Internet Explorer og JAWS 10 og 11

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "Internet Explorer og JAWS 10 og 11"

Transkript

1 Internet Explorer og JAWS 10 og 11 Tor Ulland Huseby kompetansesenter 2010 STATPED SKRIFTSERIE NR 91

2

3 Internet Explorer og JAWS 10 og 11 Tor Ulland STATPED SKRIFTSERIE NR 91

4 Huseby kompetansesenter, 2010 ISSN X ISBN Se for oversikt over alle utgivingane i serien og for elektroniske versjonar av utgivingane.

5 Innhold Innleiing...7 Målgruppe... 7 Utstyr... 8 Virtuell markør...8 Tekstvising på leselist og med talesyntese...9 Navigering på websider...12 Overskrifter, rammer og linkar Hoppa over linkar Fleire navigasjonstastar Kvar bør ein begynna Virtuelt søk Tabellar Kopiering av tabellar Navigera mellom sider...22 Fanebasert weblesing Bruk av skjema på websider...23 Arbeida med ulike skjemakontrollar Merka og kopiera tekst...26 Ulike språk på websider...27 Skumlesing...29 Laga samandrag Laga tekstreglar Sidemerke...30 Tilpassa etikettar (custom labels)...31 RSS på websider...32 Litt om BankID...33 Litt om innstillingar i JAWS...34 Innstillingar for einskilde websider Dela innstillingar, sidemerke m.m Bruka favorittar...35 Kommandooversikt...37 Lesekommandoar i JAWS Hurtigtastar i JAWS med Internet Explorer Generelle kommandoar Kommandoar for faner i Internet Explorer Kommandoar for linkar Kommandoar for overskrifter Kommandoar for skjema Kommandoar for tabellar

6 Kommandoar for rammer Kommandoar for element Andre kommandoar Hurtigtastar i Internet Explorer Visa og utforska websider Arbeida med faner Bruka zoom Bruka søk Bruka Forhåndsvisning Bruka adresselinja Opna verktøylinjemenyane i Internet Explorer Arbeida med feedar, logg og favorittar Redigera Bruka informasjonslinja Vedlegg Krav til kompetanse Demands for screen reader user qualifications Background Theoretical and practical knowledge Screen reader specific knowledge Understand the most important presentation differences Be able to understand and use synthetic speech Moving the virtual cursor and selecting text Using links Navigate by headings Navigate by other html elements Virtual search Use forms Use tables Use different strategies to locate information Vedlegg Utdrag frå hjelp i Internet Explorer

7 Innleiing Å bruka Internet Explorer eller Firefox med skjermlesar skil seg ganske mykje frå slik ein sjåande vil bruka programma. For ein som er blind, kan det å surfa på Internett vera ganske vanskeleg. Det er fleire grunnar til dette: Websider kan vera dårleg tilrettelagt slik at det er umogeleg å få tak i informasjonen på sida. Internett er dynamisk. Det er vanskeleg å "læra seg ei side" på same måte som ein kan læra eit program. Både oppbygging og innhald kan skifta frå gong til gong. Det nyttar difor ikkje å "pugga" ei side slik ein kan pugga tastetrykka i eit program. Ein må forstå systemet. Layouten på dei fleste sidene er tilpassa sjåande, og det kan difor vera vanskeleg for ein som er blind, å forstå oppbygginga av sida. Skjermlesarar som JAWS, Supernova eller Window-Eyes gir ein del informasjon og hjelp som gjer at det vert enklare å surfa på nettet. Skjermlesaren prøver å tolka informasjonen på ei side og presentera han på ein oversiktleg måte og i rett rekkjefølgje. Ulike skjermlesarar som JAWS, Supernova eller Window-Eyes har mykje av den same funksjonaliteten. Mange kommandoar er like, og måten å arbeida på er óg ganske lik. Men ein del kommandoar og framgangsmåtar er spesifikke for kvar skjermlesar. Å skriva heilt generelt om Internett med skjermlesar vert difor vanskeleg. Ein må sjå dette i høve til den enkelte skjermlesaren. Målgruppe Det som er skrive her, er først og fremst tenkt for lærarar eller andre som underviser blinde i bruk av Internett. Føresetnaden for det som står her, er at den som les det, kjenner Internett frå før, dvs at han kan bruka Internet Explorer eller ein annan weblesar med mus. Ulike omgrep som linkar, rammer, adresselinje osv vert difor ikkje forklara. Heftet kan òg eigna seg for synshemma som har ein del kjennskap til Internett og JAWS, men som ønskjer å læra meir. Programversjonar og konvensjonar Dette heftet tar utgangspunkt i at ein brukar Internet Explorer 8. Mykje vil imidlertid vera heilt likt sjølv om ein t.d. brukar Internet Explorer 7 eller Firefox 3. JAWS-versjonen som vert nytta, er 10.0, men det meste vil vera likt sjølv om ein har JAWS 7.10, 8.0, 9.0 eller 11. Dette heftet er ei oppdatering av heftet Å bruka Internet Explorer med JAWS Mykje er likt i dei to JAWS-versjonane, men det er kome til ein del nye kommandoar og funksjonar, og nokre kommandoar er endra. I dette heftet er namnet på tastar og kommandoar skrive med store bokstavar. Står det: "trykk N.", skal ein trykkja ein vanleg n på tastaturet og ikkje SKIFT+N. Når det står at ein skal trykkja SKIFT+N, vil det seia at ein skal halda nede SKIFT og trykkja n. JAWS brukar det numeriske tastaturet som kommandotastatur. Står det t.d. "Trykk INSERT+PIL NED", kan ein bruka INSERT og PIL NED på det vanlege tastaturet, 7

8 men det enklaste er å bruka INSERT+PIL NED, - altså på det numeriske tastaturet. Det same gjeld for PAGE DOWN eller UP, HOME og END osv. Det finst eit eige kommandooppsett for JAWS som er tilpassa bærbare tastatur. Ein kan finna ut korleis dette fungerer ved å sjå i hjelpesystemet til JAWS. Utstyr Når ein skal surfa på Internett, er det ein fordel å bruka både leselist og syntetisk tale. Ein kan greia seg med berre ein av delane, men ting vert som oftast enklare, og det går raskare viss ein kombinerer begge måtane å få informasjon på. Informasjonen som vert gitt, er delt på to kanalar. Talesyntesen seier ein del som ikkje står på leselista. Når ein går inn på ei side, vil t.d. talesyntesen seia kor mange overskrifter, rammer og linkar det er på sida. Denne informasjonen står ikkje på leselista. Skal ein bruka leselist aleine, kan det kanskje vera ein fordel å setja leselista i strukturmodus. Då vil ein få opp meir informasjon på leselista. Den modusen som vanlegvis vert bruka i Noreg er "linjemodus". Men dei fleste leselister har ein tast som kan bytta mellom linjemodus, taleboksmodus og strukturmodus. Ein kan òg trykkja CTRL+INSERT+B for å gå inn i ein meny der ein kan skifta mellom dei tre modiane i tillegg til at ein kan gjera fleire andre innstillingar som har med leselista å gjera. Når ein brukar leselist og talesyntese saman, er linjemodus det beste, men skal ein bruka leselista aleine, bør ein prøva seg fram for å finna ut kva ein synest fungerer best. Virtuell markør Når ein brukar eit program som t.d. Microsoft Word, har ein eit skrivemerke som ein kan flytta rundt i teksten. Noko slikt finst ikkje i Internet Explorer. Ein sjåande vil ofte måtta navigera seg rundt i eit Web-dokument ved t.d. å klikka med musa på rullefelta. Når ein brukar JAWS, vil Internet Explorer på mange måtar fungera på same måte som eit tekstbehandlingsprogram. JAWS brukar ein virtuell (usynleg) markør som gjer at ein kan flytta seg rundt i teksten på same måte som i ein vanleg tekstbehandlar. Ein kan pila opp og ned, venstre eller høgre. Ein kan bruka PAGE Down eller PAGE Up osv. Alle lesekommandoar som ein brukar i t.d. Word, kan òg brukast i Internet Explorer. Det gjeld t.d. Les teikn (NUM 5), Les ord (INSERT+NUM 5), Les alt (INSERT+PIL NED dvs NUM 0+2) osv. Når ein er i virtuelt modus, kan ein berre flytta leselista innanfor den delen av vindauga som inneheld tekst. Vil ein lesa tittellinja eller statuslinja, må ein anten gå ut av den virtuelle modusen med INSERT+Z, eller ein må bruka JAWS sine talekommandoar. Kommandoen for å lesa tittellinja er INSERT+T, og kommandoen for å lesa statuslinja er INSERT+PAGE DOWN (dvs NUM 0+3). Ein ser heller ikkje menylinja når ein er i virtuell modus, men dersom ein trykkjer ALT-tasten, kjem menylinja i fokus, og linja vert vist på leselista. 8

