VEDLEGG Klima og energiplan Seljord

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "VEDLEGG Klima og energiplan Seljord 2009 2012"

Transkript

1 VEDLEGG Klima og energiplan Seljord

2 Innhold 1 VIKTIGE FØRINGAR I ENERGIPOLITIKKEN TIL KOMMUNEN INTERNASJONALE PLIKTER NASJONALE MÅL KOMMUNALE VEDTAK KOMMUNEN SINE VERKEMIDDEL OG ROLLER 5 2 UTREKNINGSGRUNNLAG FOR UTSLEPPSTAL 6 3 DIREKTE KLIMAGASSUTSLEPP TOTALT I SELJORD 7 4 ENERGI TOTALT ENERGIFORBRUK I SELJORD LOKALE ENERGIRESSURSAR - OVERSYN 12 5 STATUS OG VURDERINGAR TRANSPORT AVFALL LANDBRUKSNÆRING BYGNINGAR NYE UTBYGGINGSPLANAR KOMMUNALE BYGNINGAR OG ANLEGG KOMMUNAL TRANSPORT KOMMUNALE INNKJØP UNDERVISNINGSSEKTOREN 47 6 ORDFORKLARINGAR 48 7 OMREKNINGAR 51 2

3 1 VIKTIGE FØRINGAR I ENERGIPOLITIKKEN TIL KOMMUNEN 1.1 Internasjonale plikter Kyotoavtala seier at det norske CO 2 utsleppet i perioden ikkje skal vere høgare enn 1 % over 1990-nivået. 1.2 Nasjonale mål Stortingsmelding 34: Norsk klimapolitikk ( , Klimameldingen) med merknader inngått i samband med klimaforliket Norge skal ha et forpliktende mål om karbonnøytralitet senest i 2030 og om lag 2/3 av Norges utslippsreduksjoner tas nasjonalt. Det er et langsiktig mål at Norge skal bli et lavutslippssamfunn som presentert i NOU 2006:18 Lavutslippsutvalget, og at den globale temperaturøkningen skal holdes under 2 grader C sammenlignet med førindustrielt nivå. Lågutsleppsutvalet (Rapport NOU 2006:18 Et klimavennlig Norge ) Lågutsleppsutvalet blei oppretta i mars 2005 av regjeringa Bondevik II. hovudopgåva til utvalet er å greie ut om korleis Noreg kan oppnå betydelige reduksjonar i dei nasjonale utsleppa av klimagassar på lengre sikt ein «nasjonal klimavisjon for 2050». Utvalet skal greie ut ulike scenarium for korleis eit «lågutsleppssamfunn» kan utviklast i løpet av ein 50-årsperiode. Utvalet skisserer blant anna scenarium der dei nasjonale klimagassutsleppa blir redusert med % innan

4 Utvalet konkluderer med at det er nødvendig, gjennomførbart og ikkje urimeleg kostbart å redusere norske utslepp med to tredelar innan 2050, Målsetjingar frå fylkesplanen for Telemark Handlingsprogram 2009: (utdrag) Klimautslipp: Den økonomiske krisen har satt den globale klimakrisen i bakgrunnen. Men den er fortsatt like aktuell. Telemark har fastlands-norges største klimautslipp fra industri, havner med stor skipstrafikk og store byområder med lav kollektivandel. Derfor har vi både et stort ansvar og en stor mulighet til å bidra til de nasjonale klimamålene gjennom samferdselstiltak, næringsutvikling osv. Bærekraftig infrastruktur: Våren 2009 skal Stortinget vedta Nasjonal Transportplan for perioden Her er det viktig å få gjennomslag for de store infrastrukturtiltakene som det er enighet om i Telemark. En moderne og balansert infrastruktur bidrar til å redusere klimautslipp, samtidig som det er viktig for utviklingen i næringslivet, arbeidsplasser, bosetting og offentlig velferd i Telemark.. Økt kompetanseutvikling: Telemark har et relativt lavt utdanningsnivå, som må heves. Både klima- og finanskrisa øker kravene til omstilling i arbeidslivet og tilsier kvalitetsutvikling på alle nivå, fra grunnskolene til forskningsinstitusjonene. 4

5 1.3 Kommunale vedtak Seljord kommune starta alt i 2002 med eit systematisk enøkarbeid i bygningane sine. Etter eit politisk vedtak og med ei løyving på kr investerte dei i SDanlegg 1 i barneskulen, ungdomsskulen og symjehallen. 1.4 Kommunen sine verkemiddel og roller Seljord kommune kan gjennomføre tiltak innan eiga verksemd. For å nå dei oppsette måla er det dessutan mogeleg å få til stor grad av involvering frå andre aktørar i lokalsamfunnet, dvs innbyggjarane, bedrifter, landbruket og ulike organisasjonar. For sektorane transport og avfall vil eit regionalt samarbeid vere nødvendig for å oppnå resultat. Kommunen har fleire roller og kan aktivt bruke dei verkemidla ein rår over i ulike samanhengar. I hovudsak gjeld dette: - i eigen organisasjon og verksemd - som forvaltar av PBL, utnytte moglegheitene. - som ansvarleg for grunnopplæring og undervisning, gi kunnskap til skular og barnehagar om klima og energi - som pådrivar overfor så vel lokale næringsdrivande som overfor eigne innbyggjarar og lokale organisasjonar for å få gjennomført nødvendige tiltak. - som pådrivar overfor nabokommunar, fylkeskommunen og staten - spesielt er dette relevant for avfall- og transportløysingar. - informasjonsspreiing, sikre oppfølging av klima- og energiplanen og informere om utviklinga, både internt og eksternt - avfallshandtering gjennom deleigarskap i Renovest For å nå dei oppsette måla er det viktig at kommunen gjev føringar, set av ressursar til tiltaka og syter for at ansvaret for oppfølginga blir plassert hjå dei rette personane og gruppene. Kommunane sitt ansvarsområde ved utslepp av klimagassar. I rapport frå CICERO 2005:06 reknar ein at om lag 20 % av dei nasjonale klimagassutsleppa er knytte til kommunale verkemiddel og tiltak. Dette omfattar utslepp frå transport, avfall og stasjonær energibruk, og føreset vidare at om lag 25 % av all transport er lokal transport. 1 5 SD: Sentral driftskontroll

6 2 Utrekningsgrunnlag for utsleppstal For å finne fram til tal som gjeld forbruk og utslepp, har ein nytta nettstadene til Miljøstatus og Statistisk sentralbyrå (SSB). Frå Vest-Telemark Kraftlag AS har vi fått faktatal frå den lokale energiutgreiinga som dei utarbeider kvart år. For å kunne samanlikne oppvarmingseffekten til dei ulike klimagassane, er det utarbeidd ei måle-eining kalla globalt oppvarmingspotensial (Global Warming Potential, GWP). GWP-verdiane viser oppvarmingseffekten i forhold til karbondioksyd, CO 2 (dvs. CO 2 - ekvivalentar) summert over eit avgrensa tidsrom. I Kyotoprotokollen er det lagt til grunn eit tidsrom på 100 år i samband med det landa har forplikta seg til. Nedanfor har vi lista opp GWP-verdiar for dei utvalde klimagassane over ein 100-års periode. Saman med desse er ei beskriving av dei viktigaste kjeldene. Nemningar Kjemisk nemning GWP gml./nye Bruksområde/kjelde 2007 Karbondioksid CO2 1 Brenning av fossilt brensel og avskoging av tropeskogar Metan CH 4 21/25 Husdyrhald, søppelfyllingar, produksjon og transport av naturgass, Nitrogendioksid (lystgass) Hydrofluorkarbon (HFK) Perfluorkarbon (PFK) Svovelheksafluor id og utvinning av kol. N 2 O 310/298 Mikrobiologisk aktivitet i jordsmonnet. Produksjon og bruk av kunstgjødsel aukar utsleppa. Fossile brensel er ei anna kjelde. Eks HFK-134a 1 300/1 430 Kuldemedium i kjøle- og fryseanlegg, brannsløkkingsmiddel, drivgassar til produksjon av isolasjonsmaterialar (stivt skum), og som isolasjonsmateriale i høgspenningsanlegg. PFK-14 (CF 4 ) Produksjon av aluminium og magnesium. SF /22 Same som PFK (sjå ovanfor) 800 Figur 2-1 Kilde: SFT (http://www.sft.no/artikkel aspx) Eit lite gassutslepp med høg GWP-verdi kan gjere meir skade enn eit stort utslepp av gass med låg GWP-verdi. Av oversikta ovanfor ser vi for eksempel at lystgass har 310 gonger så stort oppvarmingspotensiale som tilsvarande mengde CO 2 sett i eit hundreårs perspektiv. 6

7 3 DIREKTE KLIMAGASSUTSLEPP TOTALT I SELJORD Frå 1991 til 2006 har klimagassutsleppa auka i Seljord kommune. I 2006 rekna ein for Seljord eit totalt utslepp på tonn CO 2 -ekvivalentar, dette er ein auke på ca tonn frå Hovudtal for perioden i høve til SFT Miljøstatus i Noreg: Utslepp frå mobil forbrenning tonn CO 2 -ekvivalentar Utslepp frå stasjonær forbrenning tonn CO 2 -ekvivalentar Utslepp frå prosessutslepp +350 tonn CO 2 -ekvivalentar Samla nedgang tonn CO 2 -ekvivalentar Figuren nedanfor med tal frå tabellen ovanfor viser endringar i dei ulike sektorane. Transport har auka med 19% frå 1991 til Alle kategoriar transport har auka. Nedgangen i stasjonær forbrenning gjeld i hovudsak næringsliv / industri. Auken i prosessutslepp kjem stort sett frå landbruksutslepp. Utslepp frå deponi er reduserte. Figur 3-1 Totale utslepp i tonn CO2-ekvivalentar i Seljord. Kilde: SFT Miljøstatus i Norge Offisiell statistikk frå SSB og SFT (Statens forurensningstilsyn) opererer med stipulerte tal for klimagassutslepp og ikkje målte, faktiske tal. Datakvaliteten er derfor usikker på kommunenivå. 7

