsarrangement like engasjerande som skjematiske framstillingar av samansmeltinga mellom egg- og sædceller. Heiagjengane rundt arenaene er vikarierande tilskodarar og gjer det dei trur verkelege publikum ville gjort, om dei sto langs løypene. Kommersielle TV-kanalar elskar velkledde, friske, blonde, hujande norske kvinner og menn langs skiløypene og i hoppbakkane, det gir høge sjåartal og reklameinntekter. Under slagordet Gull til Norge! er det rike muligheter for omskolering og vidareutdanning av overtallige oljearbeidarar. Høgskulane rundt i landet har ennå ikkje oppretta tilskoding som eiga studieretning, men behovet for eit profesjonalisert publikum blir ein nødvendig konsekvens av den televiserte showsporten. Magistergradar i tilskodarvitskap, særemne om OL-floka, under spesialpensum i skiskyting frå den nye tilskodarhøgskulen på Beitostølen, med feiande titlar som Frå første ligg til siste stå, eller var det tvert om Frå første stå til siste ligg, kvalifiserer for høge komunikasjonsembete i statleg og privat sektor. Særleg framtidsretta blir denne utdanninga, når politikaren i dag blir ein figur som lirer av seg meir og meir upolitiske bodskapar, klekka ut av profesjonelle retorikarar. Bak kvar stortingsrepresentant ein personleg rådgivar, bak kvar statsekretær ein upersonleg taleskrivar, bak kvar statsråd ein spindoktor med, bak kvar partileiar ein tenketank med tenketanter, bak kvart politisk parti eit reklamebyrå. Politiske bodskapar har blitt kommersiell kommunikasjon, og siste skanse for særinteresser er eit Overhus til Stortinget med band både til dei folkevalde, til regjeringa, det diplomatiske korps, til media og til kongehuset. Partnarane kallar seg First og Last House og utgjer samla ei klasebombe mot demokratiet. Om ikkje i media og i sportsindustrien, så har både olje- og gassverksemda, metallsmeltinga og oppdrettsnæringa tyngdepunktet sitt på Vestlandet. Ikkje mange er sysselsette i oppdrettsnæringa,

7 berre vel 5000 personar, men ringverknadene er store. Det meste av fisken går med kjøletrailerar til Europa, tidlegare til Russland, og mange mindre spedisjonsfirma med langvarige kjørekontraktar lever godt på denne trafikken. I den avindustrialiserte hovudstaden er det mange i silkedress som blir fortørna, når det blir opna ein ny tunnel eller bygd ei ny bru til ei øy i havgapet med 50 innbyggarar. Poenget er at brua og tunellen ikkje går ut til dei femti menneska på øya, men til dei 50 millionar fiskane som søm rundt i mærane og i sjøen omkring. På 1850-talet blei ikkje hovudbanen frå Eidsvoll til Christiania opna for å frakta romerikingar, men plank til byen. På same vis dreiar tunnel- og brubygginga langs tynt busette kyststrøk i dag seg ikkje om transport av flyttelasset til byen, men av oppdrettsfisk og anna ut til dei store marknadene. Alternativet er at torsk fiska i Barentshavet utanfor Finnmark straks blir djupfryst og send tur-retur Kina for opptining, filetering og pakking. Siste reis for fisken i havet er som båtpassasjer på havet. Etter denne verdsomseilinga dukkar den foredla torsken opp i frysedisken på samvirkelaget ved sida av det nedlagde fiskemottaket i Vardø. Ikkje linefiske, men Linje-torsk, som i Linje-akevitt. I dette innlegget har eg prøvd å bora i djupe lag, og funne gull både i frysediskane, i skisporet og under havbotnen på kontinentalsokkelen. Ut frå prøveboringa eg har utført, tyder alt på at det er det svarte gullet som er hovuddrivkrafta bak det nye Norge. Kva er så grunnen, kva er grunnen til den eventyrlege lønsemda i petroleumssektoren? Kostnadene ved utvinning utgjer berre ein ubetydeleg del av den prisen oljen og gassen blir seld for. Mellom bedrifter som produserer vanlege tenester, gjer konkurransen at prisen blir pressa ned mot produksjonskostnadene. I utvinningssektoren ser det ikkje ut til at det finst ein tilsvarande mekanisme. Oljen og gassen under havbotnen er ikkje produsert, det er ein gitt ressurs underlagt eigedomsretten til jord. Det finst ikkje fri tilgang på grunnstykke med olje og gass, slik det gjer til spinnemaskinar og dreiebenkar, som er tilgjengelege på marknaden i uavgrensa mengder. Oljeselskapa er skjerma frå konkurransen dette skaper, noko som pressar prisen ned mot utvinningskostnadene. Etterspørselen etter olje og gass er enorm, desse energikjeldene er heilt avgjerande for samferdsel, industri, tenesteytande næringar og hushaldningane. Olje og gass er uunverlege produksjonsmiddel, moderne samfunnsliv kan ennå ikkje eksistera utan desse