9 Tekstvising på leselist og med talesyntese Når JAWS presenterer informasjonen på ei webside, les ikkje programmet teksten slik han framstår på skjermen. Det som skjer, er at programmet går "bak" den synlege teksten og hentar ut informasjon frå HTML-koden. Kor godt JAWS greier å presentera informasjonen på ei side kjem difor an på korleis sida er koda. Skal ein t.d. laga ei overskrift på ei side, gjer mange det ved å gjera skrifta litt større, kanskje endra skrifttype, midtstilla overskrifta e.l. Dette er ikkje nok til at JAWS kan presentera teksten som ei overskrift. For at JAWS skal kjenna igjen ein tekst som ei overskrift, må teksten vera koda som ei overskrift, - dvs at ein må ha brukt HTMLtagen for overskrift. Når ein opnar ei side i Internet Explorer, kan det ta litt ekstra tid når ein brukar JAWS. Etter at sida er lasta inn, går JAWS gjennom sida og ein får vita kor mange overskrifter, rammer og linkar det er på sida. Talesyntesen kan t.d. seia: "Side har 3 overskrifter, 4 rammer og 320 linker." Det er viktig å ta seg tid til å høyra på den informasjonen JAWS gir når ein opnar ei side, fordi informasjonen kan gjera det lettare å finna fram på sida. Ein kan t.d. bruka kommandoar for overskrifter og rammer for å navigera på sida. Når ein brukar JAWS, går det an å pila seg nedover på ei Web-side på same måte som ein kan pila i eit Word-dokument. Det er då viktig å vera klar over at ei Web-side vil sjå heilt annleis ut med leselist eller syntetisk tale enn ho gjer på skjermen. Ofte vil ei Web-side innehalda ei rad med hovudlinkar på toppen. I tillegg er det ofte ei spalte med linkar til venstre på sida. Sjølve teksten som ein ønskjer å lesa, står kanskje midt på sida. JAWS vil sannsynlegvis først visa linkane på toppen. Så kjem linkane i venstre spalte. Deretter kjem kanskje hovudteksten på sida, og til slutt vert ev. linkar i høgre spalte eller på botnen av sida vist. JAWS presenterer alle linkar på ei eiga linje. Dersom det t.d. er ei linje med fem hovudlinkar på toppen av ei side, må ein altså pila fem gonger nedover for å lesa desse linkane. For ein som brukar JAWS, er det difor ikkje utan vidare mogeleg å vita om ei gruppe med linkar ligg under kvarandre eller på ei eller to linjer. Etter at ein har pila seg "ned" gjennom linkane på øvste linje, kan ein halda fram og pila gjennom linkane i venstre spalte. Sidan JAWS legg spalter på websider under kvarandre, kan ein altså gå gjennom ei heil side ved berre å pila nedover. Skal ein t.d. finna ein tekst som ligg på toppen av høgre spalte på ei side med tre spalter, kan ein gjera det ved først å pila ned gjennom venstre spalte, så kan ein pila gjennom all tekst og alle linkar i midten, og så først kjem ein til toppen på høgre spalte. For ein JAWS-brukar ser det derimot ut som om teksten ligg langt nede på sida. For ein sjåande lærar som underviser ein blind elev, kan det vera eit problem at sida blir presentert så ulikt på skjermen og på leselist/syntetisk tale. Det er ofte vanskeleg for ein lærar å forstå kvar på sida den blinde er. Mange lærarar har ofte problem med å frigjera seg frå det dei ser på skjermen. Dei blir opptatt av det synlege biletet og greier ikkje å forhalda seg til det virtuelle biletet JAWS gir på leselista eller med 9

10 talesyntesen. Det er imidlertid viktig at læraren greier å ta inn den informasjonen JAWS gir, og han bør difor venja seg til å høyra kva den syntetiske talen seier. JAWS har òg ein såkalla leselistvisar (braille viewer) som ein kan aktivera for å hjelpa læraren med å finna ut kva som vert vist på leselista. For å aktivera denne kan ein gjera følgjande: Vel Startmeny. Vel Programmer. Vel JAWS 10.0 (eller den JAWS-versjonen som er i bruk). Vel Braille Viewer. Leselistvisaren (Braille Viewer) legg seg som eit lite vindauga øvst på skjermen, og den viser det same som ein kan sjå på leselista. For å få eit inntrykk av korleis JAWS presenterer ei Web-side, kan ein først trykkja INSERT+V. Under Virtuelle markørinnstillinger kan ein endra det første punktet til "Velg og kopier - Fra virtuell markør". Bruk MELLOMROM-tasten for å endra innstillinga. Deretter kan ein merka all tekst på sida med CTRL+A. Så kan ein kopiera sida med CTRL+C og lima teksten inn i t.d. Microsoft Word. Dersom den virtuelle markøren er aktivert i JAWS når ein gjer dette, vil sida få om lag same utsjånad i Word som ho har i Internet Explorer på leselista. Læraren kan då evt. skriva ut teksten frå Word og samanlikna det ein ser på papiret med det som vert vist på skjermen i Internet Explorer. Den einaste skilnaden mellom det ein lærar vil sjå i si papirutskrift, og det ein elev vil sjå på leselista, er at linkar og redigeringsfelt vil vera markerte på leselista, men ikkje på papiret. På papir vil ein link berre framstå som ein vanleg tekst. Men oppsettet vil vera heilt likt. Slik ser t.d. ut med JAWS 1. oktober (Her er det tatt med både det talesyntesen seier, og det som kjem på leselista.) Figur 1 Bilete av Google i Internet Explorer 8 10

11 Google Nett Link Bilder Link Kart Link Nyheter Link Grupper Link Blogger Link Gmail Link mer Link igoogle Link Logg inn Grafikk Google Google-søk Rediger Google-søk knapp Jeg prøver lykken Knapp Link Avansert søk Link Innstillinger Link Språkverktøy Søk: Alternativknapp avkrysset nettet 1 av 3 Alternativknapp ikke avkrysset dokumenter på norsk 2 av 3 Alternativknapp ikke avkrysset sider fra Norge 3 av 3 Google.no no tilgjengelig på Link norsk (nynorsk) Link Annonsér med Google - Link Forretningsløsninger - Link Alt om Google - Link Google.com in English 2009 Google 11

12 Navigering på websider Når ein opnar ei ny webside, vil JAWS først annonsera kor mange linkar, overskrifter og rammer det er på sida. Deretter begynner programmet å lesa opp innhaldet på sida. Alle lesekommandoar som kan brukast elles, kan òg brukast på Internett. (Sjå fullstendig liste over lesekommandoar bak i heftet. JAWS har mange kommandoar som gjer det enklare å navigera rundt på ei Webside. Som nemnt kan ein bruka piltastar, PAGE UP og PAGE DOWN, men dette blir i praksis ganske tungvint. Det kan vera ein grei framgangsmåte første gong ein er inne på ei ny side, å pila gjennom all tekst og alle linkar for å gjera seg kjent med oppbygginga og innhaldet på sida. Men når ein er litt meir kjent på ei side, vil ein som oftast bruka ein kommando for å koma raskt til det ein er ute etter. Overskrifter, rammer og linkar Med JAWS kan ein få opp lister over alle overskrifter, rammer og linkar på ei side. Når ein går inn på ei side, vil JAWS opplysa om kor mange overskrifter, rammer og linkar som finst på sida. Dersom det er brukt overskrifter på ei side, kan ein trykkja INSERT+F6 for å få opp lista med overskrifter. Ein kan då bruka piltast nedover i lista og ENTER når ein har funne den overskrifta ein ønskjer. Kjenner ein første bokstav i overskrifta, kan ein trykkja denne bokstaven, og ein vil då gå frå overskrift til overskrift som begynner med denne bokstaven. Viss ein ikkje ønskjer å henta opp lista med overskrifter, kan ein trykkja bokstaven H (heading) for å hoppa frå overskrift til overskrift. På den måten kan ein sjekka det som står rett etter overskrifta for å finna ut om det er dette ein ønskjer å lesa. Ein kan hoppa motsett veg med SKIFT+H. På Internett som i t.d. Microsoft Word kan ein ha overskrifter på ulike nivå, dvs hovudoverskrift, underoverskrift, under-underoverskrift osv. Dersom ein kjenner ei side godt, og veit kva nivå overskrifta ein er ute etter, ligg på, kan ein hoppa til overskrifter på eit bestemt nivå. Trykkjer ein talet 1 på det vanlege tastaturet (ikkje det numeriske tastaturet til høgre), hoppar ein frå overskrift til overskrift på nivå 1, dvs hovudoverskrifter. Talet 2 hoppar frå overskrift til overskrift på nivå 2 osv heilt ned til nivå 6. Ein kan gå motsett veg med SKIFT+1 til 6. På same måte som ein kan få opp liste over overskrifter, kan ein òg få opp ei liste over rammene på ei side. Kommandoen er INSERT+F9. Ei side kan t.d. ha ei "Menyramme", ei "Topp-ramme", "Hovedramme" osv. Sjølve teksten på sida vil ofte stå i ramma som heiter "Hovedramme" eller "Main frame". Ein kan då i ein del tilfelle koma rett til det ein vil lesa, ved å trykkja INSERT+F9, gå til ramma som heiter t.d. "Hovedramme" og trykkja ENTER. Viss ein ikkje vil henta fram lista over rammer, kan ein trykkja bokstaven M for å gå frå ramme til ramme eller SKIFT+M for å gå motsett veg. Rammer er kanskje mindre nytta no enn tidlegare, men der dei finst, kan ein nyttiggjera seg JAWS sine kommandoar for å finna raskare fram på sida. 12