8 Alle tal i tabellen nedanfor som gjeld kommunen, er henta frå denne statistikken. Det blir gjort greie for kva som er usikkert ved datakvaliteten under kvart kapittel Mer detaljert om utslippstallene: 8

9 4 ENERGI 4.1 TOTALT ENERGIFORBRUK I SELJORD Energibruken i Seljord kommune er litt redusert dei siste åra og ligg no rundt 70GWh/år. Elektrisitet er den dominerande energiberaren med om lag 50 GWh til sluttbrukar. I tillegg kjem tap i distribusjonsnettet og i overliggjande nett. Ved er ein viktig energiberar i hushaldningane, bruken er tredobla dei seinare åra. Bruken av parafin, gass og fyringsolje er liten i samanlikning. Figuren nedanfor viser utviklinga dei siste åra. El-forbruket er tatt med frå 1998 (det forklarar hoppet i totalt energiforbruk). Tabelltala her er ikkje korrigert for graddagar. Figur 4-1 Kilde SSB og VTK frå lokal energiutgreiing Seljord

10 Figur 4-2 Elektrisitetsforbruket i Seljord Det totale elforbruket i Seljord har ligge stabilt rundt GWh dei siste åra. Hushaldningane,medrekna fritidsbustader, er den største forbrukaren av elektrisitet i kommunen, med over 50 % av den totale bruken. Figur 4-3 Forbruk av fyringsolje i Seljord Fyringsolje har tidlegare vore mest brukt i industrien, men dei siste åra er denne bruken redusert. Elles blir fyringsolje brukt privat og i offentleg tenesteyting i samband med oppvarming av bygningar. Denne delen auka i 2003, men gjekk tilbake i 2004 og 2005 til under 2 GWh. 10

11 Hushaldningane er den største brukaren av bioenergi. Svært mange bustader har vedfyring som hovud- eller tilleggsoppvarming. Bruken av ved er meir enn dobla frå 1991 til 2001, og auka til om lag 14 GWh i Det er éi større treforedlingsbedrift som nyttar flis i sin produksjon, truleg ved tørkeprosess. Bruken av bioenergi i industrien syner ein minkande tendens. 11

12 4.2 LOKALE ENERGIRESSURSAR - OVERSYN Bioenergi Dei mest aktuelle bioenergiressursane i Seljord er: Skog, i form av ved og flis, evt. pellets og brikettar. Halm frå kornproduksjon Biogass, framstelt av ulike typar organisk avfall. Det er gjort nærare greie for desse ressursane i landbrukskapitlet. Vedfyring har lange tradisjonar. Energistatistikken syner at vedbruken i Seljord er om lag 14 GWh/år. Lågtemperatur energikjelder / varmepumpe Ei varmepumpe hentar varme frå omgivnadene og hevar temperaturen slik at vi kan gjere oss nytte av denne varmen. Det unike med varmepumper er at dei til vanleg yter 2-5 gonger meir varmeenergi enn det pumpa brukar av elektrisitet. Utnytting av varmepumper til oppvarming er avhengig av lett tilgang til annan varmekjelde. Varmepumper kan hente varme som er lagra i sjø, fjell, jord, grunnvatn, uteluft eller avtrekksluft i ventilasjonsanlegg og andre kjelder Dei lågtemperatur-ressursane som har stabil låg temperatur også om sommaren, kan gi svært miljøvennleg og rimeleg kjøling. Solenergi Solstrålane som Telemark tek imot i løpet av eitt år er om lag 1100 kwh/m². Intensiteten i solvarmen varierer frå ca 1000 W/m² til nær null. Solenergien kan utnyttast ved at solfangarar omdannar solenergien til varme via vatn eller luft. Ytinga er maksimalt ca W/m2. Vatn, evt. luft, sirkulerer i solfangaren og avgir varme til varmeanlegg, varmtvasstankar og liknande. Solenergien kan dekkje % av varmebehovet over året, resten må dekkjast av andre varmekjelder. Lønnsemda blir best i bygg der ein har behov for mykje vamt vatn heile året eller om sommaren, så som sjukeheimar, hotell, badeanlegg, campingplassar osv. Foto: 12

13 FAKTA: Seljord har tilgang til alle desse energikjeldene, og det er fleire døme på bruk av desse alternativa: Utnytting av grunnvatn Fleire bustadhus har installert luft- til- luft varmepumper. Gardsbruk utnyttar bioenergi Vasskraft Seljord kommune er rik på vasskraftressursar. Sundsbarm kraftverk er den desidert største ressursen, med om lag 364GWh i årsproduksjon. Grunnåi kraftverk leverer 52 GWh og Kvennhusåi kraftverk leverer 3,5 GWh. I tillegg er det bygd ut ei rad mindre kraftverk med årsproduksjon på 1GWh eller mindre. Fleire småkraft-/mikrokraftverk er under planlegging. Kvennhusåi kraftverk. Figur 4-4 Kraftverk i Seljord. oversikt. ( NVE Atlas) 13

14 5 STATUS OG VURDERINGAR 5.1 Transport Personmobiliteten i Noreg, har auka om lag fire gonger i perioden frå 1960 til 1995, målt i reiste kilometer pr innbyggjar. Dermed har utsleppet frå transportsektoren også auka. Transport (mobile kjelder) utgjer ca 67 % av samla klimagassutslepp i Seljord (2006). Vegtrafikk åleine står for ca 53 %. Utslepp fra mobile kjelder Fig Utslepp frå mobile kjelder i Seljord 2 Klimagassutslepp frå mobile kjelder har auka med ca 19 %, dvs 2250 tonn, frå 1991 til Lette kjøretøy har auka med om lag 950 tonn CO 2 -ekvivalentar. og Andre mobile kjelder har auka med 1000 tonn. Dette er anleggsmaskiner, landbruksmaskiner og andre motorreiskap. Tyngre kjøretøy har auka med ca 270 tonn. Vegtrafikken totalt står for ca 80% av alle utslepp frå mobile kjelder SSB

15 7,0 Utslipp av klimagasser fra mobile kilder pr innbygger for kommuner i Telemark ,0 5,0 4,0 3,0 2,0 Andre mobile kilder Skip og fiske Lastebiler og busser Personbiler 1,0 0,0 Porsgru Skien Notodd Siljan Bamble Kragerø Drange Nome Bø Sauherad Tinn Hjartdal Seljord Kvitseid Nissedal Fyresdal Tokke Vinje Telema Norge Figur 5-1 Utslepp frå mobile kjelder, samanlikning. Kjelde SSB Vegtrafikken Vegtrafikken fordeler seg på E134, riks- og fylkesvegar og kommunale vegar. Sum Lette kjøretøy Tunge Kjøretøy Del av samla trafikkarbeid Samla trafikkarbeid 43,83 40,02 3, % Riks- og fylkesvegar 41,83 38,20 3,64 95 % Kommunale vegar 1,99 1,82 0,17 5 % Figur 5-2 Trafikkarbeid, i millioner km, i Seljord i 2005 fordelt på ulike veier. Kilde SVV Tabellen over viser køyrde kilometer i Seljord kommune. Vegtrafikkindeksen er rekna ut etter dei maskinelle teljepunkta til Staten vegvesen, der trafikken blir registrert kontinuerleg kvar time heile året, og det vekta utvalet gir eit tilnærma faktisk bilete av 15

16 utviklinga i trafikkarbeidet (vognkm) på riks- og fylkesvegnettet. Eigne tal for E-134 ligg ikkje føre. Tala er meir nøyaktige på dei store vegane enn på dei små. Men ein gjer merksam på at det berre er ni teljepunkt i heile Telemark. Gang- og sykkelstigar Det er per 2008 bygt om lag 10 km med gang- og sykkelvegar i kommunen, men berre 1 km av desse er utanfor sentrum. Det manglar gang- og sykkelvegar både vestover mot Nordbygda, utover til Seljord Camping, Flatdal og fleire andre stader. Utslepp frå transportmiddel Ulike transportmiddel fører til ulike utslepp pr km. Unntaket er sjølvsagt bruk av sykkel og gange som ikkje har utslepp, og som dessutan fremjar god helse! Vestlandsforskning har gjort ei undersøking over utslepp pr. person pr. km: **CO 2 -utsleppstala gjeld bilar som går på fossilt drivstoff, og ikkje bilar som går på biodrivstoff, el-bilar og hydrogenbilar. Transportmiddel Utslipp (kg CO2 per person per km) Personbil: 0,183** Buss (gjennomsnitt) 0,120 Tog 0,016 Trikk, T-bane (snitt) 0,021 Bilferger 0,120 Hurtigbåt 0,803 Kortbanefly (Widerøe) 0,289 Innenlands fly 0,578 Utenlands fly 0,475 Charterfly 0,297 I Seljord aukar talet på bilar som nyttar propangass. Men så vidt ein veit, er det i Seljord korkje registrert elbilar, biodiesel- eller etanolbilar. I januar 2009 vart det etablerte propan-fyllestasjonen langs E134. Status reisevanar Det finst lite statistikk over reisevanar. Det er likevel liten tvil om at privatbilen er den absolutt mest nytta transportforma også i Seljord. Sysselsetjing og reisetid er undersøkt gjennom fleire år: Tal for innpendling Tall for utpendling Figur 5-3 Kjelde : SSB 16