8 energiberarane. Olje er dessutan ei strategisk vare, det er ikkje mulig å føra krig utan drivstoff til skip, fly, kjøretøy og rakettar. Gjennom oljeprisen tileignar oljeselskapa seg verdiar som er skapte i industri, tenesteyting og anna næringsverksemd. Før 1973 kunne dei sikra seg så å seia heile denne ekstraprofitten, eller grunnrenta, frå petroleumsutvinning i Midtausten. I Norge må selskap dela grunnrenta med staten. Dette skjer gjennom skattar, avgifter, Statoil og det direkte økonomiske eigarskapet til staten. I si tid blei Statoil oppretta for å danna motvekt til dei internasjonale oljekonserna. Norske politikarar har sidan medvirka til å gjera Statoil til eit selskap av det slaget styresmaktene helst ikkje ville ha inn på norsk sokkel i Oljepengane og pensjonsfondet blir ikkje forvalta etter ein meir eller mindre uttalt avtale med dei som har skapt rikdommen, om at desse verdiane også skal komma dei til gode. Heller ikkje på eit uforpliktande ideologisk plan har norske politikarar uttalt noko som kunne vore tolka i retning av at det var ein fordel om resten av verda også kunna nyta godt av denne rikdommen. Det har aldri vore meininga at desse verdiane skulle komma dei som har skapt dei, til gode. Monopolprisane på energivarer hemmar dessutan vekst og utvikling, skaper fattigdom og elende andre stader, dei produserer ulikskap. Av alle desse grunnane er det vanskeleg å argumentera for at denne rikdommen er rettferdig. Både rettferd og likskap har vore honnørord i norsk politikk. Likevel har ingen norske parti invitert til ordskifte om legitimiteten til oljerikdommen. Pressa drøftar ikkje om det er rettvist at verdiar som ikkje berre, men i hovudsak er skapt i andre land, skal tårna seg opp i Norge. Moralfilosofar, sosiologar, historikarar, økonomar eller teologar har heller ikkje reist slike spørsmål. Norges Bank har oppretta eit etisk råd som skal passa på at rikdommen blir investert på ein moralsk forsvarleg måte. Ingen institusjon har oppretta eit utval for å vurdera den moralske legitimiteten til oljerikdommen. I skrivande stund i juli 2015 låg den norske oljeformuen og vakte på rundt på 7 tusen 100 milliardar norske kroner. Til samanlikning er den greske statsgjelda ved utgangen av tredje kvartal i år på lusne 315 milliarder, euro, valutaen som erstatta drakmene Platon og Aristoteles betalte med, når dei kjøpte eit glas retsina for to-tre tusen år sidan. Halvparten av denne gjelda er påtvungne militære utgifter gjennom NATO, der Norge er eit aktivt medlem. I forhandlingane har Troikaen lagt ned strengt forbod mot at

9 Hellas reduserer statsutgiftene ved å få ned forsvarsbudsjettet, trass i landet har fått innføra euroen som eit uslåeleg sosialt masseøydeleggingsvåpen. Eg seier ikkje meir. Eg sluttar der, med ein tankestrek - Den som snakkar for lenge, kjem, som kjent, ofte til kort. Kjartan Fløgstad 2015 Delar av foredraget bygger på historieboka Dovre faller. Norge av Espen Søbye, Harald Berntsen, Kjartan Fløgstad og Jon Langdal, Gyldendal norsk Forlag, Oslo 2014.

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Matpakkematematikk Data frå Miljølære til undervisning Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Lag riktig diagram Oppgåva går ut på å utarbeide ei grafisk framstilling

Detaljer

Vestlandet ein stor matprodusent

Vestlandet ein stor matprodusent Vestlandet ein stor matprodusent Halvparten av sjømatproduksjonen i Norge skjer på Vestlandet Hordaland Vestlandet 2001 Mill. kr % av landet Mill. kr % av landet Jordbruk 499 4,7 3 084 29,2 Fiske og fiskeoppdrett

Detaljer

ORGANISERING AV NORSK PETROLEUMSVERKSEMD

ORGANISERING AV NORSK PETROLEUMSVERKSEMD 2 ORGANISERING AV NORSK PETROLEUMSVERKSEMD FAKTA 2010 17 Interessa for oljeleiting på den norske kontinentalsokkelen oppstod tidleg i 1960-åra. På den tida fanst det ingen norske oljeselskap, og svært

Detaljer

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA TIL LEKSJONEN Fokus: Kjøpmannen og den verdifulle perla. Tekst: Matt 13.45 Likning Kjernepresentasjon MATERIELL: Plassering: Hylle for likningar Deler: Gulleske med kvitt

Detaljer

Lønnsundersøkinga for 2014

Lønnsundersøkinga for 2014 Lønnsundersøkinga for 2014 Sidan 2009 har NFFs forhandlingsseksjon utført ei årleg lønnsundersøking blant medlemane i dei største tariffområda for fysioterapeutar. Resultata av undersøkinga per desember

Detaljer

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 (Nynorsk) Du skal IKKJE skrive namnet ditt på nokon av sidene i dette spørjeskjemaet. Vi vil berre vite om du er jente eller gut og kva for klasse du går i.

Detaljer

Birger og bestefar På bytur til Stavanger

Birger og bestefar På bytur til Stavanger Birger og bestefar På bytur til Stavanger Små skodespel laga for mellomtrinnet Forfattarar: Ola Skiftun og Sigrun Fister Omarbeidd til skodespel av Stavanger Sjøfartsmuseum Denne dagen var heilt spesiell,

Detaljer

EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid

EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid Matteus: Tid: Tidleg på 60-talet e.kr. Forfattar: Apostelen Matteus. Adressat: Jødar. Markus: Tid: En gang på 60- talet e.kr. Forfattar: Johannes Markus Adressat: Romarar

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR

BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR TIME KOMMUNE Arkiv: K1-070, K3-&32 Vår ref (saksnr.): 08/1355-6 JournalpostID: 08/14810 Saksbeh.: Helge Herigstad BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR Saksgang: Utval Saksnummer

Detaljer

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger.

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. PREPOSISJONAR 1 Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. Luisa går på skule i Ålesund. Skulen ligg midt i byen. Klasserommet ligg i tredje etasje

Detaljer

Leverandørskifteundersøkinga 2. kvartal 2007

Leverandørskifteundersøkinga 2. kvartal 2007 Leverandørskifteundersøkinga 2. kvartal 2007 Samandrag Om lag 46 400 hushaldskundar skifta kraftleverandør i 2. kvartal 2007. Dette er ein nedgang frå 1. kvartal i år då 69 700 hushaldskundar skifta leverandør.