13 Det ein oftast har behov for å finna på ei webside, er linkar. Det finst òg ein kommando for å få opp ei liste med linkar. Det er INSERT+F7. Ein kan pila nedover i denne lista, men ein kan òg bruka forbokstaven for å finna den linken ein er ute etter. Dei fleste aviser har t.d. ein link som heiter "nyheter". ein kan då trykkja INSERT+F7 og n til ein kjem til linken "nyheter". Ein trykkjer så ENTER for å opna linken. Internet Explorer viser kva linkar ein har vore inne på tidlegare. Når ein brukar JAWS, kan ein trykkja bokstaven V (visited link) for å finna linkar ein har vore inne på før. Dersom ein alltid går inn på same linken på ei side, kan dette vera ein rask måte å finna linken på. Dei vanlege Internet Explorer-kommandoane TAB og SKIFT+TAB kan sjølvsagt òg brukast for å gå frå link til link, men ofte blir dette mindre effektivt enn å bruka linklista. Når ein går gjennom ei side, vil JAWS identifisera og gi tilbakemelding om kva type link ein er på. Nokre linkar kan t.d. peika til ein annan stad på den sida ein er. JAWS vil då seia "denne side link". På ein del sider ligg det t.d. ein link øvst på sida som kan heita noko slikt som "hopp over linker" eller "skip to main content". Andre typar linkar kan vera linkar for å senda e-post eller lasta ned noko. JAWS vil i slike tilfelle seia "send e-post link" eller "ftp link". Ein spesiell type linkar kan vera peikarfølsame dvs at viss ein flyttar musepeikaren over linken vil det ofte koma opp ekstra informasjon eller eit bilete som er knytta til linken. JAWS kallar slike linkar "ved mus over" eller "on mouse over". Med kommandoen CTRL+INSERT+ENTER kan ein simulera at ein flyttar musepeikaren over linken. JAWS seier på kva linje på sida det har skjedd ei endring. Ein kan bruka kommandoen J (hopp til linje) for å gå til den linja endringa har skjedd. Trykk J. Skriv inn linjenummeret, og trykk ENTER. Når ein har lese teksten, kan ein gå tilbake til der ein var, med SKIFT+J. Trykkjer ein berre ENTER på ein "ved- mus-over-link", blir linken opna på vanleg måte. Hoppa over linkar På svært mange websider "går dei same linkane igjen" frå side til side. Det kan t.d. vera i aviser. På toppen og i venstre spalte kan ein ha dei same linkane same kva side i avisa ein er inne på. Når ein har opna ein link og kjem inn på ei ny side der ein får dei same linkane som på førre side, oppfattar ein del det som om det ikkje har skjedd noko. Dei trur dei er på same sida som dei var før dei trykte ENTER på linken. Det er då viktig å gjera merksam på fenomenet med at dei same linkane "går igjen" frå side til side. Dersom det verken er brukt overskrifter eller rammer som gjer at ein kan hoppa direkte til teksten ein vil lesa, må ein bruka kommandoen for å hoppa over linkar. Det vert jo meiningslaust å pila seg gjennom dei same linkane på kvar einaste side. Kommandoen for å hoppa over linkar er N eller SKIFT+N for å gå motsett veg. Med denne kommandoen vil den virtuelle markøren flytta til første tekst som ikkje er ein 13

14 link. For å finna den teksten ein ønskjer å lesa, må ein kanskje trykkja N fleire gonger. Fleire navigasjonstastar JAWS har, i tillegg til N for å hoppa over linkar, svært mange tastekommandoar for å gå til ulike element på ei side. Felles for mange av desse kommandoane er at ein kan trykkja CTRL+INS+BOKSTAV for å få opp ei liste over elementa på sida. Dette verkar på same måte som t.d. INSERT+F7 for å få opp liste over linkar. Kommandoen CTRL+INSERT+BOKSTAV kan brukast for følgjande element: anker (anchors A), blokksitat (block quotes Q), knappar (buttons B), avkryssingsboksar (check boxes X), kombinasjonsboksar (combo boxes C), inndelingar (divisions Z), redigeringsfelt (edit fields E), grafikk (grafics G), lister (lists L), punkt i lister (items I), avsnitt (paragraphs P), alternativknappar (radio buttons R) og tabellar (tables T). Med kommandoane P og SKIFT+P kan ein hoppa til neste eller førre avsnitt. Kommandoen CTRL+INSERT+P viser ei liste med første linja i alle avsnitt på sida. Dette kan vera ein rask måte å finna fram til noko bestemt på ei side. Ein kan pila nedover i lista og så trykkja ENTER når ein har funne det ein vil lesa meir om. Kommandoane L og SKIFT+L hoppar til neste eller førre liste på ei side. CTRL+INS+L opnar eit vindauga med liste over alle lister på sida. for å lesa ei liste kan ein anten pila nedover eller trykkja I (item). SKIFT+I fører sjølvsagt til førre punkt. Med kommandoane G og SKIFT+G kan ein gå til neste eller førre grafiske element. Dette kan anten vera eit reint bilete, ein grafisk link eller t.d. bilete av ein knapp. Her òg kan ein bruka CTRL+INSERT+G for å få opp ei liste over alle grafiske element på sida. Grafiske element kan vera eit problem når ein brukar skjermlesar. JAWS kan ikkje lesa grafisk tekst eller tolka eit bilete. Forfattarar av websider kan laga såkalla alternativ tekst til bilete. Men det vert ofte slurva mykje med dette, og svært mange bilete eller grafiske linkar manglar alternativ tekst. I slike tilfelle vil JAWS lesa filnamnet for biletet. Dette kan gi informasjon, men det kan òg vera fullstendig meiningslaust. Eit namn som t.d. "toppgif/ " seier ikkje særleg mykje, mens ein grafisk link med namnet "Klikk her for å se de siste tilbudene fra gir god meining. Ein kommando som kan vera nyttig i ein del tilfelle er D (different). Kommandoen vert brukt for å hoppa til eit element av ein annan type enn det ein står på. Står ein t.d. på toppen av ein tabell og ønskjer å hoppa over heile tabellen, kan ein trykkja D. Ein vil då hamna rett nedanfor tabellen. Det finst òg ein kommando S for å hoppa til same type element. Er ein svært godt kjent på ei side og veit kva linje det ein er ute etter står på, kan ein trykkja J og skriva inn linjenummeret ein vil gå til. SKIFT+J vil føra ein tilbake til staden ein var på før ein trykte J. Ein kan finna ut kva linjenummer ein står på, ved å trykkja ALT+DELETE. Denne kommandoen vil òg opplysa om kor langt nede på sida ein er i prosent av heile sida. Kvar bør ein begynna Når ein skal gi opplæring i bruk av Internett, kan det vera ein fordel å begynna med sider som er så enkle som mogeleg. Døme på slike sider er såkalla "wap-sider". 14