17 Det viser seg av passasjertala 3 at skulebarnstransporten utgjer det største volumet. Det er få passasjerar utanom skuleelevane. Tal for syklande og gåande ligg ikkje føre. Kollektivtrafikk E134 er ei gjennomfartsåre - på godt og vondt, men det medfører at det finst ekspressbuss-tilbod både vestover og austover. Slik er Seljord eit trafikk-knutepunkt for Vest-Telemark. Ulike busselskap har direkte ruter mot Grenland og vidare til Torp. I tillegg er det direkterute mot Notodden, Drammen, Oslo, og vestover til nabokommunar, Åmot, Vestlandet / Bergen Odda. Seljord er også eit regionalt handelssenter, og årleg ei rad med arrangement knytt til kultur og idrett. Seljord har også godt utvikla turistnæring, med mange hytter og fleire campingplassar. All denne aktiviteten generer sjølvsagt trafikk. I Telemark har Vestviken Kollektivtrafikk AS ansvar for transporttilbodet for elevane i grunnskulen og den vidaregåande skulen som etter lov og regelverk har rett til skoleskyss. Vurderingar Den høge bruken av privatbil som transportmiddel er ikkje spesiell for Seljord. Seljord er ein landkommune med eit avgrensa kollektivtilbod der lite er lagt til rette for syklande og gåande. Den viktigaste forklaringa på at bilen har slik ein en dominerande plass som transportmiddel er at han er enkel å bruke. Den er tilgjengeleg for dei fleste, er lett å komme fram med, og det finst gode parkeringsplassar. For dei fleste er bilen heilt uunnverleg i fleire samanhengar: levering og henting av barn til barnehage, skule, fritidstilbod, handel og varetransport, reise til og frå arbeidsstaden, reiser i arbeidet, fritidsreiser osb. For å redusere utsleppet av klimagassar er det heilt nødvendig å avgrense bilbruken og få ein større del av trafikken over på kollektivtrafikk (tog og buss), sykkel og gange. Dette vil ikkje passe for alle, men det kan gå an for fleire av oss. Det er urealistisk å rekne med at transportvanane skal la seg endre på stutt tid i vesentleg grad; derfor er det heilt nødvendig å komme over på alternative drivstoff for bilar og tyngre kjøretøy. Ein LPG stasjon langs E134 ved Seljord sentrum opna i januar Dette er eit godt tilbod til dei 3 17 H. Mælandsmo, Nettbuss,

18 som vil køyre på propan, anten det er lokaltrafikk eller gjennomgangstrafikk på E134. Propan-drift gir prosent lågare utslepp av klimagassen CO2 og heile 50 pst. reduksjon i NOx-utsleppa, (partiklar/sot ) 4 På lengre sikt må den kommunale arealplanlegginga og ei vidareutvikling av transportsystema leggje grunnlag for løysingar som kan redusere transportbehovet og gi gode transportalternativ til personbil- og varetransport. Kommunen har nokre få verkemiddel når det gjeld å endre folks transportvanar både på stutt og litt lengre sikt. Dette gjeld i hovudsak: Bygging av gang- og sykkelvegar Transportplanlegging i samarbeid med fylkeskommunen og transportaktørane. Påverke innbyggjarne gjennom haldningsskapande tiltak Parkeringsavgifter og vegprising men det er ikkje-relevante tiltak for ein kommune som Seljord. Gange og sykling Truleg er ein stor del av bilturane i Seljord kortare enn tre kilometer, dvs. at gange og sykling kan vere eit alternativ. For at folk skal la bilen stå og i staden gå eller sykle, må forholda leggjast til rette slik at alle kan ferdast trygt. Dette kan skje ved å byggje gangog sykkelvegar på utvalde strekningar. Vidare vil det truleg vere nødvendig med ein innsats for å endre folks haldningar og vanar. (Gange og sykling sparar miljøet, sparar pengar og gir betre helse!) Kollektivtrafikk / transportplanlegging Med E134 som ei viktig transportåre forbi sentrumsområdet bør det finnast eit potensial for auka passasjertal og betre kollektivtilbod. Transportplanlegging må gjerast i samarbeid med fylkeskommunen og transportaktørane. Det er eit stort og samansett arbeid som inneheld mange ulike element så som trafikk-knutepunkt med parkeringstilbod og ventefasilitetar (leskur, venterom og liknande), rutefrekvens, billettprisar, reisetid, standard på bussane, transportfart m.v. For å få fleire til å køyre kollektivt må kollektivtilbodet bli betre, men det må også setjast mykje inn på å endre folks haldningar og vanar. Arealplanlegging Kommunen forvaltar Plan- og bygningslova som er eitt av dei viktigaste og mest langsiktige klimaverkemiddel vi har i Noreg i dag. Plan- og bygningslova gir kommunane ansvar for arealplanlegging og tilrettelegging av transportsystem. 4 energilink.tu.no 18

19 Arealplanlegging etter plan- og bygningslova vil først og fremst medverke til å redusere utslepp frå transport gjennom god lokalisering av bustadområde, arbeidsplassar og ulike tenester. Plan- og bygningslova gir kommunane høve til å regulere parkeringa ved nyutbygging og ved bruksendringar, samt å utvikle gang-, sykkel- og turvegsystemet. Seljord kommune har eit livskraftig sentrum med hovudtyngda av folkesetnaden i sentrum og næraste omegn, med eit rikt tilbod i sentrumsområdet. Det er etablert eit nokså bra sykkelveg- og gangnett i området. Gjennomgangstrafikken går utanom sentrum, på E134. Næringsverksemd Seljord kommune har mange bedrifter med stort transportbehov og bedrifter som leverer transporttenester. Det kan finnast potensiale for å redusere utsleppa innanfor denne typen verksemder utan at det treng føre til vanskar for næringa, men tvert imot gjere bedriftene blir meir konkurransedyktige ved å førebu seg på høgare drivstoffprisar og kommande krav frå styresmaktene. Eit eksempel på ei slik omlegging er Schenker, tidlegare Linjegods, som har redusert sine kostnader monaleg ved å køyre meir miljøvennleg noko som dei også brukar i profileringa si. 19

20 Fakta: Schenker AS miljøsertifisert. Sertifiseringa inneber miljøopplæring av alle dei tilsette, miljøkrav til eigne innkjøp og krav om miljørekneskap frå Schenker sine leverandørar. Avfall ved alle terminalane skal kjeldesorterast; totalt over 1000 tonn i året. Det er også eit mål å redusere utsleppa frå vegtrafikken med 20 prosent gjennom betre samordning av trafikken, bruk av ny teknologi, utskifting av kjøretøyparken og opplæring av sjåførane til meir miljøvennleg kjørestil. Den eigenutvikla miljøkalkulatoren vil gi kundane oversikt over dei utsleppa som dei enkelte sendingane påfører miljøet. Drivstoff til transportformål Det vil vere heilt nødvendig å komme over på alternative drivstoff for bilar og tyngre kjøretøy for å oppnå reduksjonar i klimagassutsleppa. Det skjer for tida ei voldsom teknologisk utvikling på dette området. Dei mest aktuelle løysingane for Seljord synest å vere: Lågutsleppsbilar ( ned mot 100g CO2 / km) Biodiesel Bioetanol (E(%) Elbil Bioetanol blir til vanleg framstilt av landbruksprodukt som inneheld sukker, stivelse og cellulose. Eksempel er sukkerrøyr, sukkerroe, mais, korn og poteter. Men det er også mogeleg å framstille bioetanol av plantar som ikkje blir brukt til menneskeføde, blant anna trevirke (cellulose) og gras. Biodiesel blir til vanleg laga av organiske feittsambindingar som raps, fiskeolje, frityrfeitt, og liknande. Noko av råstoffet kan gå på kostnad av matproduksjon. Foto: Express Distribusjon i Tønsberg har 33 lastebilar som går på biodiesel. Påfylling skjer frå eigen tank på liter. Syntetisk biodiesel er kunstig framstilt. Syntetisk biodiesel kan i utgangspunktet framstillast av alt organisk materiale, deriblant trevirke, halm og landbruksavfall. Dette er 2.generasjons drivstoff, som er under utvikling. Det blir no arbeidd med å få ein 20

21 internasjonal standard for sertifisering av biodrivstoff, slik at ein unngår uheldige konsekvensar av produksjonen. Mange bilmodellar er etter kvart modifisert for å kunne gå på biodiesel / bioetanol. Elbil Elbilen er i rask teknologisk utvikling, nye modellar er større og har større rekkevidde. Biletet viser norskbygde Think Ox Rekkevidde 200 km, toppfart 135 km/h Miljøbil Grenland har i fleire år bygt om vanlege småbilar til elektrisk drift. Tata Motors-konsernet har gått inn som majoritetseigar, og dei skal no utvikle ein ny elbil-modell som vil vere klar for sal i Stipulert pris er kr med rekkevidde 200 km. 21

22 5.2 Avfall Gammalt organisk avfall i deponi skaper utslepp av klimagassen metan (CH 4 ). Ei eining metan tilsvarar 21 einingar CO 2 -ekvivalentar. Metan utgjer ein monaleg del av klimagassutsleppa i Noreg, men utsleppa frå deponi i Seljord er relativt små og utgjer knappe 2 % av samla utslapp av klimagassar i kommunen. e Kilde: SFT klimakalkulator I 2006 vart det i følge SFT sleppt ut 375 tonn CO 2 -ekvivalentar deponigass i Seljord. Mengda viser minkande tendens og utsleppa vil etter kvart ta slutt. Det blir ikkje lengre deponert avfall innan Seljord kommune sine grenser, utsleppa i dag er frå eit gammalt nedlagt deponi. Deponiet og utsleppa er så låge at SFT ikkje har gitt pålegg om samling og fakling av metangassane. Utslepp av metangass skjer gjennom lekkasje og diffuse utslepp i deponiområdet. (Ved fakling av metangass vil gassen bli omdanna til CO 2 -utslepp, som har langt lågare drivhuseffekt enn metan.) Kommunen har i dag ansvar for deponiet. I tillegg til utslepp frå gammalt deponi innanfor eigne grenser, kjem det også utslepp frå Seljord kommune frå deponi utanfor kommunen ved at avfall som blir generert i Seljord, for tida blir deponert i IATAs deponi i Nissedal. Renovest har også lagt ned deponi i Kviteseid der Seljord leverte sitt avfall i perioden