Detaljer

KappAbel 2010/11 Oppgåver 1. runde - Nynorsk

KappAbel 2010/11 Oppgåver 1. runde - Nynorsk Reglar for poenggjeving på oppgåvene (sjå konkurransereglane) : Rett svar gir 5 poeng. Galt svar gir 0 poeng Blank gir 1 poeng. NB: På oppgåvene 3, 4, 7 og 8 får ein 5 poeng for 2 rette svar. Eitt rett

Detaljer

Konsekvensanalyse. Vegomlegging Etnesjøen. Juni 2011. AUD-rapport nr. 12-11

Konsekvensanalyse. Vegomlegging Etnesjøen. Juni 2011. AUD-rapport nr. 12-11 Konsekvensanalyse Vegomlegging Etnesjøen Juni 2011 AUD-rapport nr. 12-11 Utgivar: Hordaland fylkeskommune, Analyse, utgreiing og dokumentasjon (AUD) http://www.hordaland.no/aud Tittel: Konsekvensanalyse

Detaljer

Regnet sit som glanspapir på hender og føter Vinden ser det eg ikkje ser Han som smiler under vindauget. Eg rissar ikkje namn

Regnet sit som glanspapir på hender og føter Vinden ser det eg ikkje ser Han som smiler under vindauget. Eg rissar ikkje namn Dans meg Lat meg sjå deg utan andlet, lat meg gå med deg i skogen utan klede. Vis meg dit du aldri før har vore, sei meg det du aldri før har tenkt. Våg meg utan sko og utan pust. Dans meg dit du vil Hudsong

Detaljer

Kva kompetanse treng bonden i 2014?

Kva kompetanse treng bonden i 2014? Kva kompetanse treng bonden i 2014? Fagleiar Bjørn Gunnar Hansen TINE Rådgjeving Samtalar med 150 mjølkebønder dei siste 6 åra, frå Østfold til Nordland Kompetanse Kunnskap (Fagleg innsikt) Ferdigheiter

Detaljer

Brukarrettleiing. epolitiker

Brukarrettleiing. epolitiker Brukarrettleiing epolitiker 1 Kom i gang Du må laste ned appen i AppStore Opne Appstore på ipaden og skriv «epolitiker» i søkjefeltet øvst til høgre. Trykk på dette ikonet og deretter på «hent» og til

Detaljer

JAMNE BØLGJER. også dei grøne greinene i jamn rørsle att og fram er som kjærasten min

JAMNE BØLGJER. også dei grøne greinene i jamn rørsle att og fram er som kjærasten min DET MØRKNAR SVEVNENS KJÆRLEIK JAMNE BØLGJER EIT FJELL I DAGEN eg står og ser på dei to hjortane og dei to hjortane står og ser på meg lenge står vi slik eg står urørleg hjortane står urørlege ikkje noko

Detaljer

Møteinnkalling. Utval : Jostedalsbreen nasjonalparksty re - AU Møtesta d: Telefonmøte Dato: 02.05.2013 Tidspunkt : 10:00

Møteinnkalling. Utval : Jostedalsbreen nasjonalparksty re - AU Møtesta d: Telefonmøte Dato: 02.05.2013 Tidspunkt : 10:00 Møteinnkalling Utval : Jostedalsbreen nasjonalparksty re - AU Møtesta d: Telefonmøte Dato: 02.05.2013 Tidspunkt : 10:00 Eventuelt forfall må meldast snarast. Vararepresentantar møter etter nærare beskjed.

Detaljer

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT Språkrådet Landssamanslutninga av nynorskkommunar Nynorsk kultursentrum 17. mars 2011 Undersøking om målbruken i nynorskkommunar er eit samarbeid mellom

Detaljer

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice mlmtoo much medicine in Norwegian general practice For mykje medisin i norsk allmennpraksis Nidaroskongressen 2015 Per Øystein Opdal, Stefán Hjörleifsson, Eivind Meland For mykje medisin i norsk allmennpraksis

Detaljer

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7 Den gode gjetaren Lukas 15:1-7 Bakgrunn I denne forteljinga formidlar du noko om kva ei likning er. Difor er delen om gullboksen relativt lang. Det å snakke om dei ulike filtstykka som ligg i boksen, er

Detaljer

Dokument nr. Omb 1 Dato: 14.07.2011(oppdatering av tidlegare dokument) Skrive av. ÅSN. Ved di side eit lys på vegen mot arbeid.

Dokument nr. Omb 1 Dato: 14.07.2011(oppdatering av tidlegare dokument) Skrive av. ÅSN. Ved di side eit lys på vegen mot arbeid. Visjon og formål Visjon: Ved di side eit lys på vegen mot arbeid. Formål: Telemark Lys AS er ei attføringsbedrift som, gjennom framifrå resultat, skal medverke til å oppfylle Stortingets målsetting om

Detaljer

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2013/2014

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2013/2014 ÅRSMELDING for Rasdalen grendalag 2013/2014 Innleiing Årsmøtet for 2012/13 vart avvikla i grendahuset 28.03.13. På dette årsmøtet vart det vedteke at det sitjande styret skulle halda fram i eitt år til.

Detaljer

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer:

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer: Velkomen til Dette heftet tilhøyrer: 1. samling: Kva er Bibelen? Skapinga. Babels tårn Forskaroppgåve 1 På denne samlinga har vi snakka om Bibelen. Det er ei gammal bok som har betydd mykje for mange.