15 WAP er ein standard som skal gjera det mogeleg å nytta mobiltelefonen og andre små bærbare terminalar til å surfa på Internett. Dette er ofte oversiktlege sider med få bilete og lite reklame. Dersom ein brukar skjermlesar, er det oftast enklare og raskare å finna fram på slike sider enn på vanlege websider. Sidan mange etter kvart surfar på Internett med mobilen, vert fleire og fleire sider tilgjengelege med denne standarden. For å undersøkja om nettstaden har ei WAP-utgåve, kan ein erstatta www i adressa med m, wap, mobil eller mobile. Døme på sider: Facebook: Yr (vêrvarsel): VG: Aftenbladet: Finn.no: Dagbladet: Aftenposten: Bergens Tidende Nordlys: Wikipedia på mobil m.facebook.com m.yr.no m.vg.no wap.aftenbladet.no wap.finn.no mobil.db.no mobil.aftenposten.no mobil.bt.no mobil.nordlys.no wapedia.mobi Bortsett frå Facebook og Wikipedia fungerer alle adressene ovanfor òg om ein skriv wap. først i adressa. Dette gjer det litt enklare å hugsa adressene. Virtuelt søk JAWS har ein kommando for å søkja på ei side med den virtuelle markøren. Kommandoen er CTRL+F. Med denne kommandoen søkjer ein på heile sida, - både den synlege delen og den delen som ikkje er synleg. Ein søkjer derimot ikkje på andre sider. CTRL+F er same kommandoen som Internet Explorer brukar for å søkja på ei webside. Viss ein brukar virtuell markør, er det JAWS sin søkefunksjon som vert nytta. Viss ein brukar vanleg markør (PC-markør), vert Internet Explorer sin søkefunksjon nytta. Ein kan nytta Internet Explorer sin søkefunksjon i virtuelt modus. Det gjer ein ved å trykkja INSERT+F3 og deretter CTRL+F. Ein kan òg bruka JAWS sin virtuelle søkefunksjon andre stader enn i Internet Explorer t.d. i Microsoft Word. Då brukar ein kommandoen CTRL+INSERT+F. Kommandoen for virtuelt søk kan i ein del tilfelle vera svært nyttig. Dersom ein veit at ein bestemt tekst står på ei Web-side, kan ein søkja etter denne teksten ved å trykkja CTRL+F, skriva teksten og trykkja ENTER. Dette kan i ein del tilfelle vera langt raskare enn å bruka andre JAWS-kommandoar for å finna fram på sida. 15

16 I t.d. ei avis som Bergens Tidende er det når dette vert skrive, slik at ordet Publisert står rett over alle artiklar. Når ein har trykt ENTER på ein link for å lesa ein artikkel, finn ein fram til teksten i artikkelen langt raskare om ein søkjer etter ordet publisert enn om ein t.d. brukar H for å hoppa frå overskrift til overskrift eller N for å hoppa til tekst som ikkje er link. Begge desse metodane vil sjølvsagt òg føra ein relativt raskt fram til det ein vil lesa, men ikkje like raskt som når ein søkjer. Har ein først skrive inn eit ord i søkeboksen, står ordet der til ein skriv eit nytt ord. Dette inneber at dersom ein har skrive t.d. "publisert" ein gong, kan ein neste gong berre trykkja F3 for å søkja etter same ordet. Dette vert då ein svært effektiv måte å finna tekst på. Ein kan òg bruka SKIFT+F3 for å søkja oppover på sida. Når JAWS har søkt til slutten av ei side, vil programmet hoppa til toppen og søkja på nytt nedover. Står ein på toppen og søkjer oppover, vil markøren havna på siste førekomsten av det ein søkjer etter. Etterkvart som ein sjølv blir meir kjend på ulike sider, kan ein prøva å leggja merke til om det står faste tekstar rett i nærleiken av det ein ønskjer å lesa. JAWS hugsar dei 20 siste orda eller frasane ein har søkt etter, og ein kan berre skriva litt av ordet og så trykkja PIL NED for å søkja på nytt etter same ord eller frase. I søkeboksen for virtuelt søk kan ein òg bestemma om ein skal søkja oppover eller nedover, om programmet skal ta omsyn til store og små bokstavar m.m. Tabellar Tabellar vert mykje bruka for å formatera tekst på websider. Når ein brukar JAWS, vil ein få opplyst når ein tabell begynner og sluttar. Det kan til dømes stå: "Tabell med 5 kolonner og 9 rader", og "Tabell slutt" nedanfor tabellen. Tabellar kan vera av to typar - layout-tabellar som vert bruka for å plassera tekst på sida der forfattaren vil ha den, og datatabellar som vert bruka for å visa data i tabellform. JAWS er som oftast innstilt slik at programmet ignorerer layouttabellar. Forfattarar av websider kan laga eit tabellsamandrag som ikkje er synleg på sida men som vert lese av skjermlesaren. Slike tabellsamandrag kan gi eit kort samandrag av kva tabellen dreier seg om for å letta lesinga for personar med skjermlesarar, men det er ikkje så ofte at dette vert gjort i praksis. Det går òg an å leggja inn ekstra informasjon i cellene som kun er synleg for personar med skjermlesar. Dette kan ein finna døme på på For å hoppa frå tabell til tabell på ei webside kan ein bruka kommandoen T eller SKIFT+T for å gå motsett veg. CTRL+INSERT+T opnar ei liste over alle tabellar på sida. Kommandoen T kan òg brukast for å finna raskt fram til den teksten ein ønskjer å lesa, dersom ein veit at teksten står i ein tabell. Ein kan då trykkja T ein eller fleire gonger for å koma til den tabellen ein vil lesa. Det er viktig å vera klar over at JAWS presenterer innhaldet i ein tabell heilt annleis enn det vert vist på skjermen. Kvar celle i tabellen vil bli vist på ei eiga linje. Dersom ein har ein tabell med to kolonner og to rader, vil det sjå slik ut: 16

17 Linje 1 viser innhaldet i kolonne 1 rad 1. Linje 2 viser innhaldet i kolonne 2 rad 1. Linje 3 viser innhaldet i kolonne 1 rad 2. Linje 4 viser innhaldet i kolonne 2 rad 2. På wap.yr.no kan ein finna ein tabell med oversikt over været i ein del av dei største norske byane for dei nærmaste tre dagane. Slik såg denne tabellen ut med JAWS 2. februar tabell med 4 kolonner og 6 rader tysdag onsdag torsdag Oslo grafikk Skya -11 grafikk Snø -7 grafikk Skya -6 link Bergen grafikk Klårvêr -6 grafikk Klårvêr -7 grafikk Skya -4 link Stavanger grafikk Skya -3 grafikk Klårvêr -7 grafikk Delvis skya -3 link Trondheim grafikk Skya -15 grafikk Delvis skya -13 grafikk Delvis skya -10 Link Tromsø grafikk Delvis skya -6 grafikk Klårvêr -7 grafikk Klårvêr -4 tabell slutt 17

18 (Det som står i hermeteikn er slikt som talen seier, men som ikkje kjem fram på leselista.) Om lag slik ser den same tabellen ut på skjermen. tysdag onsdag Torsdag Oslo Bergen Stavanger Trondheim Tromsø JAWS har to presentasjonsmåtar for innhald på websider. Det er enkel layout og skjermlayout. Ein kan veksla mellom dei to ved å trykkja INSERT+V og velja Dokumentpresentasjon. Bruk MELLOMROM for å skifta mellom dei to. Viss ein brukar skjermlayout vil ein tabell likna noko meir på slik han ser ut på skjermen, og dette kan vera ein fordel om ein les på leselist. Slik ser tabellen med vêrvarsel for Oslo 3. februar 2010 ut når ein har skjermlayout : Vêr C Nedb. Vind Onsdag kl 10 Skya -7 0,1 mm 9,1 m/s Frisk bris, 9,1 m/s nord-nordaust Onsdag kl 11 Skya -7 0,0 mm 8,5 m/s Frisk bris, 8,5 m/s nord-nordaust Onsdag kl 12 Skya -6 0,0 mm 7,9 m/s Laber bris, 7,9 m/s nord-nordaust Onsdag kl 13 18

19 Skya -6 0,1 mm 7,2 m/s Laber bris, 7,2 m/s nord-nordaust Onsdag kl 14 Skya -6 0,1 mm 6,6 m/s Laber bris, 6,6 m/s nord-nordaust Onsdag kl 15 Skya -5 0,0 mm 6,1 m/s Laber bris, 6,1 m/s nord-nordaust Onsdag kl 16 Skya -6 0,0 mm 5,8 m/s Laber bris, 5,8 m/s nord-nordaust Onsdag kl 17 Skya -6 0,0 mm 5,5 m/s Laber bris, 5,5 m/s nord-nordaust Onsdag kl 18 Skya -6 0,0 mm 5,2 m/s Lett bris, 5,2 m/s nord-nordaust Onsdag kl 19 Skya -6 0,0 mm 5,6 m/s Laber bris, 5,6 m/s nord-nordaust Onsdag kl 20 Skya -6 0,0 mm 5,2 m/s Lett bris, 5,2 m/s nord-nordaust Onsdag kl 21 Skya -6 0,0 mm 4,6 m/s Lett bris, 4,6 m/s nord Onsdag kl 22 Skya -6 0,0 mm 4,7 m/s Lett bris, 4,7 m/s nord Onsdag kl 23 19