23 Dette utsleppet kan kategoriserast som eit indirekte utslepp frå Seljord, men vil i praksis bli tekne med i utsleppstala for Nissedal kommune. Anlegg for behandling av matavfall og slam må byggjast med ein kapasitet på minst tonn for å få ein forsvarleg økonomi. Renovest meiner at her må det regionale samarbeidet vidareførast, og hevdar at utfordringane ligg i å få til gode samarbeidsløysingar trass i at anskaffingsdirektivet for offentleg sektor set grenser for samarbeidet ved at krava til konkurranseutsetting blir gjort gjeldande i større og større grad også innanfor monopolverksemd. Avfall blir generert i store mengder årleg, både frå næringsverksemd, hytter og hushaldningar. Kommunen har ansvar for å handtere hushaldningsavfallet på vegner av innbyggjarane. Det næringsavfallet som kjem frå bedrifter og offentleg verksemd, har kvar einskild verksemd ansvar for sjølv. Avfallet frå hushaldninga har auka monaleg dei siste åra i takt med høgare velstand og økonomisk utvikling. Hushaldningsavfallet blir henta og teke hand om av det interkommunale avfallsselskapet Renovest Iks på vegner av kommunen. Renovest Iks samlar inn avfall frå kommunane i Vest-Telemark, men har ikkje fordelte tal for kvar einskild kommune. Basert på fordeling på folketalet får Seljord desse tala (2008-tal): Mengda hushaldningsavfall totalt er om lag 1739 tonn/ år Mengda pr innbyggjar i Seljord er om lag 597kg/år Mengda næringsavfall er om lag 662 tonn / år I same statistikk kan ein lese at 63% av hushaldningsavfallet er restavfall. Av næringsverksemdene sitt totalavfall er 47,3% restavfall. Dei mange hyttene i kommunen har kjeldesortering med hyttecontainer, men ikkje noko for matavfallet. Det er heller ikkje innført kjeldesortering over alt. Inntil no har ikkje kjeldesorteringa ved hyttene vore like god som for hushaldningane. Fleire verkemiddel er sett i verk for å redusere framtidige utslepp av klimagass frå avfallsdeponi. Det er allereie innført forbod mot å deponere våtorganisk avfall. Frå sommaren 2009 vil det bli totalt forbode å deponere nedbrytbart organisk avfall. Dette vil truleg vere det viktigaste enkelttiltaket for klimagassreduksjon innan avfallsektoren. Ein reknar med at avfallsmengdene vil auke i åra framover. Innsamling, transport og behandling av avfall gir forutan klimagassutslepp også ulemper i form av trafikkbelastning, støy, støv, osv - samt store kostnader knytt til dette. Uansett er det å produsere avfall pr definisjon eit ressurstap. Eksempelvis krevst det ca 2 kg olje for å produsere 1 kg bereposar. Generelt vil redusert ressursbruk gi reduserte avfallsmengder. 23

24 Sorteringssgraden for hushaldningsavfall i Vest-telemark er høg (44,2%) og blir vurdert å fungere tilfredsstillande. For næringslivet og hyttene i Seljord er situasjonen ein annan, der utsortering og attvinning ikkje fungerer like godt. Avfall frå Seljords næringsliv er også ganske stort. Det finst ikkje eigen statistikk for dette, men ut frå snittal frå Renovest kan vi rekne med at mengda er om lag 662 tonn/år inn til Renovest. Kor mykje avfall som blir eksportert ut frå kommunen til andre leveringsadresser, finst det ikkje tal på. Vi veit blant anna at matvarekjedene har eigne leveringsordningar og har avtalar med andre transportørar. Det skjer ein viss grad av utsortering, og det er grunn til å tru at ein stor del av avfallet går til attvinning av material og energi. Kor mykje som blir deponert er uklart, men ein reknar at den delen som går til deponi er høgare enn det som er tilfelle for hushaldningsavfallet. Ein relativt stor del av det deponerte næringsavfallet er truleg organisk, det medverkar i så fall til at klimagassutsleppet aukar i heimkommunen til deponiet. Mykje av det som blir deponert, kan sannsynlegvis energiutnyttast. Alt restavfallet blir i dag lagt i deponi. Dette avfallet inneheld organisk materiale som etter 1. juli 2009 må utsorterast, ettersom det på denne datoen trer i kraft eit forbod mot organisk materiale i deponi. Det våtorganiske avfallet blir teke hand om i ein ròtningsprosess slik at det blir danna biogass (metan). Denne kan brukast som drivstoff i straumproduserande motorar. Trevirket blir stort sett kjørt til Sverige til utnytting i energiproduksjon. 24

25 5.3 Landbruksnæring Generelt om klimagassutslepp i landbruket og CO 2 binding i skog Landbruket forvaltar store delar av Noregs landareal og står for eit mangfald av aktivitetar. Sektoren bidreg positivt når det gjeld opptak og binding av karbon i biomasse og jordsmonn. Samtidig har landbruket utslepp knytt til dyrking av ulike vekstar, erosjon, husdyrhald, drivstoff til landbruksmaskiner og energi til bygg og anlegg. Til saman står landbruket for om lag 9 prosent av Noregs totale klimagassutslepp. Av dette utgjer metan (CH 4 ) 47%, lystgass (N2O) 45% og karbondioksid (CO2) 9 %. Tala er usikre, og dei må difor nyttast med varsemd. Spesielt gjeld dette lystgass der Statistisk Sentralbyrå opererer med ei uvisse på pluss/minus 59%. Tonn CO2- ekvivalenter Landbruket Utslipp av klimagasser Landbruk Lystgass (N2O) Metan (CH4) Figur 5-4 Samla prosessutslepp frå landbruk i Seljord (ikkje forbrenning og mobile kjelder) FAKTA: Totale utslepp frå landbruket i Seljord er vurdert til ca 5000 tonn (+) CO 2 -ekvivalentar per år. I tillegg kjem utslepp frå landbruksmaskiner. 25

Landbruk og klimagasser. Arne Grønlund

Landbruk og klimagasser. Arne Grønlund Landbruk og klimagasser Arne Grønlund Bioforsk Jord og miljø Møte i landbrukets energi- og klimautvalg 30.11.2007 Landbrukets bidrag til reduserte klimagassutslipp Redusere egne utslipp Lagre karbon i

Detaljer

MØTEBOK. Saksbehandlar: Ingrid Karin Kaalaas Arkiv: 255 Arkivsaksnr.: 10/311

MØTEBOK. Saksbehandlar: Ingrid Karin Kaalaas Arkiv: 255 Arkivsaksnr.: 10/311 Sak 30/10 MØTEBOK PORTEFØLJESTATUS PR FEBRUAR 2010 Saksbehandlar: Ingrid Karin Kaalaas Arkiv: 255 Arkivsaksnr.: 10/311 Saksnr.: Utval Type/ Møtedato 20/10 Os Formannskap PS 16.03.2010 / Os kommunestyre

Detaljer

Energi- & Klimaplan. Evenes kommune. Innhold VEDLEGG 3. Landbruk og skogbruk i energi- og klimaspørsmål

Energi- & Klimaplan. Evenes kommune. Innhold VEDLEGG 3. Landbruk og skogbruk i energi- og klimaspørsmål Energi- & Klimaplan Evenes kommune VEDLEGG 3 Landbruk og skogbruk i energi- og klimaspørsmål Innhold VEDLEGG 3... 1 Landbruk og skogbruk i energi- og klimaspørsmål... 1 1 Landbruk... 2 1.1 Status... 2

Detaljer

Miljørapport 2008. Hordaland fylkeskommune. AUD- rapport nr. 4-09. Mai 2009

Miljørapport 2008. Hordaland fylkeskommune. AUD- rapport nr. 4-09. Mai 2009 Miljørapport 2008 Hordaland fylkeskommune AUD- rapport nr. 4-09 Mai 2009 Miljørapport Hordaland fylkeskommune 2008 Samandrag: Statistisk sentralbyrå sin klimagasstatistikk viser at medan prosessutslepp

Detaljer

Norsk Bremuseum sine klimanøtter

Norsk Bremuseum sine klimanøtter Norsk Bremuseum sine klimanøtter Oppgåve 1 Alt levande materiale inneheld dette grunnstoffet. Dessutan inngår det i den mest kjende klimagassen; ein klimagass som har auka konsentrasjonen sin i atmosfæren

Detaljer

Gruppemøter. Stasjonær energibruk

Gruppemøter. Stasjonær energibruk Gruppemøter Stasjonær energibruk Unytta energikjelder - bio Trevirke (bio) er den mest aktuelle lokale energikjelda Skogsvirke største kjelde, men også rivings- og industriavfall Grunnlag for næringsutvikling

Detaljer

UTDRAG AV FORSLAG TIL KOMMUNEPLAN FOR RE KOMMUNE 2008 2019.

UTDRAG AV FORSLAG TIL KOMMUNEPLAN FOR RE KOMMUNE 2008 2019. UTDRAG AV FORSLAG TIL KOMMUNEPLAN FOR RE KOMMUNE 2008 2019. Samfunnsområde 5 Energi og Miljø 5.1 Energi og miljø Kommunene har en stadig mer sentral rolle i energipolitikken, både som bygningseiere og

Detaljer

FJORDVARMENYTT. Kjære kundar! Her kjem juleavisa vår! Informasjon om drifta av fjordvarmeanlegget. Statistikk og økonomi:

FJORDVARMENYTT. Kjære kundar! Her kjem juleavisa vår! Informasjon om drifta av fjordvarmeanlegget. Statistikk og økonomi: Nordfjordeid, 23.desember 2014 FJORDVARMENYTT Kjære kundar! Her kjem juleavisa vår! Informasjon om drifta av fjordvarmeanlegget Statistikk og økonomi: Det er no 50 varmepumper i drift i fjordvarmeanlegget.

Detaljer

ENERGIPLAN for Midt-Telemark

ENERGIPLAN for Midt-Telemark KLIMAog ENERGIPLAN for Midt-Telemark Kva kan vi bidra med? Folkeutgåve INNLEIING Klima og energispørsmål har blitt sett høgt på den globale dagsorden dei siste åra. Våre utslepp av klimagassar er i ferd

Detaljer

Nittedal kommune

Nittedal kommune Klima- og energiplan for Nittedal kommune 2010-2020 Kortversjon 1 Klima- og energiplan Hva er det? Kontinuerlig vekst i befolkningen, boligutbygging og pendling gir en gradvis økt miljøbelastning på våre

Detaljer

Hordaland på veg mot lågutsleppssamfunnet

Hordaland på veg mot lågutsleppssamfunnet 1 tonn CO2-ekvivalentar Hordaland på veg mot lågutsleppssamfunnet Fylkestinget vedtok i 214 ny klimaplan for 214-23 med mål og strategiar for reduserte klimagassutslepp frå energiproduksjon, bygningar,

Detaljer

SAKSFRAMLEGG. Tiltak 1 side 12 Fjerne til privat bruk. Tiltaket får då fylgjande ordlyd: Ikkje subsidiera straum.