Detaljer

Far min sa ein gong at ein må velje sine kampar

Far min sa ein gong at ein må velje sine kampar «Alt kveg bør ut å beite i utmarka», skriv Torbjørn Tufte. Foto: Mariann Tvete Far min sa ein gong at ein må velje sine kampar Jordbruksnæringa no må samle seg og velje kva kampar dei vil ta til fulle,

Detaljer

Fisken som gjorde Noreg kjent i verda

Fisken som gjorde Noreg kjent i verda Fisken som gjorde Noreg kjent i verda Frå gammalt av er tørrfisk og klippfisk Noregs viktigaste bidrag på den globale sjømatmarknaden. Desse fiskeprodukta var ein effektiv og rimeleg måte å konservere

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 5. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 5. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing på norsk 5. trinn Eksempeloppgåve Nynorsk Lundefuglnettene av ruce McMillan Kvart år får den islandske øya Heimaøy besøk av svartkvite fuglar med oransjefarga nebb som kjem for

Detaljer

post@efremforlag.no / www.efremforlag.no

post@efremforlag.no / www.efremforlag.no tidebøn Efrem Forlag 2009 Rune Richardsen Boka er laga i samarbeid med Svein Arne Myhren (omsetjing) etter mønster av Peter Halldorfs og Per Åkerlunds Tidegärd, Artos 2007. Med løyve. Bibeltekstane er

Detaljer

Joakim Hunnes. Bøen. noveller

Joakim Hunnes. Bøen. noveller Joakim Hunnes Bøen noveller Preludium Alt er slik det plar vere, kvifor skulle noko vere annleis. Eg sit ved kjøkenvindauget og ser ut. Det snør, det har snødd i dagevis, eg har allereie vore ute og moka.

Detaljer

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor»

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Velkommen til oss i Maurtuå Barnehage. Dette heftet med informasjon håpar me kan være til hjelp for deg når du skal være vikar.

Detaljer

Folketal, verdiskaping og kunnskapsproduksjon på Vestlandet

Folketal, verdiskaping og kunnskapsproduksjon på Vestlandet Folketal, verdiskaping og kunnskapsproduksjon på Vestlandet Mai 2010 AUD- rapport nr. 6-10 Folketal, verdiskaping og kunnskapsproduksjon på Vestlandet Dei fire vestlandsfylka Rogaland, Hordaland, Sogn

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 1. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 1. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 1 Nynorsk Lundefuglnettene av Bruce McMillan Hvert år besøker svarte og hvite fugler med orangefarget nebb den islandske Kvart år besøkjer øya Heimøy.

Detaljer

Jon Fosse. For seint. Libretto

Jon Fosse. For seint. Libretto Jon Fosse For seint Libretto Personar Eldre kvinne, kring seksti-sytti Middelaldrande kvinne, kring førti Mann, kring femti Fylgje Yngre kvinne, kring tretti Med takk til Du Wei 2 Ei seng fremst, godt

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Arkiv: K1-070, K3-&3232 Vår ref (saksnr.): 10/51717-666 Journalpostid.: 10/1629494 Saksbeh.: Helge Herigstadad BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Saksgang: Utval Saksnummer Møtedato Senior- og Brukarrådet

Detaljer

Vidar Kristensen Illustrert av Lars Tothammer. leseser ie Nynorsk. Norsk for barnetrinnet

Vidar Kristensen Illustrert av Lars Tothammer. leseser ie Nynorsk. Norsk for barnetrinnet Vidar Kristensen Illustrert av Lars Tothammer leseser ie Nynorsk Julius Cæsar Norsk for barnetrinnet slaget Ved alesia Den mest berømte av motstandarane til Cæsar under gallarkrigen var gallarhovdingen

Detaljer

Ei lita historisk vandring i norsk vasskraft

Ei lita historisk vandring i norsk vasskraft Ei lita historisk vandring i norsk vasskraft Ein nasjonal særprega vasskraftpolitikk Seminar Sølvgarden 10/10 2014 Arne Tronsen Vasskraftpolitikken To store historiske vendingar Frå1892 til 1917- innramminga

Detaljer

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid)

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid) Mikkel, Anders og Tim Pressemelding I årets Kvitebjørnprosjekt valde me å samanlikna lesevanane hjå 12-13 åringar (7. og 8.klasse) i forhold til lesevanane til 17-18 åringar (TVN 2. og 3.vgs). Me tenkte

Detaljer

REGLEMENT OM ELEKTRONISK KOMMUNIKASJONSTENESTE FOR MØRE OG ROMSDAL FYLKE.

REGLEMENT OM ELEKTRONISK KOMMUNIKASJONSTENESTE FOR MØRE OG ROMSDAL FYLKE. REGLEMENT OM ELEKTRONISK KOMMUNIKASJONSTENESTE FOR MØRE OG ROMSDAL FYLKE. 1. GENERELT 1.1 Føremål Møre og Romsdal fylke har som mål å yte god service og vere tilgjengeleg for innbyggarane i fylke og for

Detaljer

Godt. Lokaldemokrati. ei plattform

Godt. Lokaldemokrati. ei plattform Godt Lokaldemokrati ei plattform Godt lokaldemokrati ei plattform Norsk lokaldemokrati er godt men kan og bør bli betre. KS meiner ei plattform vil vere til nytte i utviklingsarbeidet for eit betre lokaldemokrati.

Detaljer

Overføring av skatteoppkrevjarfunksjonen til Skatteetaten - høyringsuttale

Overføring av skatteoppkrevjarfunksjonen til Skatteetaten - høyringsuttale saksframlegg Dato: Referanse: Vår saksbehandlar: 16.01.2015 3371/2015 Anita Steinbru Saksnr Utval Møtedato Fylkesutvalet 26.01.2015 Overføring av skatteoppkrevjarfunksjonen til Skatteetaten - høyringsuttale

Detaljer

EID KOMMUNE Finansutvalet HOVUDUTSKRIFT

EID KOMMUNE Finansutvalet HOVUDUTSKRIFT EID KOMMUNE Finansutvalet HOVUDUTSKRIFT Møtedato: 22.01.2015 Møtetid: Kl. 13:00 14:15 Møtestad: Kommuenstyresalen Saksnr.: 001/15-005/15 Forfall meldt frå følgjande medl. Parti Følgjande varamedl. møtte

Detaljer

Intervju med hamnemynde i Stord kommune.