20 Skya -6 0,0 mm 5,1 m/s Lett bris, 5,1 m/s nord-nordaust Om lag slik ser same tabellen ut for ein sjåande: Onsdag kl 10 Onsdag kl 11 Onsdag kl 12 Onsdag kl 13 Onsdag kl 14 Onsdag kl 15 Onsdag kl 16 Onsdag kl 17 Onsdag kl 18 Onsdag kl 19 Onsdag kl 20 Onsdag kl 21 Onsdag kl 22 Onsdag kl 23 Vêr C Nedb. Vind -7 0,1 mm 9,1 m/s -7 0,0 mm 8,5 m/s -6 0,0 mm 7,9 m/s -6 0,1 mm 7,2 m/s -6 0,1 mm 6,6 m/s -5 0,0 mm 6,1 m/s -6 0,0 mm 5,8 m/s -6 0,0 mm 5,5 m/s -6 0,0 mm 5,2 m/s -6 0,0 mm 5,6 m/s -6 0,0 mm 5,2 m/s -6 0,0 mm 4,6 m/s -6 0,0 mm 4,7 m/s -6 0,0 mm 5,1 m/s I datatabellar er første rad i tabellen ofte ei overskriftsrad. I ein del tilfelle kan det som står i kolonna lengst til venstre vera overskrifter for det som står på radene til høgre. JAWS vil som standard oppfatta innhaldet i øverste rad og venstre kolonne som overskrifter. Dersom ein brukar JAWS sine lesekommandoar for tabellar og flyttar frå celle til celle på ei rad, vil JAWS først lesa innhaldet i cella på øvste rad (overskriftsrekkja) før innhaldet i aktuell celle vert lese. På same måte vil programmet 20

Internet Explorer med JAWS 15 og 16

Internet Explorer med JAWS 15 og 16 Internet Explorer med JAWS 15 og 16 Internet Explorer med JAWS 15 og 16 Statped Telefon: 02196 Utgave 2015. (Tidlegare utg. 2010 med tittel: Internet Explorer og JAWS 10 og 11) ISBN elektronisk utgåve:

Detaljer

Internet Explorer med Window-Eyes

Internet Explorer med Window-Eyes Internet Explorer med Window-Eyes Internet Explorer med Window-Eyes Tor Ulland Statped sørøst, fagavdeling syn 2014 Statped, 2014 ISBN trykt utgåve: 978-82-323-0106-6 ISBN elektronisk utgåve: 978-82-323-0107-2

Detaljer

Internet Explorer med skjermleseren Supernova 13

Internet Explorer med skjermleseren Supernova 13 Internet Explorer med skjermleseren Supernova 13 Internet Explorer med skjermleseren Supernova 13 Nelly Kvalvik Statped sørøst, fagavdeling syn Statped, 2013 ISBN trykt utgave: 978-82-323-0065-5 ISBN

Detaljer

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Kvam herad Bruka e-post lesaren til Kvam herad Alle ansatte i Kvam herad har gratis e-post via heradet sine nettsider. LOGGE INN OG UT AV E-POSTLESAREN TIL

Detaljer

Manual oppdatering av nettsider Sogndal idrettslag

Manual oppdatering av nettsider Sogndal idrettslag Manual oppdatering av nettsider Sogndal idrettslag Dato: 27.04.2015 Versjon: 1.0 1. Innlogging og support Gå til www.sogndalidrettslag.no/login Her finn du oversikt over supportsider og korleis du får

Detaljer

Lingspeak 3 3.0.487.0. Lingit AS

Lingspeak 3 3.0.487.0. Lingit AS Lingspeak 3 3.0.487.0 Lingit AS Lingspeak 3 Innhald Kva er Lingspeak 3?...1 Installasjon...2 Starte Lingspeak...3 Avslutte Lingspeak...3 Lese opp tekst...4 Hovudvindauget...5 Lagre til lydfil...5 Opplesingsvindauget...6

Detaljer

Store dokument i Word

Store dokument i Word Store dokument i Word versjon 2007 av Kjell Skjeldestad Hjelp til betre organisering av skrivearbeidet august 2009 Ved skriving av store dokument er det viktig å få god oversikt over dei ulike delane av

Detaljer

Kjenner du alle funksjonene på tastaturet?

Kjenner du alle funksjonene på tastaturet? Kjenner du alle funksjonene på tastaturet? Guide: Tastaturet Av Bjørn André Hagen 30. Januar 2008 17:45 Kilde: Tastatur layout Et tastatur har mange knapper man ikke bruker hver dag, vi skal prøve å forklare

Detaljer

Du kan skrive inn data på same måte som i figuren under :

Du kan skrive inn data på same måte som i figuren under : Excel som database av Kjell Skjeldestad Sidan ein database i realiteten berre er ei samling tabellar, kan me bruke eit rekneark til å framstille enkle databasar. I Excel er det lagt inn nokre funksjonar

Detaljer

Kurs i bruk av JAWS. Magnar Høgalmen Oktober 2011

Kurs i bruk av JAWS. Magnar Høgalmen Oktober 2011 Kurs i bruk av JAWS Magnar Høgalmen Oktober 2011 1 KURS I BRUK AV JAWS... 1 JAWS HISTORIE.... 3 INSTALLERE JAWS.... 4 JAWS VINDU - INNSTILLINGER - LESELIST - LEGG TIL LESELIST... 4 JAWS VINDU - INNSTILLINGER

Detaljer

Oversikt over hurtigtaster for JAWS. Versjon 3.7. Norsk utgave

Oversikt over hurtigtaster for JAWS. Versjon 3.7. Norsk utgave Oversikt over hurtigtaster for JAWS Versjon 3.7 Norsk utgave JAWS 3.7 hurtigtaster JAWS tilbyr mange tastkombinasjoner (hurtigtaster) slik at du kan navigere bedre i Windows og bruke Windows-baserte programmer.

Detaljer

Håndbok for. Alva Satellite leselister. Jaws 3.7

Håndbok for. Alva Satellite leselister. Jaws 3.7 Håndbok for Alva Satellite leselister og Jaws 3.7 Alva Satellite leselister og Jaws 3.7 Håndbok Copyright Bo Jo Tveter AS 2001 Bo Jo Tveter AS Akersbakken 12, N-0172 Oslo Telefon: 23 32 75 00 E-post: post@bojo.no

Detaljer

Brukarmanual. www.osberget.no

Brukarmanual. www.osberget.no www.osberget.no Brukarmanual Velkomen Takk for at du valde Osberget GO Dette er verktøyet for deg som ynskjer å oppgradere og halde ved like nettstaden din på ein raks og effektiv måte. Osberget GO er

Detaljer

Brukarrettleiing. epolitiker

Brukarrettleiing. epolitiker Brukarrettleiing epolitiker 1 Kom i gang Du må laste ned appen i AppStore Opne Appstore på ipaden og skriv «epolitiker» i søkjefeltet øvst til høgre. Trykk på dette ikonet og deretter på «hent» og til

Detaljer

Du må ha tilgang til trådlaust nettverk (wifi) eller mobilt datanettverk for å kunne laste ned saker.