SAKSFRAMLEGG. Tiltak 1 side 12 Fjerne til privat bruk. Tiltaket får då fylgjande ordlyd: Ikkje subsidiera straum. SAKSFRAMLEGG Sakshandsamar: Inger Moe Arkivsaksnr.: 08/361 Arkiv: 143 K21 Miljøplan for Luster Kommune Rådmannen si tilråding: Luster kommunestyre vedtek miljøplan (plan for energi, klima og ureining)

Detaljer

Energi & Klimaplan. Karlsøy kommune. Innhold VEDLEGG 2. Landbruk og skogbruk i energi- og klimaspørsmål

Energi & Klimaplan. Karlsøy kommune. Innhold VEDLEGG 2. Landbruk og skogbruk i energi- og klimaspørsmål Energi & Klimaplan Karlsøy kommune Korrigert kapittel landbruk, skogbruk og punkter under tiltak kap. 1,4 VEDLEGG 2 Landbruk og skogbruk i energi- og klimaspørsmål Innhold VEDLEGG 2... 1 Landbruk og skogbruk

Detaljer

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT Språkrådet Landssamanslutninga av nynorskkommunar Nynorsk kultursentrum 17. mars 2011 Undersøking om målbruken i nynorskkommunar er eit samarbeid mellom

Detaljer

Energiutgreiing Kviteseid 2009

Energiutgreiing Kviteseid 2009 Innhald 1. BAKGRUNN... 3 2. SAMANDRAG... 4 3. KORT OM KOMMUNEN... 5 3.1 BEFOLKNING... 5 3.2 ENERGIBRUK I KOMMUNENS EIGNE BYGG... 6 4. DAGENS ENERGISYSTEM... 7 4.1 INFRASTRUKTUR FOR ENERGI... 7 4.2 GRADDAGSTAL...

Detaljer

Klimagassutslipp og energibruk i Gol kommune

Klimagassutslipp og energibruk i Gol kommune Klimagassutslipp og energibruk i Gol kommune November 008/Civitas Innhold 1 BAKGRUNN OG AVGRENSNING... 1.1 BAKGRUNN... 1. AVGRENSNING OG METODE... DAGENS UTSLIPP OG ENERGIBRUK...3 3 UTSLIPPSUTVIKLINGEN...6

Detaljer

Vika skogsveg i Åkra, bygd i 1999 Foto: Anbjørn Høivik. Hovedplan skogsveier 2013-2025 Kvinnherad kommune

Vika skogsveg i Åkra, bygd i 1999 Foto: Anbjørn Høivik. Hovedplan skogsveier 2013-2025 Kvinnherad kommune Vika skogsveg i Åkra, bygd i 1999 Foto: Anbjørn Høivik Hovedplan skogsveier 2013-2025 Kvinnherad kommune 2.2 Planstatus Hovudplanen er ikkje juridisk bindande, den bestemmer ikkje kva tiltak som skal/ikkje

Detaljer

Framskriving i Nasjonalbudsjettet grunnlag for klimaforliket

Framskriving i Nasjonalbudsjettet grunnlag for klimaforliket Notat Fra: Miljødirektoratet Til: Klima og miljødepartementet Dato: 28.04.2016 Arkivnummer: 2016/3679 Framskriving i Nasjonalbudsjettet 2007 - grunnlag for klimaforliket Justering av framskrivinga Framskrivinga

Detaljer

Klima- og energiplan for Seljord kommune, del 1. Klima og energiplan for Seljord 2009 2012

Klima- og energiplan for Seljord kommune, del 1. Klima og energiplan for Seljord 2009 2012 Klima- og energiplan for Seljord kommune, del 1 Klima og energiplan for Seljord 2009 2012 Norsk Enøk og Energi AS 11.03.2009 1 Innhald 1 INNLEIING 4 2 PROSESS 5 3 RAPPORTERING 6 4 HOVUDMÅL 6 4.1 SELJORD

Detaljer

UTFYLLANDE PLANFØRESEGNER OG RETNINGSLINER

UTFYLLANDE PLANFØRESEGNER OG RETNINGSLINER UTFYLLANDE PLANFØRESEGNER OG RETNINGSLINER 1.0 GENERELLE FØRESEGNER ( 20-4, 2. ledd) Kommunedelplanen har rettsverknad på den måten at grunneigar ikkje kan bruke eller byggje på sin eigedom på anna måte

Detaljer

Leverandørskifteundersøkinga 2. kvartal 2007

Leverandørskifteundersøkinga 2. kvartal 2007 Leverandørskifteundersøkinga 2. kvartal 2007 Samandrag Om lag 46 400 hushaldskundar skifta kraftleverandør i 2. kvartal 2007. Dette er ein nedgang frå 1. kvartal i år då 69 700 hushaldskundar skifta leverandør.

Detaljer

Tiltaksdel Energi - og klimaplan for Gol kommune

Tiltaksdel Energi - og klimaplan for Gol kommune L1 Landbruk Kostnad - Sørgje for at sluttavverka areal vert forynga med optimalt treantal. Auke plantetalet i regionen til 1,2 mill planter årleg (20-25%) vurderar tilskott til planting i sine NMSK (nærings-

Detaljer

Skyss, Bergen 5.6.2013. Adm. direktør Bernt Reitan Jenssen, Ruter As. Ruter sine strategiar på miljøområdet - kva fungerer?

Skyss, Bergen 5.6.2013. Adm. direktør Bernt Reitan Jenssen, Ruter As. Ruter sine strategiar på miljøområdet - kva fungerer? Skyss, Bergen 5.6.2013. Adm. direktør Bernt Reitan Jenssen, Ruter As Ruter sine strategiar på miljøområdet - kva fungerer? Fyrst og viktigast: Auka marknadsdel Bilbruk har i snitt fire gångar kollektivtrafikken

Detaljer

Biogass. Miljøperspektiver for biogass i et helhetsperspektiv. Leif Ydstebø

Biogass. Miljøperspektiver for biogass i et helhetsperspektiv. Leif Ydstebø Biogass Miljøperspektiver for biogass i et helhetsperspektiv Leif Ydstebø Oversikt foredrag - Hva er og hvordan dannes metan/biogass - Biogass og avfallsbehandling - Miljøgevinster ved anaerob behandling

Detaljer

Landbrukets klimautfordringer

Landbrukets klimautfordringer Landbrukets klimautfordringer Lagre karbon Redusere Klimagassutslipp Minske avhengighet av fossil energi Tilpasning til endret klima Langsiktig bærekraftig matproduksjon Produsere bioenergi Spare energi

Detaljer

Gründercamp Samarbeid skule næringsliv

Gründercamp Samarbeid skule næringsliv Gründercamp Samarbeid skule næringsliv Kva er gründercamp? Treningsleir i kreativitet og nyskaping Elevane får eit reelt oppdrag med ei definert problemstilling Skal presentere ei løysing innanfor eit

Detaljer

Innspelsundersøking. Kommunestruktur i Vest-Telemark GUNN KRISTIN AASEN LEIKVOLL

Innspelsundersøking. Kommunestruktur i Vest-Telemark GUNN KRISTIN AASEN LEIKVOLL Innspelsundersøking Kommunestruktur i Vest-Telemark GUNN KRISTIN AASEN LEIKVOLL Innhald 1. Innleiing... 3 1.1 Status og mål... 3 1.2 Vurderingar av mål knytt til kommunesamanslåing... 4 1.3 Haldningar

Detaljer

PARTSBREV. Dykkar ref. Vår ref. Stad/Dato: 08/2487-4/K1-K00 - Natur- og miljøforvaltning - Felles - 22.03.2010 Felles, K3-&30//RSK

PARTSBREV. Dykkar ref. Vår ref. Stad/Dato: 08/2487-4/K1-K00 - Natur- og miljøforvaltning - Felles - 22.03.2010 Felles, K3-&30//RSK t37 ØYGARDEN KOMMUNE TEKNISK PLAN OG FORVALTNING Hordaland Fylkeskommune Postboks 7900 5020 BERGEN HORDALAND FYLKESKOMMUNE S,2km.c^{:>vBoc6S^'Do\i.nt. W\ 2^ MÅRS 2010 1 Arkivnr. H^' Saksh. Eksp. i U.off.

Detaljer

Krødsherad kommune - Energi-og klimaplan (vedlegg 2) Mål, tiltak og aktiviteter (Vedtatt 250310 - sak 21/10) Tiltaksområde

Krødsherad kommune - Energi-og klimaplan (vedlegg 2) Mål, tiltak og aktiviteter (Vedtatt 250310 - sak 21/10) Tiltaksområde Krødsherad kommune - Energi-og klimaplan (vedlegg 2) Mål, tiltak og aktiviteter (Vedtatt 250310 - sak 21/10) sområde Holdningsskapende arbeid Legge til rette og arbeide for øke kunnskapen og endring av

Detaljer

Vestlandet ein stor matprodusent

Vestlandet ein stor matprodusent Vestlandet ein stor matprodusent Halvparten av sjømatproduksjonen i Norge skjer på Vestlandet Hordaland Vestlandet 2001 Mill. kr % av landet Mill. kr % av landet Jordbruk 499 4,7 3 084 29,2 Fiske og fiskeoppdrett

Detaljer

Klimagassutslepp frå produksjon og forbruk

Klimagassutslepp frå produksjon og forbruk Klimagassutslepp frå produksjon og forbruk Innlegg på temadag om Fylesdelplan for klima og miljø arrangert av Sogn og Fjordane fylkeskommune Rica Sunnfjord Hotell, Førde 30.9 2008 Carlo Aall caa@vestforsk.no

Detaljer

MØTEINNKALLING SAKLISTE. Sak nr. Arkivsak nr. Tittel 45/10 08/189 ENERGI- OG KLIMAPLAN FOR BALESTRAND KOMMUNE, HØYRINGSUTKAST