Intervju med hamnemynde i Stord kommune. Intervju med hamnemynde i Stord kommune. 1. Kva er dykkar arbeid hos hamnemynde i Stord kommune, og korleis er dykkar rolle på Eldøyane? Mitt namn er Inge Espenes og eg er Hamnesjef i Stord Hamnestell.

Detaljer

ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER

ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER AV ALF KJETIL WALGERMO Mitt bankande hjarte. Ungdomsroman. Cappelen Damm, 2011 Mor og far i himmelen. Illustrert barnebok. Cappelen Damm, 2009 Keegan og sjiraffen. Illustrert

Detaljer

Han fortalde dei ei likning om at dei alltid skulle be og ikkje mista motet Lukas 18:1-7

Han fortalde dei ei likning om at dei alltid skulle be og ikkje mista motet Lukas 18:1-7 Bønn «Han fortalde dei ei likning om at dei alltid skulle be og ikkje mista motet: «I ein by var det ein dommar som ikkje hadde ærefrykt for Gud og ikkje tok omsyn til noko menneske.i same byen var det

Detaljer

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv.

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv. Særemne 3-100 år med stemmerett I 2013 er det hundre år sidan alle fekk stemmerett i Noreg. På Norsk Folkemuseum arbeider vi i desse dagar med ei utstilling som skal opne i høve jubileet. I 2010 sendte

Detaljer

Forord Ein dag stod eg i stova til ein professor. Han drog fleire tjukke bøker ut av dei velfylte bokhyllene sine og viste meg svære avhandlingar; mange tettskrivne, innhaldsmetta, gjennomtenkte, djuptpløyande

Detaljer

Talet på bedrifter innan eigedom har auka særleg sterkt i nokre av regionane rundt Bergen.

Talet på bedrifter innan eigedom har auka særleg sterkt i nokre av regionane rundt Bergen. Endringar i talet på bedrifter i Hordaland Fleire bedrifter med tilsette Talet på bedrifter i Hordaland auka 2002-2005 med 7 %. I same periode har talet på bedrifter med tilsette auka med 4,5 %. Auken

Detaljer

Norsk Bremuseum sine klimanøtter

Norsk Bremuseum sine klimanøtter Norsk Bremuseum sine klimanøtter Oppgåve 1 Alt levande materiale inneheld dette grunnstoffet. Dessutan inngår det i den mest kjende klimagassen; ein klimagass som har auka konsentrasjonen sin i atmosfæren

Detaljer

Avdeling for regional planlegging

Avdeling for regional planlegging Møte med Avdeling for regional planlegging MD Presentasjon av utfordringar i fylket Fylkesrådmann Jan Øhlckers Tysdag 22.september 2009 DN: Størst variasjon er det i Sogn og Fjordane som har 22 vegetasjonsgeografiske

Detaljer

Auka finansiering av Interreg-programma i Norge 2014-2020

Auka finansiering av Interreg-programma i Norge 2014-2020 VR-sak 4/13 Vedlegg Auka finansiering av Interreg-programma i Norge 2014-2020 Bakgrunn Interreg-programma er EU-finansierte samarbeidsprogram som gir midlar til prosjekt som fremjar sosial, økonomisk og

Detaljer

LEINEBRIS SCANDIC PARKEN. OMBORDPRODUKSJON. 12.01.2017 PAUL HARALD LEINEBØ Fiskebåts visjon: «Ein miljøvennleg og lønsam fiskeflåte som leverer sunn mat frå godt forvalta bestande i verdas reinaste havområde»

Detaljer

FORBØN. Forbøn ORDNING FOR. for borgarleg inngått ekteskap. 1 Preludium/Inngang. 2 Inngangsord. Anten A

FORBØN. Forbøn ORDNING FOR. for borgarleg inngått ekteskap. 1 Preludium/Inngang. 2 Inngangsord. Anten A FORBØN ORDNING FOR Forbøn for borgarleg inngått ekteskap Under handlinga kan det gjevast rom for medverknad av ulike slag. Det kan vera medverknad frå festfølgjet ved einskilde av dei liturgiske ledda,

Detaljer

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike Molde Domkirke 2016 Konfirmasjonspreike Så er altså dagen her. Den store dagen. Dagen eg trur mange av dykk har gleda seg til lenge. Og det er lov å kjenne litt sommarfuglar i magen og både glede og grue

Detaljer

Riksregulativet for ferjetakstar - høyring

Riksregulativet for ferjetakstar - høyring Ansvarleg sakshandsamar sign. for utført handling: Saka er godkjend av fylkesrådmannen: Dokumentoversyn: Tal prenta vedlegg: * Tal uprenta vedlegg: * Riksregulativet for ferjetakstar - høyring Fylkesrådmannen

Detaljer

Alle barn har rett til å seie meininga si, og meininga deira skal bli tatt på alvor

Alle barn har rett til å seie meininga si, og meininga deira skal bli tatt på alvor Eit undervisningsopplegg om BARNERETTANE MÅL frå læreplanen DELTAKING Artikkel 12: DISKRIMINERING Artikkel 2: Alle barn har rett til vern mot diskriminering PRIVATLIV Artikkel 16: Alle barn har rett til

Detaljer

resultat Innovasjon Noreg Akersgata 13 Postboks 448 Sentrum 0104 Oslo T: 22 00 25 00 F: 22 00 25 01 post@innovasjonnorge.no www.innovasjonnorge.

resultat Innovasjon Noreg Akersgata 13 Postboks 448 Sentrum 0104 Oslo T: 22 00 25 00 F: 22 00 25 01 post@innovasjonnorge.no www.innovasjonnorge. Innovasjon Noreg Akersgata 13 Postboks 448 Sentrum 0104 Oslo T: 22 00 25 00 F: 22 00 25 01 post@innovasjonnorge.no www.innovasjonnorge.no 09viktige resultat Design og layout: Creuna Foto: Bjørn Jørgensen/Samfoto