Du må ha tilgang til trådlaust nettverk (wifi) eller mobilt datanettverk for å kunne laste ned saker. 12.11.2012 ipad-oppskrifter Innhald 1. Skaff deg mobil datatilgang... 1 2. Hent siste versjon av operativsystemet (ios)... 1 3. Opprett konto i App Store... 2 4. Last ned app frå App Store... 3 5. Last

Detaljer

JAWS og. Alva Satellite

JAWS og. Alva Satellite Brukerveiledning JAWS og Alva Satellite Norsk utgave Bo Jo Tveter AS Jaws og Alva Satellite leselister Brukerveiledning Copyright Bo Jo Tveter AS 2002 Bo Jo Tveter AS Akersbakken 12, N-0172 OSLO Telefon:

Detaljer

Brukerveiledning JAWS. Versjon 4. Norsk utgave. Bo Jo Tveter AS

Brukerveiledning JAWS. Versjon 4. Norsk utgave. Bo Jo Tveter AS Brukerveiledning JAWS Versjon 4 Norsk utgave Bo Jo Tveter AS Jaws for Windows versjon 4 Brukerveiledning Copyright Bo Jo Tveter AS 2002 Bo Jo Tveter AS Akersbakken 12, N-0172 OSLO Telefon: 23 32 75 00

Detaljer

Bruk av reiserekning i Agresso

Bruk av reiserekning i Agresso Bruk av reiserekning i Agresso Generell saksgang: 1. Reiserekning på web skal fyllast ut av den tilsette. 2. Når reiseregning er ferdig utfylt, skal den tilsette skrive ut reisebilag og stifte kvitteringar

Detaljer

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

RETTLEIING FOR BRUK AV «MIN SIDE» I DEN ELEKTRONISKE SKJEMALØYSINGA FOR FRI RETTSHJELP. Oppdatert 19.september 2012 Ove Midtbø FMSF

RETTLEIING FOR BRUK AV «MIN SIDE» I DEN ELEKTRONISKE SKJEMALØYSINGA FOR FRI RETTSHJELP. Oppdatert 19.september 2012 Ove Midtbø FMSF RETTLEIING FOR BRUK AV «MIN SIDE» I DEN ELEKTRONISKE SKJEMALØYSINGA FOR FRI RETTSHJELP Oppdatert 19.september 2012 Ove Midtbø FMSF 1 INNHOLD OM RETTLEIAREN... 3 FUNKSJONANE PÅ «MIN SIDE»... 3 MINE SAKER...

Detaljer

Trykk Caps Lock én gang for å skrive bare store bokstaver. Trykk Caps Lock en gang til for å slå av denne funksjonen.

Trykk Caps Lock én gang for å skrive bare store bokstaver. Trykk Caps Lock en gang til for å slå av denne funksjonen. Utseende på tastatur på laptopper er avhengig av hvilken type maskin du har, selv om de fleste taster sitter på plass på alle tastaturer. Flere av de nyere PC-er har ikke lenger spesialtaster og færre

Detaljer

Brukarhandbok for Lingdys 3.8

Brukarhandbok for Lingdys 3.8 Brukarhandbok for Lingdys 3.8 3.8.869.0 Lingit AS Brukarhandbok for Lingdys 3.8 Innhald Kva er Lingdys?...1 Installasjon...3 Installasjon frå CD...3 Oppdatering til ny versjon eller nyinstallasjon via

Detaljer

Innhald Pålogging... 2 Viktige knappar... 3 Fronter som rom... 3 Leggje inn ei oppgåve i Fronter... 4 Litt om nokre ulike format for tekstbehandling

Innhald Pålogging... 2 Viktige knappar... 3 Fronter som rom... 3 Leggje inn ei oppgåve i Fronter... 4 Litt om nokre ulike format for tekstbehandling 1 Innhald Pålogging... 2 Viktige knappar... 3 Fronter som rom... 3 Leggje inn ei oppgåve i Fronter... 4 Litt om nokre ulike format for tekstbehandling og visse konsekvensar:... 6 Ulike roller i Fronter...

Detaljer

Vegvisar til vilbli.no for rådgivarar

Vegvisar til vilbli.no for rådgivarar Vegvisar til vilbli.no for rådgivarar Kva er vilbli.no? vilbli.no er søkjaranes hovudkjelde til informasjon om vidaregåande opplæring. På vilbli.no skal søkjarane til ei kvar tid finne oppdatert og kvalitetssikra

Detaljer

Brukarrettleiing (v. 1.5) i OpenOffice.org v. 2.0.1. Brukarrettleiing. Kvam herad. 2006 - Tore A. Tellevik, Kvam herad 1 av 36

Brukarrettleiing (v. 1.5) i OpenOffice.org v. 2.0.1. Brukarrettleiing. Kvam herad. 2006 - Tore A. Tellevik, Kvam herad 1 av 36 Brukarrettleiing Kvam herad 2006 - Tore A. Tellevik, Kvam herad 1 av 36 1 Forord Denne brukarrettleiinga tek for seg programme i OpenOffice.org 2.0.1 OpenOffice.org (heretter forkorta til OpenOffice) er

Detaljer

GeoGebra. brukt på eksamensoppgåver i 10. kl. Sigbjørn Hals

GeoGebra. brukt på eksamensoppgåver i 10. kl. Sigbjørn Hals GeoGebra brukt på eksamensoppgåver i 10. kl. Sigbjørn Hals Innhald Kva er GeoGebra?... 2 Kva nytte har elevane av å bruke GeoGebra?... 2 Kvar finn vi GeoGebra?... 2 Oppbygginga av programmet... 3 Løysing

Detaljer

Kom i gang med LibreOffice. Kapittel 14 Tilpass LibreOffice

Kom i gang med LibreOffice. Kapittel 14 Tilpass LibreOffice Kom i gang med LibreOffice Kapittel 14 Tilpass LibreOffice Opphavsrett Opphavsretten til dette dokumentet, 2011 2014, tilhøyrer utgjevarane som er lista opp nedanfor. Du har lov til å didtribuere det vidare

Detaljer

Vegvisar til vilbli.no

Vegvisar til vilbli.no Vegvisar til vilbli.no Kva er vilbli.no? vilbli.no er di hovudkjelde til informasjon om vidaregåande opplæring. På vilbli.no skal du til ei kvar tid finne oppdatert og kvalitetssikra informasjon. På grunnlag

Detaljer

Sognefrukt Medlemsportal - Introduksjon

Sognefrukt Medlemsportal - Introduksjon Sognefrukt Medlemsportal - Introduksjon Programmet installerast ved å lasta det ned frå www.sognefrukt.no sine heimesider, du finn programmet under "Programvare" menyen på venstre side Installasjon: Last

Detaljer

Søk regionale miljøtilskudd elektronisk

Søk regionale miljøtilskudd elektronisk Søk regionale miljøtilskudd elektronisk I 2015 er det endå enklare å levere søknaden om regionalt miljøtilskot på internett. Me vonar du søkjer elektronisk. I denne folderen er det ei skildring av korleis

Detaljer

Windows Vista med skjermleser

Windows Vista med skjermleser Windows Vista med skjermleser Tor Ulland Huseby kompetansesenter STATPED SKRIFTSERIE NR 84 Windows Vista med skjermleser Tor Ulland STATPED SKRIFTSERIE NR 84 Huseby kompetansesenter, 2009 ISSN 1503-271X

Detaljer

POLITISKE SAKSDOKUMENT:

POLITISKE SAKSDOKUMENT: POLITISKE SAKSDOKUMENT: FRÅ PAPIR TIL PC Installasjons- og brukarrettleiing Politikar-PC Surnadal kommune 1 2 Innhald 1 Last ned PDF-XChange Viewer... 4 2 Installere PDF-XChange Viewer... 5 3 Anbefalt

Detaljer

Windows 7 med skjermleser

Windows 7 med skjermleser Windows 7 med skjermleser Tor Ulland Huseby kompetansesenter STATPED SKRIFTSERIE NR 103 Windows 7 med skjermleser Tor Ulland STATPED SKRIFTSERIE NR 103 Huseby kompetansesenter, 2011 ISSN 1503-271X ISBN

Detaljer

Telefrukt AS. Medlemsportal - Introduksjon

Telefrukt AS. Medlemsportal - Introduksjon Telefrukt AS. Medlemsportal - Introduksjon Programmet installerast ved å lasta det ned frå www.telefrukt.no sine heimeside. Installasjon: Last ned programvaren frå Hardanger Fjordfrukt lagre / opne eller

Detaljer

På tur i Midt-Telemark Informasjon om natur, kultur og friluftsliv

På tur i Midt-Telemark Informasjon om natur, kultur og friluftsliv På tur i Midt-Telemark Informasjon om natur, kultur og friluftsliv Kart i Google earth Bø 19. april 2012 Arne Hjeltnes, Bø Turlag Bøelva-Gvarvelva, Breisås, Bryggefjell, Folkestadåsane, Gygrestolen, Høyslass-Bruskor,

Detaljer

Hurtigtaster for JAWS. Versjon 4. Norsk utgave. Bo Jo Tveter AS

Hurtigtaster for JAWS. Versjon 4. Norsk utgave. Bo Jo Tveter AS Hurtigtaster for JAWS Versjon 4 Norsk utgave Bo Jo Tveter AS Jaws for Windows versjon 4 Hurtigtaster Copyright Bo Jo Tveter AS 2002 Bo Jo Tveter AS Akersbakken 12, N-0172 OSLO Telefon: 23 32 75 00 E-post:

Detaljer

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid)

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid) Mikkel, Anders og Tim Pressemelding I årets Kvitebjørnprosjekt valde me å samanlikna lesevanane hjå 12-13 åringar (7. og 8.klasse) i forhold til lesevanane til 17-18 åringar (TVN 2. og 3.vgs). Me tenkte