MØTEINNKALLING SAKLISTE. Sak nr. Arkivsak nr. Tittel 45/10 08/189 ENERGI- OG KLIMAPLAN FOR BALESTRAND KOMMUNE, HØYRINGSUTKAST MØTEINNKALLING Utval: KOMMUNESTYRET Møtestad: rådhuset Møtedato: 18.11.2010 Tid: 16.30 Varamedlemmer møter berre etter nærare innkalling SAKLISTE Sak nr. Arkivsak nr. Tittel 45/10 08/189 ENERGI- OG KLIMAPLAN

Detaljer

Høyring - Regionalt bygdeutviklingsprogram for Sogn og Fjordane

Høyring - Regionalt bygdeutviklingsprogram for Sogn og Fjordane Side 1av 5 Saksbehandlar: Karoline Bjerkeset Avdeling: Næringsavdelinga Sak nr.: 12/8363-3 Høyring - Regionalt bygdeutviklingsprogram for Sogn og Fjordane 2013-2016 Fylkesdirektøren for næring rår hovudutvalet

Detaljer

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE»

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» «ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» FYLKESREVISJONEN Møre og Romsdal fylkeskommune RAPPORT, FORVALTNINGSREVISJONSPROSJEKT NR. 4-2000 INNHALDSREGISTER 1. INNLEIING I 2. FORMÅL 1 3. METODE OG DATAGRUNNLAG

Detaljer

Endringar i den differensierte arbeidsgjevaravgifta Konsekvensar for næringslivet i Sogn og Fjordane

Endringar i den differensierte arbeidsgjevaravgifta Konsekvensar for næringslivet i Sogn og Fjordane Endringar i den differensierte arbeidsgjevaravgifta Konsekvensar for næringslivet i Sogn og Fjordane Frå 1. juli i år vert det innført eit nytt regelverk for regionalstøtte i EØS-området, noko som krev

Detaljer

Programområde for landbruk - Læreplan i økologisk landbruk 1 og 2 - valgfrie programfag Vg3

Programområde for landbruk - Læreplan i økologisk landbruk 1 og 2 - valgfrie programfag Vg3 Programområde for landbruk - Læreplan i økologisk landbruk 1 og 2 - valgfrie programfag Vg3 Fastsatt som forskrift av Utdanningsdirektoratet 8. februar 2008 etter delegasjon i brev av 26. september 2005

Detaljer

Energi. Vi klarer oss ikke uten

Energi. Vi klarer oss ikke uten Energi Vi klarer oss ikke uten Perspektivet Dagens samfunn er helt avhengig av en kontinuerlig tilførsel av energi Knapphet på energi gir økte energipriser I-landene bestemmer kostnadene U-landenes økonomi

Detaljer

Fylkeskommunen etter forvaltningsreforma Sykkelby Nettverkssamling Region midt. Hilde Johanne Svendsen, Samferdselsavdelinga 21.

Fylkeskommunen etter forvaltningsreforma Sykkelby Nettverkssamling Region midt. Hilde Johanne Svendsen, Samferdselsavdelinga 21. Fylkeskommunen etter forvaltningsreforma Sykkelby Nettverkssamling Region midt Hilde Johanne Svendsen, Samferdselsavdelinga 21. september 2011 Samferdselspolitiske mål Høg velferd gjennom: - God mobilitet

Detaljer

Endringar i plan- og bygningslova (plandelen) frå 1. januar 2015

Endringar i plan- og bygningslova (plandelen) frå 1. januar 2015 BREV MED NYHENDE 06/02/2015 Endringar i plan- og bygningslova (plandelen) frå 1. januar 2015 Av advokat Anders Elling Petersen Johansen Bakgrunn Regjeringa har, etter eiga utsegn, ei målsetjing om å gjere

Detaljer

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012 Styresak Går til: Styremedlemmer Føretak: Helse Vest RHF Dato: 24.04.2012 Sakhandsamar: Saka gjeld: Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte

Detaljer

Landbruk og klimagasser. Arne Grønlund

Landbruk og klimagasser. Arne Grønlund Landbruk og klimagasser Arne Grønlund Bioforsk Jord og miljø Kommunesamling Buskerud 8.11.2007 Hvor stor er utslippene Klimagasser fra landbruket i Norge, million tonn CO 2 -ekvivalenter (offisielle tall)

Detaljer

INTERNETTOPPKOPLING VED DEI VIDAREGÅANDE SKOLANE - FORSLAG I OKTOBERTINGET 2010

INTERNETTOPPKOPLING VED DEI VIDAREGÅANDE SKOLANE - FORSLAG I OKTOBERTINGET 2010 HORDALAND FYLKESKOMMUNE Organisasjonsavdelinga IT-seksjonen Arkivsak 201011409-3 Arkivnr. 036 Saksh. Svein Åge Nottveit, Birthe Haugen Saksgang Fylkesutvalet Fylkestinget Møtedato 23.02.2011-24.02.2011

Detaljer

STYRESAK: GÅR TIL: FØRETAK: Styremedlemmer Helse Bergen HF

STYRESAK: GÅR TIL: FØRETAK: Styremedlemmer Helse Bergen HF STYRESAK GÅR TIL: FØRETAK: Styremedlemmer Helse Bergen HF DATO: 16.12.2016 SAKSHANDSAMAR: Anne Randi Skirbekk/Kristin Blehr Patterson SAKA GJELD: Miljøstyringssystemet i sjukehuset STYRESAK: 96/16 O STYREMØTE:

Detaljer

Utval Møtedato Utval Saksnr Formannskapet Kommunestyret. Forvalting av særavtalekraft og konsesjonskraft

Utval Møtedato Utval Saksnr Formannskapet Kommunestyret. Forvalting av særavtalekraft og konsesjonskraft Vinje kommune Økonomi, plan og utvikling Arkiv saknr: 2015/2106 Løpenr.: 18241/2015 Arkivkode: 150 Utval Møtedato Utval Saksnr Formannskapet Kommunestyret Sakshandsamar: Gry Åsne Aksvik Forvalting av særavtalekraft

Detaljer

I Tussaområdet står transport for om lag 30 % av den totale energibruken, derav om lag 50 % knytt til personbilar

I Tussaområdet står transport for om lag 30 % av den totale energibruken, derav om lag 50 % knytt til personbilar Tussa og elbilar Tussa og elbilar I Tussaområdet står transport for om lag 30 % av den totale energibruken, derav om lag 50 % knytt til personbilar Fossilt drivstoff er nær 100 % dominerande innan segmentet

Detaljer

1. Mål for klimagassutslepp: 22% reduksjon innan 2020, 30% red. innan 2030 (frå 1991) 30% reduksjon innan 2020 (frå 2007)

1. Mål for klimagassutslepp: 22% reduksjon innan 2020, 30% red. innan 2030 (frå 1991) 30% reduksjon innan 2020 (frå 2007) VEDLEGG 4 KORT ÅRLEG OVERSYN OVER KLIMASTATUS HORDALAND Vi vil her rapportere om utviklinga for nokre faktorar som er sentrale for klimautfordringane. Det er ikkje faktorar som Klimaplan for Hordaland

Detaljer

Bustadområde i sentrum. Vurdering

Bustadområde i sentrum. Vurdering Bustadområde i sentrum Vurdering Balestrand 10.10.2009 Gode bustadområde i Balestrand sentrum Kommuneplan, arealdelen Status I. Sentrumsnære buformer For Balestrand sentrum er det gjeldande reguleringsplanar

Detaljer

Valle Venstre. «Menneska er viktigare enn systemet.»

Valle Venstre. «Menneska er viktigare enn systemet.» Valle Venstre «Menneska er viktigare enn systemet.» Dette er Valle Venstre: Venstre er eit liberalt parti. Ein liberal politikk tek utgangspunkt i det enkelte mennesket, samstundes med at alle har ansvar

Detaljer

Velkomen til miljøpedagogisk samling. Bård Sandal, fylkesdirektør regional utvikling

Velkomen til miljøpedagogisk samling. Bård Sandal, fylkesdirektør regional utvikling Velkomen til miljøpedagogisk samling Bård Sandal, fylkesdirektør regional utvikling «Økologisk mat i dei vidaregåande skulane i Hordaland; kvifor og korleis» 2 Klima og miljørapport 2014 (årsmeldinga)

Detaljer

Vil du vera med å byggja ein ny kommune?

Vil du vera med å byggja ein ny kommune? Vil du vera med å byggja ein ny kommune? - Skal Fjell, Sund eller Øygarden halda fram som eigne kommunar, eller skal vi saman byggja Nye Øygarden kommune? Trygg framtid... Vi håpar at du opplever det godt

Detaljer

Avfallshandtering - korleis bidra til eit betre miljø?

Avfallshandtering - korleis bidra til eit betre miljø? Avfallshandtering - korleis bidra til eit betre miljø? Annegrete Bruvoll forskar Vista Analyse As www.vista-analyse.no Kva miljøproblem er knytte til avfall og kor store er disse? Kva ressursproblem kan

Detaljer

Utval Utvalssak Møtedato Formannskapet 80/14 05.06.2014 Kommunestyret 41/14 19.06.2014

Utval Utvalssak Møtedato Formannskapet 80/14 05.06.2014 Kommunestyret 41/14 19.06.2014 Nissedal kommune Arkiv: Saksmappe: Sakshandsamar: Dato: 202 2012/1256-7 Jan Arvid Setane 26.05.2014 Saksframlegg Utval Utvalssak Møtedato Formannskapet 80/14 05.06.2014 Kommunestyret 41/14 19.06.2014 Prinsipp

Detaljer

Vi må ta vare på matjorda. Om jordvern og eigedomspolitikk

Vi må ta vare på matjorda. Om jordvern og eigedomspolitikk Vi må ta vare på matjorda Om jordvern og eigedomspolitikk Jordvern for meir mat Jordvern er viktig fordi vi må ta vare på all matjorda for å mette dagens og komande generasjonar. Behovet for mat er venta

Detaljer

3. Har kommunen trygge parkeringsplassar ved buss-stopp og bussstasjonar/knutepunkt

3. Har kommunen trygge parkeringsplassar ved buss-stopp og bussstasjonar/knutepunkt Rapport for spørreundersøkelse: Rapporteringssystem/sjekkliste for kommunane i høve Fylkesdelplan for klima og miljø Generert: 2010-02-01 10:31:01 1. Kva kommune høyrer du til? Askvoll 1 5,9 % Aurland

Detaljer

TRENG DU VAREOPPTELJING I SKOGEN DIN?