Detaljer

Kompetansearbeidsplassar i Hordaland

Kompetansearbeidsplassar i Hordaland Kompetansearbeidsplassar i Hordaland AUD-rapport nr. 8 11 September 211 1 Tal kompetansearbeidsplassar i Hordaland har vekse med 21 % i perioden 22 29, mot 17 % i landet som heile. Alle regionane i Hordaland

Detaljer

GLOPPEN KOMMUNE ADMINISTRASJONSUTVALET

GLOPPEN KOMMUNE ADMINISTRASJONSUTVALET ADMINISTRASJONSUTVALET MØTEINNKALLING Møtedato: 03.09.2015 Møtestad: Heradshuset Møtetid: Kl. 16:00 Merk deg møtetidspunktet! Den som har lovleg forfall, eller er ugild i nokon av sakene, må melde frå

Detaljer

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK: DATO: 24.11. 2014 SAKSHANDSAMAR: Camilla Loddervik

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK: DATO: 24.11. 2014 SAKSHANDSAMAR: Camilla Loddervik STYRESAK GÅR TIL: FØRETAK: Styremedlemmer Helse Vest RHF DATO: 24.11. 2014 SAKSHANDSAMAR: Camilla Loddervik SAKA GJELD: Omdømmemåling 2014 ARKIVSAK: 2014/816/ STYRESAK: 145/14 STYREMØTE: 08.12. 2014 FORSLAG

Detaljer

Det nye kulturrådets demokratiske rolle i kulturpolitikken

Det nye kulturrådets demokratiske rolle i kulturpolitikken Ottar Grepstad Det nye kulturrådets demokratiske rolle i kulturpolitikken Innleiing på konferansen KulturRikets Tilstand Litteraturhuset, Oslo 20. oktober 2010 Norsk kulturråd hadde meir kulturpolitisk

Detaljer

Protokoll styremøte Landbruk Nordvest

Protokoll styremøte Landbruk Nordvest Landbruk Nordvest Hovsvegen 25, 6600 Sunndaløra Vedlegg 1 E-post rådgiving: nordvest@lr.no Org.nr:NO984 468 822MVA E-post tenester: tenester@lr.no Telefax 935 77 019 Bankgiro nr: 4202.20.16347 Sunndalsøra

Detaljer

Mors friluftsliv - nyttig og naturleg

Mors friluftsliv - nyttig og naturleg 5. JANUAR 2016 Mors friluftsliv - nyttig og naturleg Friluftslivsseminar Sogndal 5. januar 2016 Inger Marie Vingdal, HIOA Livslangt liv i natur Kvinne født 1927 Gardbrukar og budeie til1994 Enke, pensjonist

Detaljer

SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9

SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9 SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9 1 SETNINGSLEDD Verbal (V) Eit verbal fortel kva som skjer i ei setning. Verbalet er alltid laga

Detaljer

Om utviklingsplanar for dei vidaregåande skulane i Eiksundregionen Høyring 1

Om utviklingsplanar for dei vidaregåande skulane i Eiksundregionen Høyring 1 Rolf Lystad 12.05.14 Oklavegen 4 6155 Ørsta Utdanningsavdelinga v/ståle Solgard Møre og Romsdal fylkeskommune Fylkeshuset, Julsundvegen 9 6404 Molde Om utviklingsplanar for dei vidaregåande skulane i Eiksundregionen

Detaljer

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012 Styresak Går til: Styremedlemmer Føretak: Helse Vest RHF Dato: 24.04.2012 Sakhandsamar: Saka gjeld: Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte

Detaljer

Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet:

Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet: Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet: Har igjen fått sps om dekninga i Sør. Veit ein meir om når utbygging av skal skje? Kor mange barn i sør får ikkje plass i nær? Svar frå administrasjonen: Vi syner til

Detaljer

det skulle vere sol, vi skulle reise til Łódź

det skulle vere sol, vi skulle reise til Łódź marit kaldhol det skulle vere sol, vi skulle reise til Łódź roman Oslo 2014 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2014 ISBN 978-82-521-8437-2 Om boka

Detaljer

DB 836 327 883 604 702 254 597 522 750 184

DB 836 327 883 604 702 254 597 522 750 184 Svineøkonomi Per Herikstad Hå Gardsrekneskapslag Peder Skåre Sparebank 1 SR-Bank Det siste året har vore prega av stort fokus på ubalanse i svinemarkedet. Overproduksjon gir lågare prisar for svineprodusentane

Detaljer

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn Jobbskygging side 1 Jobbskygging Innhald Handverk, industri og primærnæring Omgrepa handverk, industri og primærnæring. Kva betyr omgrepa? Lokalt næringsliv etter 1945 Korleis har lokalt næringsliv utvikla

Detaljer

Stråling frå elektronisk kommunikasjon

Stråling frå elektronisk kommunikasjon Stråling frå elektronisk kommunikasjon Ei orientering frå Statens strålevern og Post- og teletilsynet Kva er stråling? I kvardagen omgjev vi oss med ulike typar stråling, frå både naturlege og menneskeskapte

Detaljer

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Eit undervisningsopplegg om Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Aktivitetsark med oppgåveidear og tips til lærarane Hjelpeark med bakgrunnsinformasjon og kopieringsoriginalar DELTAKING Artikkel 12: DISKRIMINERING

Detaljer

Desse punkta markerar utdrag frå kommentarfeltet i undersøkinga som me har lima inn i rapporten.