Detaljer

Informasjonssbrev Arkivplan.no 2015.09

Informasjonssbrev Arkivplan.no 2015.09 Informasjonssbrev Arkivplan.no 2015.09 Eigarane av arkivplan.no har no gleda av å presentere verktøyet i ei oppdatert og forbetra utgåve. Den nye versjonen er tilgjengeleg frå 05.10.2015. Oppdateringane

Detaljer

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT Språkrådet Landssamanslutninga av nynorskkommunar Nynorsk kultursentrum 17. mars 2011 Undersøking om målbruken i nynorskkommunar er eit samarbeid mellom

Detaljer

Internet Explorer med ZoomText

Internet Explorer med ZoomText Internet Explorer med ZoomText Silje Benonisen Huseby kompetansesenter 2010 STATPED SKRIFTSERIE NR 89 Internet Explorer med ZoomText Silje Benonisen Statped Skriftserie nr 89 Huseby kompetansesenter,

Detaljer

Bilete og figurar i Word

Bilete og figurar i Word Bilete og figurar i Word av Kjell Skjeldestad Ofte har me behov for å setje inn ulike illustrasjonar i teksten vår. Det kan vere bilete, teikningar, diagram osv. Me skal sjå på nokre av dei mulegheitene

Detaljer

Rettleiing til rapportering i Altinn, «Partifinansiering 2014», RA-0604 Partilag med organisasjonsnummer

Rettleiing til rapportering i Altinn, «Partifinansiering 2014», RA-0604 Partilag med organisasjonsnummer SSB. Partifinansiering 2014, lag med org.nr., 06.05.2015, s 1 Rettleiing til rapportering i Altinn, «Partifinansiering 2014», RA-0604 Partilag med organisasjonsnummer Pålogging i Altinn For å få tak i

Detaljer

Klare mål hyppig rettleiing

Klare mål hyppig rettleiing Klare mål hyppig rettleiing Tilbakemelding og framovermelding Mål del 1 Elevane kan omarbeida ein hypertekst slik at dei kan lesa og forstå. Elevane kan følgja ein instruksjon og laga plakat. Gjer Utført

Detaljer

Informasjon og brukarrettleiing

Informasjon og brukarrettleiing Informasjon og brukarrettleiing Om kartløysinga Kartløysinga er tenarbasert. Alle operasjonar blir utførde av ein sentralt plassert tenar (server). Dette inneber at du som brukar berre treng å ha ein pc

Detaljer

osbergetcms Brukarmanual www.osberget.no

osbergetcms Brukarmanual www.osberget.no osbergetcms Brukarmanual www.osberget.no Innhald 03. Velkomen 05. Innlogging 06. Arkfanene 07. Redigering av nettside 09. Artikkel 10. Bilde 11. Galleri 12. Del 12. Legg til meny 13. Meir 15. Meny - redigering

Detaljer

Page 1 of 7 Forside Elevundersøkinga er ei nettbasert spørjeundersøking der du som elev skal få seie di meining om forhold som er viktige for å lære og trivast på skolen. Det er frivillig å svare på undersøkinga,

Detaljer

Brukarhandbok for Lingdys 3.8

Brukarhandbok for Lingdys 3.8 Brukarhandbok for Lingdys 3.8 3.8.903.0 Lingit AS Brukarhandbok for Lingdys 3.8 Innhald Kva er Lingdys?...1 Installasjon...3 Installasjon frå CD...3 Oppdatering eller installasjon via internett...4 Oppstart

Detaljer

Brukerveiledning for JAWS. Versjon 3.7. Norsk utgave

Brukerveiledning for JAWS. Versjon 3.7. Norsk utgave Brukerveiledning for JAWS Versjon 3.7 Norsk utgave Jaws for Windows Brukerveiledning Copyright Bo Jo Tveter AS 2001 Bo Jo Tveter AS Akersbakken 12, N-0172 OSLO Telefon: 23 32 75 00 E-post: post@bojo.no

Detaljer

Braillino. En kort oppsummering. Versjon 4.2, oktober 2007. Handy Tech Elektronik GmbH Brunnenstraße 10 D-72160 Horb a. N. Germany

Braillino. En kort oppsummering. Versjon 4.2, oktober 2007. Handy Tech Elektronik GmbH Brunnenstraße 10 D-72160 Horb a. N. Germany En kort oppsummering Versjon 4.2, oktober 2007. Handy Tech Elektronik GmbH Brunnenstraße 10 D-72160 Horb a. N. Germany Oversatt til norsk og tilrettelagt for punktskrift av: Innholdsfortegnelse 1. Den

Detaljer

Legge til brukar. Legge til ein lærar Då det er lite utskifting på lærarar så legg eg til dei manuelt 1. Klikk Kontoredigering Legg til Manuelt

Legge til brukar. Legge til ein lærar Då det er lite utskifting på lærarar så legg eg til dei manuelt 1. Klikk Kontoredigering Legg til Manuelt Legge til brukar Legge til ein lærar Då det er lite utskifting på lærarar så legg eg til dei manuelt 1. Klikk Kontoredigering Legg til Manuelt 2. Skriv inn Fornamn, Etternamn og Klasse. Dersom programmet

Detaljer

Installasjonsrettleiing

Installasjonsrettleiing Installasjonsrettleiing Legg mappa «RomRes» på server. Mappa «RomRes» skal innehalda filene: RomRes.exe Timer_RomRes.exe RomRes.exe er reservasjonsprogrammet. Timer_RomRes.exe er eit program som vert køyrt

Detaljer

Legg til rette for å lese politiske saksdokument på ipad

Legg til rette for å lese politiske saksdokument på ipad 24.06.2015 Legg til rette for å lese politiske saksdokument på ipad Denne oppskrifta viser korleis du kan gjere ipad-en din klar for å laste ned politiske saksdokument slik at du kan lese dei i GoodReader.

Detaljer

KORLEIS LEGGJE INN EI SAK PÅ WWW.SKOGSVAAG.NO

KORLEIS LEGGJE INN EI SAK PÅ WWW.SKOGSVAAG.NO KORLEIS LEGGJE INN EI SAK PÅ WWW.SKOGSVAAG.NO NY BRUKAR AV WWW.SKOGSVAAG.NO Nettsida har hatt om lag 892000 treff sidan år 2000. Både unge og gamle er faste besøkjarar av nettsida. Alle medlemmer kan leggje

Detaljer

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 (Nynorsk) Du skal IKKJE skrive namnet ditt på nokon av sidene i dette spørjeskjemaet. Vi vil berre vite om du er jente eller gut og kva for klasse du går i.

Detaljer

Bruk av OpenOffice.org 3 Writer

Bruk av OpenOffice.org 3 Writer Bruk av OpenOffice.org 3 Writer OpenOffice.org 3 er et gratis og bra alternativ til Microsoft Office (Word, Excel, Power Point osv.). 1 Oppstart av OpenOffice.org Trykk på Start etterfulgt av Programmer

Detaljer

EasyPublish Kravspesifikasjon. Versjon 1.0

EasyPublish Kravspesifikasjon. Versjon 1.0 EasyPublish Kravspesifikasjon Versjon 1.0 Endringshistorie Dato Versjon Kommentarar Person 12.04.2005 1.0 Første utkast Jesro Christoffer Cena Innhald 1 Innleiing...4 1.1 lsetjing... 4 1.2 Omfang... 4

Detaljer

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Matpakkematematikk Data frå Miljølære til undervisning Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Lag riktig diagram Oppgåva går ut på å utarbeide ei grafisk framstilling

Detaljer

Hurtigtaster, Microsoft Excel 97

Hurtigtaster, Microsoft Excel 97 Hurtigtaster, Microsoft Excel 97 Skrive inn data ved hjelp av hurtigtaster Fullføre innskrivingen av data i en celle Avbryte innskrivingen av data i en celle Gjenta den siste handlingen Starte en ny linje

Detaljer

Kom i gang med EndNote

Kom i gang med EndNote Kom i gang med EndNote EndNote er eit program som vert brukt til å halde orden på litteraturreferansar og til å lage litteraturlister. Referansane kan skrivast inn manuelt eller importerast frå ulike databasar.