TRENG DU VAREOPPTELJING I SKOGEN DIN? TRENG DU VAREOPPTELJING I SKOGEN DIN? Du kan no få oversyn over kva for ressursar og verdiar du har i skogen din. Okt-13 Kva er ein skogbruksplan? Ein skogbruksplan inneheld areal-, miljø- og ressursoversikt

Detaljer

Oversyn over økonomiplanperioden 2011 2014

Oversyn over økonomiplanperioden 2011 2014 - perla ved Sognefjorden - Oversyn over økonomiplanperioden 2011 2014 Arbeidsgrunnlag 06.10.10 Rådmannen Oversyn over økonomiplanperioden Rådmannen sitt arbeidsgrunnlag 06.10.10 Rekneskap Budsj(end) Budsjett

Detaljer

Klima- og energiplan Hjartdal kommune

Klima- og energiplan Hjartdal kommune Klima- og energiplan Hjartdal kommune 2011 2014 Godkjent av Kommunestyre den 08.12.2010 1 INNHALDSLISTE Innhold 1 Forord... 3 2 Bakgrunn, prosess og strategi... 4 2.1 Bakgrunn... 4 2.2 Prosess... 4 2.3

Detaljer

Tevling i Bygdekjennskap. Heftet er revidert av Norges Bygdeungdomslag.

Tevling i Bygdekjennskap. Heftet er revidert av Norges Bygdeungdomslag. Tevling i Bygdekjennskap Heftet er revidert av Norges Bygdeungdomslag. NORGES BYGDEUNGDOMSLAG 1992 Dette er ikkje nokon tevlingsregel, men heller ei rettesnor og eit hjelpemiddel for lokallag som ynskjer

Detaljer

Berekraftig eller berre kraftig mobilitet?

Berekraftig eller berre kraftig mobilitet? Berekraftig eller berre kraftig mobilitet? Innlegg på Vegkonferansen «Grøn transport» Hyen samfunnshus 27.08.2015 Carlo Aall Vestlandsforsking Innhald Kva er «berekraft»? Den kraftige mobiliteten Den berekraftige

Detaljer

Ål Venstre. Ål Venstre

Ål Venstre. Ål Venstre Ål Venstre Ål Venstre program 2007-2011 Betre Miljø Eit godt miljø skapar trivsel for fastbuande og tilreisande. Ei berekraftig utvikling vil vere avgjerande for livsgrunnlaget for dei som kjem etter oss.

Detaljer

Synspunkter på Bygningsmeldinga

Synspunkter på Bygningsmeldinga Synspunkter på Bygningsmeldinga Boligprodusentenes forening 7. nov 2012 ved stortingsrepresentant Gjermund Hagesæter (FrP) Bygningsmeldinga Meld. St. 28 (2011 2012) Melding til Stortinget Gode bygg for

Detaljer

St.meld. om landbruk og klimautfordringene Sarpsborg, 23. okt. 08, Avd.dir Ivar Ekanger, LMD

St.meld. om landbruk og klimautfordringene Sarpsborg, 23. okt. 08, Avd.dir Ivar Ekanger, LMD St.meld. om landbruk og klimautfordringene Sarpsborg, 23. okt. 08, Avd.dir Ivar Ekanger, LMD ...alle snakker om været... 2 Global middeltemp som følge av drivhuseffekt: + 15 C Uten drivhuseffekt: -19 C

Detaljer

Karbon i jord hvordan er prosessene og hvordan kan vi øke opptaket? Arne Grønlund, Bioforsk jord og miljø Matforsyning, forbruk og klima 3.

Karbon i jord hvordan er prosessene og hvordan kan vi øke opptaket? Arne Grønlund, Bioforsk jord og miljø Matforsyning, forbruk og klima 3. Karbon i jord hvordan er prosessene og hvordan kan vi øke opptaket? Arne Grønlund, Bioforsk jord og miljø Matforsyning, forbruk og klima 3. Juni 2009 Atmosfæren CO 2 760 Gt C Dyr Vegetasjon Biomasse 560

Detaljer

2014/

2014/ Notat Til: Frå: Hovudarbeidsmiljøutvalet Administrasjonsutvalet Fylkesdirektør organisasjon Referanse 2014/12154-1 17.02.2014 Dato Sjukefråvær i Hordaland fylkeskommune 2013 Samandrag Samla sjukefråvær

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Arkiv: K1-070, K3-&3232 Vår ref (saksnr.): 10/51717-666 Journalpostid.: 10/1629494 Saksbeh.: Helge Herigstadad BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Saksgang: Utval Saksnummer Møtedato Senior- og Brukarrådet

Detaljer

Fjordvarmeanlegg energiløysing også i distrikta?

Fjordvarmeanlegg energiløysing også i distrikta? Fjordvarmeanlegg energiløysing også i distrikta? Magne Hjelle, dagleg leiar Kraft i vest, Sandane, 26.september, 2013 Kva er fjordvarme? Termisk energi frå sjø- ferskvatn Kan utnyttast lokalt til oppvarming

Detaljer

Austrheim kommune PLANPROGRAM for Kommunedelplan for klima- og energi.

Austrheim kommune PLANPROGRAM for Kommunedelplan for klima- og energi. Austrheim kommune PLANPROGRAM for Kommunedelplan for klima og energi. INNHALDSLISTE. 1.0 BAKGRUNN...3 planprogram...3 2.0 RAMMER FOR PLANARBEIDET....3 Lovgrunnlag og overordna føringar....3 3.0 PLANOMFANG...4

Detaljer

Tiltaksdel Energi og klimaplan for Hemsedal kommune

Tiltaksdel Energi og klimaplan for Hemsedal kommune L1 Landbruk Kostnad - Sørgje for at sluttavverka areal vert forynga med optimalt treantal. Auke plantetalet i regionen til 1,2 mill planter årleg (20-25%) vurderar tilskott til planting i sine NMSK (nærings-

Detaljer

Kommunal overtakelse av privat vannverk eksempel frå Stryn. Siv. Ing Tobias Dahle ( og tidlegare teknisk sjef i Stryn kommune)

Kommunal overtakelse av privat vannverk eksempel frå Stryn. Siv. Ing Tobias Dahle ( og tidlegare teknisk sjef i Stryn kommune) Kommunal overtakelse av privat vannverk eksempel frå Stryn ( og tidlegare teknisk sjef i Stryn kommune) Bergen 10 11 april 2013 Moment Status/bakgrunnen for at denne saka kom opp Gjeldande lovverk på området

Detaljer

Stråling frå elektronisk kommunikasjon

Stråling frå elektronisk kommunikasjon Stråling frå elektronisk kommunikasjon Ei orientering frå Statens strålevern og Post- og teletilsynet Kva er stråling? I kvardagen omgjev vi oss med ulike typar stråling, frå både naturlege og menneskeskapte

Detaljer

Miljørapport - Borgund vidaregåande skole

Miljørapport - Borgund vidaregåande skole Miljørapport - Borgund vidaregåande skole Innrapporterte miljøprestasjoner og miljøtiltak for 213 Handlingsplan for 214 Rapportstatus: Levert. Generelt År Omsetning Antall årsverk Antall elever og ansatte

Detaljer

SAKSFRAMLEGG. Sakshandsamar: Johannes Sjøtun Arkiv: 613 Arkivsaksnr.: 15/32. Kjøp av husvære. Vedlegg: Behov for kommunale husvære for vidare utleige

SAKSFRAMLEGG. Sakshandsamar: Johannes Sjøtun Arkiv: 613 Arkivsaksnr.: 15/32. Kjøp av husvære. Vedlegg: Behov for kommunale husvære for vidare utleige SAKSFRAMLEGG Sakshandsamar: Johannes Sjøtun Arkiv: 613 Arkivsaksnr.: 15/32 Kjøp av husvære Vedlegg: Bakgrunn: Lovheimel: Behov for kommunale husvære for vidare utleige SAKSOPPLYSNINGAR Behov Kommunstyret

Detaljer

Hvordan kan bioenergi bidra til reduserte klimagassutslipp?

Hvordan kan bioenergi bidra til reduserte klimagassutslipp? Hvordan kan bioenergi bidra til reduserte klimagassutslipp? Status, potensial og flaskehalser Arne Grønlund Bioforsk, Jord og miljø Workshop Tromsø 13. mai 2008 Bioenergi Energi utvunnet fra biologisk

Detaljer

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn Jobbskygging side 1 Jobbskygging Innhald Handverk, industri og primærnæring Omgrepa handverk, industri og primærnæring. Kva betyr omgrepa? Lokalt næringsliv etter 1945 Korleis har lokalt næringsliv utvikla

Detaljer

Tilstandsvurdering av «Gamle Essoen»

Tilstandsvurdering av «Gamle Essoen» Tilstandsvurdering av «Gamle Essoen» - Og skisser til mogeleg opprusting Status Bygget er eit eldre bygg bygd midt på 1960-talet. Bygget framstår i hovudtrekk slik det var bygd. Det er gjort nokre endringar

Detaljer

Desse punkta markerar utdrag frå kommentarfeltet i undersøkinga som me har lima inn i rapporten.