Desse punkta markerar utdrag frå kommentarfeltet i undersøkinga som me har lima inn i rapporten. Rapport. Innbyggjarundersøkinga 2015 Ulvik herad. Generelt om spørsmåla: Spørsmåla kunne graderast på ein skala frå 1-6, kor 1 var dårlegast. Eit gjennomsnitt på 3,5 vil seie ein vurderingsscore midt på

Detaljer

Samtalestatistikk 1. halvår 2014. Hjelpelinja for speleavhengige

Samtalestatistikk 1. halvår 2014. Hjelpelinja for speleavhengige Samtalestatistikk Hjelpelinja for speleavhengige Lotteritilsynet august 2014 Side 1 av 9 Oppsummering Denne halvårsstatistikken viser at talet på samtaler i første halvår 2014 er redusert samanlikna med

Detaljer

Kartlegging av befolkninga sitt syn på drosjetilbodet i Bergensområdet. AUD-rapport nr. 12b - 2014

Kartlegging av befolkninga sitt syn på drosjetilbodet i Bergensområdet. AUD-rapport nr. 12b - 2014 Kartlegging av befolkninga sitt syn på drosjetilbodet i Bergensområdet AUD-rapport nr. 12b - 2014 Bakgrunn og metode Undersøkinga er utført på oppdrag frå, og i samarbeid med, Samferdselsavdelinga i Hordaland

Detaljer

04.04.2015. 2. Mos.25:23-30, 3.Mos. 24:5-9 Av akasietre. Kledd med gull. Berestenger Fat, skåler, kanner og beger av gull.

04.04.2015. 2. Mos.25:23-30, 3.Mos. 24:5-9 Av akasietre. Kledd med gull. Berestenger Fat, skåler, kanner og beger av gull. Vi kan lese om offer gjennom heile Bibelen. Både Kain og Abel, Noah, Abraham, Isak, Jakob osv. bar fram offer. Seinare vart det gitt særskilte ordningar knytta til ofringa ved heialgdomen / tabernakelet.

Detaljer

Det vil alltid vere ei balansegang mellom bruk av eigne pengar på bok og lån i bank.

Det vil alltid vere ei balansegang mellom bruk av eigne pengar på bok og lån i bank. MODALEN KOMMUNE Rådmannen Rådmannen er den øvste administrative leiaren i kommunen og skal førebu saker og sette i verk det som politikarane bestemmer. Alle saker og dokument som vert lagt fram til politisk

Detaljer

NOEN VIKTIGE INFORMASJONER OM NORGE

NOEN VIKTIGE INFORMASJONER OM NORGE NOEN VIKTIGE INFORMASJONER OM NORGE Noreg er eit land i Nord-Europa. Noreg er eit nordisk land. Noreg, Danmark, Sverige, Finland og Island vert kalla dei nordiske landa. Noreg, Danmark og Sverige har òg

Detaljer

SKATTEINNTEKTER 12/129-3 2012 K-

SKATTEINNTEKTER 12/129-3 2012 K- Saksframlegg Arkivsak: 12/129-3 Sakstittel: SKATTEINNTEKTER 2012 Saken skal behandles av: Formannskapet Rådmannens tilråding til vedtak: K-kode: 232 Saka blir tatt til orientering Grunnlagsdokumenter:

Detaljer

11 Eg i arbeidslivet

11 Eg i arbeidslivet 11 Eg i arbeidslivet Arbeidsmarknaden Arbeidsmarknaden er stadig i utvikling. Ein kan rekne med å måtte skifte yrke fleire gonger gjennom ein arbeidskarriere. Arbeidsmarknaden blir meir internasjonal.

Detaljer

Med tre spesialitetar i kofferten

Med tre spesialitetar i kofferten Med tre spesialitetar i kofferten Av Eli Gunnvor Grønsdal Doktor Dorota Malgorzata Wojcik nøgde seg ikkje med å vere spesialist i eitt fag. Ho tok like godt tre. No brukar ho kunnskapen sin, ikkje berre

Detaljer

Norsk etnologisk gransking Februar 1955 GRENSER OG GRENSEMERKE MELLOM EIGEDOMAR

Norsk etnologisk gransking Februar 1955 GRENSER OG GRENSEMERKE MELLOM EIGEDOMAR Norsk etnologisk gransking Februar 1955 Emne nr. 48 GRENSER OG GRENSEMERKE MELLOM EIGEDOMAR Med denne lista vil vi freista å få greie på dei nemningane ( benevnelsene ) som bygdemålet frå gamalt nytta

Detaljer

Hjelpelinja for speleavhengige

Hjelpelinja for speleavhengige Hjelpelinja for speleavhengige Samtalestatistikk 1. halv 2013 Lotteritilsynet juli 2013 Side 1 av 8 Oppsummering Denne halvsstatistikken viser at talet på samtaler i første halv 2013 ikkje har endra seg

Detaljer

Fjord Norge- prosjektet

Fjord Norge- prosjektet Fjord Norge- prosjektet som del av kompensasjon for auka arbeidsgjevaravgift April 2009 AUD- rapport nr. 3-09 Innleiing Denne rapporten inneheld bakgrunnsmateriale og utfyllande informasjon til omtalen

Detaljer

KoønnWEK. v/sidgr.1- or 11(0I: &oluttd,oryvrytidiar inkm32rin3 (stuck:0. iii

KoønnWEK. v/sidgr.1- or 11(0I: &oluttd,oryvrytidiar inkm32rin3 (stuck:0. iii KoønnWEK v/sidgr.1- or 11(0I: iii &oluttd,oryvrytidiar inkm32rin3 (stuck:0. Opplysningar om søkjaren: Namn:Jorun Larsen Adresse: Seimsvegen 73 Postnr./stad: 5472 SEIMSFOSS Telefon: 91398512 Organisasjonsnr:

Detaljer

VELSIGNING AV HUS OG HEIM

VELSIGNING AV HUS OG HEIM KR 15.4/12 VELSIGNING AV HUS OG HEIM 1 Denne liturgien kan brukast når folk bed presten eller ein annan kyrkjeleg medarbeidar om å koma og velsigna den nye heimen deira. 2 Dersom presten blir beden om

Detaljer

BEST. NR. 456-NYN. Ungdom i arbeid

BEST. NR. 456-NYN. Ungdom i arbeid BEST. NR. 456-NYN Ungdom i arbeid Utgitt første gong i 1985 Direktoratet for arbeidstilsynet Statens hus, 7468 Trondheim September 2002 Brosjyren er revidert og har fått ny lay-out. Mars 2008 Brosjyren

Detaljer

BIBELEN SITT TIDSPERSPEKTIV.

BIBELEN SITT TIDSPERSPEKTIV. BIBELEN SITT TIDSPERSPEKTIV. Hensikten med denne artikkelen er å visa kva Bibelen lærer om kor lenge det er sidan Adam og Eva levde og kva tid me kan forventa Jesu gjenkomst. Dette seier Bibelen: år e.

Detaljer

Sosialdemokratiet i dag?

Sosialdemokratiet i dag? Sosialdemokratiet i dag? Georg Arnestad Møtet med pensjonistgruppa i Sogn og Fjordane Ap 4.11.2010 Sosialdemokratiet i dag? Om GA: fou-byråkrat, skribent, spaltist, (sofa)raddis, passiv og (nesten alltid)

Detaljer

Spørjegransking. Om leselyst og lesevanar ved Stranda Ungdomsskule. I samband med prosjektet Kvitebjørnen.

Spørjegransking. Om leselyst og lesevanar ved Stranda Ungdomsskule. I samband med prosjektet Kvitebjørnen. Spørjegransking Om leselyst og lesevanar ved Stranda Ungdomsskule I samband med prosjektet Kvitebjørnen. Anne Grete, Kristin, Elisabet, Jørgen i 10.klasse ved Sunnylven skule 2012/13 1 2 Innhaldsliste

Detaljer

Gründercamp Samarbeid skule næringsliv

Gründercamp Samarbeid skule næringsliv Gründercamp Samarbeid skule næringsliv Kva er gründercamp? Treningsleir i kreativitet og nyskaping Elevane får eit reelt oppdrag med ei definert problemstilling Skal presentere ei løysing innanfor eit

Detaljer

sekstiåring. Vi er sjølvsagt positive til prioriteringa av ungdom, og har allereie utfordra statsråden til å invitere oss med på utforminga av tiltak.

sekstiåring. Vi er sjølvsagt positive til prioriteringa av ungdom, og har allereie utfordra statsråden til å invitere oss med på utforminga av tiltak. Vi takkar for mulegheita til å vere til stades og kommentere nye og spennande tal. For oss som interesseorganisasjon er det naturleg å gå rett på operasjonalisering av ny kunnskap. Bør funna vi har fått

Detaljer

TIDSUR. Svartedauden. Dei første norske byane vert grunnlagt. Dei første menneske kjem til Noreg. Julius Cæsar

TIDSUR. Svartedauden. Dei første norske byane vert grunnlagt. Dei første menneske kjem til Noreg. Julius Cæsar TIDSUR Dei første norske byane vert grunnlagt Julius Cæsar 10 11 Svartedauden 12 Dei første menneske kjem til Noreg 1 2 9 8 Jordbruk vert innført i Noreg Pyramidane i Egypt vert bygd Skriftspråk vert 7

Detaljer

3. og 4 klasse på Straumøy Gard måndag 29.09.09

3. og 4 klasse på Straumøy Gard måndag 29.09.09 3. og 4 klasse på Straumøy Gard måndag 29.09.09 Då ungdomsskulebussen stoppa i Straumøykrysset kom 3. og 4. klasse veltande ut av bussen, klar til ein ny dag på Straumøy Gard. Marta, Marie og Janna var

Detaljer

Ungdom og regional utvikling i Nordhordland Spørjeundersøking 2011. Analyse, utgreiing og dokumentasjon (AUD) AUD-rapport nr 7 2011

Ungdom og regional utvikling i Nordhordland Spørjeundersøking 2011. Analyse, utgreiing og dokumentasjon (AUD) AUD-rapport nr 7 2011 Ungdom og regional utvikling i Nordhordland Spørjeundersøking 2011 Analyse, utgreiing og dokumentasjon (AUD) AUD-rapport nr 7 2011 1 2 Metode Undersøkinga er utført av Analyse, utgreiing og dokumentasjon

Detaljer

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK:

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK: STYRESAK GÅR TIL: FØRETAK: Styremedlemmer Helse Vest RHF DATO: 06.10.2014 SAKSHANDSAMAR: Ingvill Skogseth SAKA GJELD: Høyring - Stønad til helsetenester mottatt i eit anna EØS-land- Gjennomføring av pasientrettighetsdirektivet

Detaljer

Valle Venstre. «Menneska er viktigare enn systemet.»

Valle Venstre. «Menneska er viktigare enn systemet.» Valle Venstre «Menneska er viktigare enn systemet.» Dette er Valle Venstre: Venstre er eit liberalt parti. Ein liberal politikk tek utgangspunkt i det enkelte mennesket, samstundes med at alle har ansvar

Detaljer

Innvandrarane i næringslivet

Innvandrarane i næringslivet Innvandrarane i næringslivet Ein stor prosentdel av innvandrarbefolkninga etablerte i 2005 sitt eige føretak. Men i dei norske styreromma er det fleire med utanlandsk statsborgarskap enn nordmenn med innvandrarbakgrunn.

Detaljer

Endringar i den differensierte arbeidsgjevaravgifta Konsekvensar for næringslivet i Sogn og Fjordane

Endringar i den differensierte arbeidsgjevaravgifta Konsekvensar for næringslivet i Sogn og Fjordane Endringar i den differensierte arbeidsgjevaravgifta Konsekvensar for næringslivet i Sogn og Fjordane Frå 1. juli i år vert det innført eit nytt regelverk for regionalstøtte i EØS-området, noko som krev

Detaljer

Kort om føresetnadene for folketalsprognosen

Kort om føresetnadene for folketalsprognosen Kort om føresetnadene for folketalsprognosen Folketalsutviklinga i PANDA vert bestemt av fødselsoverskotet (fødde minus døde) + nettoflyttinga (innflytting minus utflytting). Fødselsfrekvensar og dødsratar

Detaljer