Desse punkta markerar utdrag frå kommentarfeltet i undersøkinga som me har lima inn i rapporten. Rapport. Innbyggjarundersøkinga 2015 Ulvik herad. Generelt om spørsmåla: Spørsmåla kunne graderast på ein skala frå 1-6, kor 1 var dårlegast. Eit gjennomsnitt på 3,5 vil seie ein vurderingsscore midt på

Detaljer

Gras og halm til biobrensel Lars Nesheim, Bioforsk Midt-Norge Kvithamar og Senter for bioenergi Ås

Gras og halm til biobrensel Lars Nesheim, Bioforsk Midt-Norge Kvithamar og Senter for bioenergi Ås Gras og halm til biobrensel Lars Nesheim, Bioforsk Midt-Norge Kvithamar og Senter for bioenergi Ås Halm til biobrensel Omfang og potensial (nasjonalt/regionalt) Utfordringar Kornavrens, korn med redusert

Detaljer

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

HORDALANDD. Utarbeidd av

HORDALANDD. Utarbeidd av HORDALANDD FYLKESKOMMUNE Utflyttingar frå Hardanger Utarbeidd av Hordaland fylkeskommune Analyse, utgreiing og dokumentasjon August 28 INNLEIING: Analysen er utarbeidd som ein del av Hordaland fylkeskommune

Detaljer

Klimagassutslipp og energibruk i Nord Fron kommune

Klimagassutslipp og energibruk i Nord Fron kommune Klimagassutslipp og energibruk i Nord Fron kommune 15. september 2008/revidert 8. okt./eivind Selvig/Civitas Innhold 1 BAKGRUNN OG AVGRENSNING...3 1.1 BAKGRUNN...3 1.2 AVGRENSNING OG METODE...3 2 DAGENS

Detaljer

Serviceskyssen - eit inkluderande tilbod 30.04.2013. Vårkonferanse Mandal 1

Serviceskyssen - eit inkluderande tilbod 30.04.2013. Vårkonferanse Mandal 1 Serviceskyssen - eit inkluderande tilbod 30.04.2013 Vårkonferanse Mandal 1 Gaular, ein flott kommune i vakre Sogn og Fjordane. 30.04.2013 Vårkonferanse Mandal 2 Gaular, med dei tre ruteområda (2.923 innbyggjarar

Detaljer

FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE

FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE Side 1 Tingvoll, 21. september 2013 NVE FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE Naturvernforbundet har gått langs elva på den planlagde utbyggingsstrekninga 15.9.2013. Vi har ikkje gått traseen

Detaljer

Det er mange andre faktorar som har også kan ha innverknad på utviklinga i avfallsmengde.

Det er mange andre faktorar som har også kan ha innverknad på utviklinga i avfallsmengde. Framskriving av avfallsmengdene i Ålesundregionen fram mot 2030 Generelt er det vanskeleg å framskrive avfallsmengdene 15 år framover i tid. Ein oversikt over utviklinga i mengden hushaldsavfall frå 1996

Detaljer

Miljøsertifisering av offentlige og private verksemder i Gol kommune Bruk av Miljøfyrtårn som sertifiseringsordning

Miljøsertifisering av offentlige og private verksemder i Gol kommune Bruk av Miljøfyrtårn som sertifiseringsordning Miljøsertifisering av offentlige og private verksemder i Gol kommune Bruk av Miljøfyrtårn som sertifiseringsordning Plan for 2010 2012 Næringsavdelinga hausten 2009 Bakgrunn: Formannskapet i Gol vedtok

Detaljer

Vår ref. 2013/1732-10. Særutskrift - BS - 93/2 - fasadeendring og bruksendring av løe - Seimsfoss - Gøril Guddal

Vår ref. 2013/1732-10. Særutskrift - BS - 93/2 - fasadeendring og bruksendring av løe - Seimsfoss - Gøril Guddal Fellestenester Politisk sekretariat «MOTTAKERNAVN» «ADRESSE» Rosendalsvegen 10 5470 ROSENDAL Tel: 53483100 Fax: 53483130 Org. nr: 964 967 636 Bankgiro: 3460.07.00083 post@kvinnherad.kommune.no www. kvinnherad.kommune.no

Detaljer

Leverandørskifteundersøkinga 4. kvartal 2008

Leverandørskifteundersøkinga 4. kvartal 2008 Leverandørskifteundersøkinga 4. kvartal 2008 Samandrag Omlag 51 700 hushaldskundar skifta kraftleverandør i 4. kvartal 2008 (veke 40 til 52). Dette er omlag det same som førre kvartal då 51 000 hushaldskundar

Detaljer

Kva er økologisk matproduksjon?

Kva er økologisk matproduksjon? Nynorsk Arbeidshefte om økologisk landbruk for elevar i grunnskulen Nynorsk Arbeidsheftet er utarbeidd av og utgjeve av Norsk senter for økologisk landbruk med økonomisk støtte frå Fylkesmannens landbruksavdeling

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve Nynorsk Ei gruppe elevar gjennomførte eit prosjekt om energibruk og miljøpåverknad. Som ei avslutning på prosjektet skulle dei skrive lesarbrev

Detaljer

Kompetansearbeidsplassar i Hordaland

Kompetansearbeidsplassar i Hordaland Kompetansearbeidsplassar i Hordaland AUD-rapport nr. 8 11 September 211 1 Tal kompetansearbeidsplassar i Hordaland har vekse med 21 % i perioden 22 29, mot 17 % i landet som heile. Alle regionane i Hordaland

Detaljer

Program 2015-2019 OSTERØY HØGRE

Program 2015-2019 OSTERØY HØGRE Program 2015-2019 OSTERØY HØGRE OSTERØY Framtidas Osterøy Høgre vil at Osterøy skal vere ei god kommune å leve i og ei attraktiv kommune å busetje seg og etablere bedrifter i. Tryggleik for den einskilde

Detaljer

Klimatiltak i landbruket. Svein Skøien Bioforsk Jord og Miljø Landbrukshelga Hurdal 23.01.11

Klimatiltak i landbruket. Svein Skøien Bioforsk Jord og Miljø Landbrukshelga Hurdal 23.01.11 Klimatiltak i landbruket Svein Skøien Bioforsk Jord og Miljø Landbrukshelga Hurdal 23.01.11 Hva er klima? Gjennomsnittsværet på et bestemt sted. Enkeltobservasjoner bearbeidet statistisk Normaler Ekstremer,

Detaljer

Jord, behandling av organisk avfall og karbonbalanse

Jord, behandling av organisk avfall og karbonbalanse Jord, behandling av organisk avfall og karbonbalanse GRØNN VEKST SEMINAR 19. juni 2007 Arne Grønlund og Tormod Briseid Bioforsk Jord og miljø Den globale karbonbalansen (milliarder tonn C) Atmosfæren Fossilt

Detaljer

Utslepp av klimagassar frå husdyrgjødsel

Utslepp av klimagassar frå husdyrgjødsel Utslepp av klimagassar frå husdyrgjødsel -Tiltak for reduksjon i utslepp Kommunesamling i Loen 22.-23. oktober 2013 Synnøve Rivedal Bioforsk Vest Fureneset Drivhuseffekten 1 karbondioksid (CO 2 ) - ekvivalent

Detaljer

Miljørapport Hordaland fylkeskommune 2007

Miljørapport Hordaland fylkeskommune 2007 HORDALAND FYLKESKOMMUNE Analyse, utgreiing og dokumentasjon NOTAT Til: Fylkesrådmannen Dato: 03. mars 2008 Frå: Analyse, utgreiing og dokumentasjon Arkivsak: 200801447-2/RSTR Arkivnr.: 712.T05 Miljørapport

Detaljer

Miljømessige forhold ved bruk av biogass til transport

Miljømessige forhold ved bruk av biogass til transport Miljømessige forhold ved bruk av biogass til transport Biodrivstoff i Trøndelag, NOVA konferansesenter, Trondheim 17.02 2010 Ingunn Saur Modahl og Ole Jørgen Hanssen, Østfoldforskning Østfoldforskning

Detaljer

SAKSDOKUMENT. Utvalsaksnr Utval Møtedato Formannskapet

SAKSDOKUMENT. Utvalsaksnr Utval Møtedato Formannskapet VOLDA KOMMUNE SAKSDOKUMENT Sakshandsamar: Per Ernst Lundberg Arkivsak nr.: 2007/2258 Arkivkode: N02 Utvalsaksnr Utval Møtedato Formannskapet FORSLAG NYE BUSSRUTER FRÅ 1.5.09 Administrasjonen si tilråding:

Detaljer

Bømlo kommunestyre handsama klimaplanen for Hordaland Fylkeskommune i møte 22.03.2010. Særutskrift av vedtaket og kopi av saksutgreiinga ligg ved.

Bømlo kommunestyre handsama klimaplanen for Hordaland Fylkeskommune i møte 22.03.2010. Særutskrift av vedtaket og kopi av saksutgreiinga ligg ved. BØMLO KOMMUNE vår s saksbehandlar: Njål Gimnar Slettebø Direkte telefonnr.: 53 42 3132 Vår dato: Vår referanse: 26.03.2010 2008/388-4606156/2010 Dykkar dato: Dykkar referanse: Hordaland Fylkeskommune strategi

Detaljer

Innhald 1 Fylkeskommuna sine behov i samband med dette kjøpet... 2. 2 Vidare plan... 2. 3 Avtalevilkår... 2

Innhald 1 Fylkeskommuna sine behov i samband med dette kjøpet... 2. 2 Vidare plan... 2. 3 Avtalevilkår... 2 Side 1 av 10 Bygge- og eigedomstenesta Sakshandsamar: Magne Westvik E-post: Magne.Westvik@sfj.no Tlf.: 40203733 Vår ref. Sak nr.: 15/6436-1 Gje alltid opp vår ref. ved kontakt Internt l.nr. 29721/15 Dykkar

Detaljer

Miljøfyrtårnrapportering 2015

Miljøfyrtårnrapportering 2015 Miljøfyrtårnrapportering 215 Skole/ tannhelsedistrikt Kontaktperson Epostadresse til den som er ansvarleg for skjemaet Haram vidaregåande skule n Magne Helland jan.magne.helland@mrfylke.no ARBEIDSMILJØ

Detaljer

Ny stortingsmelding: Klimautfordringene - landbruket en del av løsningen

Ny stortingsmelding: Klimautfordringene - landbruket en del av løsningen Ny stortingsmelding: Klimautfordringene - landbruket en del av løsningen Seniorrådgiver Frode Lyssandtræ, Landbruks- og matdepartementet Klimautfordringene Temperaturen øker Isen smelter Havet stiger Fossil

Detaljer