Detaljer

Lotteri- og stiftingstilsynet

Lotteri- og stiftingstilsynet www.isobar.no Isobar Norge Org.nr. 990 566 445mva Pilestredet 8 / N- 0180 Oslo. hello@isobar.no Lotteri- og stiftingstilsynet - Vurdering av publiseringsløysingar basert på open kjeldekode Utarbeida for:

Detaljer

RETTLEIAR BYGGSØK. Søknad om tiltak utan ansvarsrett PBL 20-2

RETTLEIAR BYGGSØK. Søknad om tiltak utan ansvarsrett PBL 20-2 RETTLEIAR BYGGSØK Søknad om tiltak utan ansvarsrett PBL 20-2 Kvinnherad kommune Juni 2014 Utfylling av søknad Nettadresse: http://ebs-2010.dibk.no/ Eventuelt via www.dibk.no HUGS: Les hjelpeteksten til

Detaljer

Rapport om målbruk i offentleg teneste 2007

Rapport om målbruk i offentleg teneste 2007 Rapport om målbruk i offentleg teneste 27 Institusjon: Adresse: Postnummer og -stad: Kontaktperson: E-post: Tlf.: Dato: Høgskolen i Sør-Trøndelag 74 Trondheim Lisbeth Viken lisbeth.viken@hist.no 7355927

Detaljer

Vurderingsrettleiing 2011

Vurderingsrettleiing 2011 Vurderingsrettleiing 2011 ENG0012 Engelsk 10.trinn Til sentralt gitt skriftleg eksamen Nynorsk Vurderingsrettleiing til sentralt gitt skriftleg eksamen 2011 Denne vurderingsrettleiinga gir informasjon

Detaljer

Brukerveiledning http://www.hovikif.no/ Bruk av siden. Når du går inn på siden får du opp følgende bilde:

Brukerveiledning http://www.hovikif.no/ Bruk av siden. Når du går inn på siden får du opp følgende bilde: Brukerveiledning http://www.hovikif.no/ Bruk av siden Når du går inn på siden får du opp følgende bilde: Øverst i høyre hjørne kan du endre størrelsen på teksten og søke etter lagrede artikler. De enkelte

Detaljer

Individuell opplæringsplan

Individuell opplæringsplan Skolen sitt namn: Alle felt der du kan skrive merkast når du sett musepeikar inn på venstre side i feltet. Ikkje offentleg, Jfr. off. lov 13, Fvl 13 Individuell opplæringsplan IOP Halvårsevaluering Årsevaluering

Detaljer

Word 2010 med skjermleseren Jaws 13

Word 2010 med skjermleseren Jaws 13 Word 2010 med skjermleseren Jaws 13 Word 2010 med skjermleseren Jaws 13 Nelly Kvalvik Statped sørøst, fagavdeling syn Statped, 2013 ISBN trykt utgave: 978-82-323-0071-6 ISBN elektronisk utgave: 978-82-323-0072-3

Detaljer

PGS - EKSAMEN BRUKARRETTLEIING FOR SKOLEN

PGS - EKSAMEN BRUKARRETTLEIING FOR SKOLEN PGS - EKSAMEN BRUKARRETTLEIING FOR SKOLEN Utdanningsdirektoratet oktober 2015 PGS - Eksamen Side 1 Brukarrettleiing for skolen 1 GENERELT... 3 1.1 IP-ADRESSER OG INFO OM NETTLESARAR VED EKSAMEN OG PRØVAR...

Detaljer

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Tilstade: Personalet, foreldre og Nina Helle. Kva er BTI: Stord kommune er ein av 8 kommunar som deltek i eit prosjekt som skal utarbeide ein modell

Detaljer

Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet. Samtaleguide om lesing

Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet. Samtaleguide om lesing Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet Samtaleguide om lesing Innleiing Samtaleguiden er meint som ei støtte for opne samtalar mellom lærar, elev og foreldre. Merksemda blir retta mot lesevanar, lesaridentitet

Detaljer

16. april 2015. Kurs i matrikkelføring. Adresseoppgåver

16. april 2015. Kurs i matrikkelføring. Adresseoppgåver 16. april 2015 Kurs i matrikkelføring Adresseoppgåver Innhold Oppgåve A1 Opprett ny veg... 3 Oppgåve A2 Etablering av ny vegadresse... 4 Oppgåve A3 Omadressering av adresse... 7 Oppgåve A4 Endre vegadressedata...

Detaljer

Rettleiing for revisor sin særattestasjon

Rettleiing for revisor sin særattestasjon Rettleiing for revisor sin særattestasjon Om grunnstønad til nasjonalt arbeid til frivillige barne- og ungdomsorganisasjonar, statsbudsjettets kap. 857, post 70 (Jf. føresegn om tilskot til frivillige

Detaljer

Kom godt i gang med CD-ORD 8. mikrov.no

Kom godt i gang med CD-ORD 8. mikrov.no Kom godt i gang med CD-ORD 8 mikrov.no Denne manualen gir de viktigste informasjonene om CD-ORD 8 Du finner en utdypende manual om programmet i CD-ORDs verktøylinje. Hjelp i verktøylinjen Innhold Oversikt

Detaljer

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge KPI-Notat 4/2006 Når sjøhesten sviktar Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge En notatserie fra Kompetansesenter for pasientinformasjon og pasientopplæring Side 1 Sjøhesten (eller hippocampus)

Detaljer

Påmelding til renn i kretsen og utanfor kretsen.

Påmelding til renn i kretsen og utanfor kretsen. Påmelding til renn i kretsen og utanfor kretsen. All på melding til individuelle renn skjer via «Min idrett»: https://minidrett.nif.no/ Når det gjeld stafettar, er det Trude som må melda på. Send då melding

Detaljer

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE»

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» «ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» FYLKESREVISJONEN Møre og Romsdal fylkeskommune RAPPORT, FORVALTNINGSREVISJONSPROSJEKT NR. 4-2000 INNHALDSREGISTER 1. INNLEIING I 2. FORMÅL 1 3. METODE OG DATAGRUNNLAG

Detaljer

Ipad som politisk verktøy. Surnadal kommune

Ipad som politisk verktøy. Surnadal kommune Ipad som politisk verktøy Surnadal kommune Bruk av Ipad Surnadal kommune har ei ordning med bruk av Ipad i samband med politiske møte Dette er ei frivillig ordning Det er fullt mogleg å bruke eige utstyr

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Arkiv: K1-070, K3-&3232 Vår ref (saksnr.): 10/51717-666 Journalpostid.: 10/1629494 Saksbeh.: Helge Herigstadad BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Saksgang: Utval Saksnummer Møtedato Senior- og Brukarrådet

Detaljer

Bruk av leselist og PC med skjermleseren Jaws 13 i grunnskolen

Bruk av leselist og PC med skjermleseren Jaws 13 i grunnskolen Bruk av leselist og PC med skjermleseren Jaws 13 i grunnskolen Bruk av leselist og PC med skjermleseren Jaws 13 i grunnskolen Nelly Kvalvik Statped sørøst, fagavdeling syn Statped, 2013 ISBN trykt utgave:

Detaljer

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn Jobbskygging side 1 Jobbskygging Innhald Handverk, industri og primærnæring Omgrepa handverk, industri og primærnæring. Kva betyr omgrepa? Lokalt næringsliv etter 1945 Korleis har lokalt næringsliv utvikla

Detaljer

Rettleiing aktivering av fritekstleverandørar i ehandel

Rettleiing aktivering av fritekstleverandørar i ehandel Rettleiing aktivering av fritekstleverandørar i ehandel Å aktivere ein leverandør krev i det minste tre steg, og aller helst fire: 1. Kontakt med leverandør, s. 1 2. Oppdatere informasjon i Visma, s. 2

Detaljer

Brukerveiledning WordPress. Innlogging:

Brukerveiledning WordPress. Innlogging: Brukerveiledning WordPress Her er en liten guide for hjelpe deg gjennom det grunnleggende i Wordpress. Denne veilederen vil ta deg gjennom: Innlogging Lage en side Lage et innlegg Innlogging: For å logge

Detaljer

3 52 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 52 2014-10-14 15:08:14

3 52 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 52 2014-10-14 15:08:14 5 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 5 014-10-14 15:08:14 Algebra MÅL for opplæringa er at eleven skal kunne forenkle fleirledda uttrykk og løyse likningar av første grad og enkle potenslikningar

Detaljer

Samansette tekster og Sjanger og stil

Samansette tekster og Sjanger og stil MAPPEOPPGÅVE 5 Samansette tekster og Sjanger og stil Skreve av Kristiane, Renate, Espen og Marthe Glu 5-10, vår 2011 I denne oppgåva skal me først forklare kva ein samansett tekst er, og kvifor samansette

Detaljer

Rådgjevarkonferanse 2009

Rådgjevarkonferanse 2009 Rådgjevarkonferanse 2009 Vidaregåande opplæring Sogn og Fjordane fylkeskommune Opplæringsavdelinga Inntak og formidling Askedalen 2 6863 Leikanger Telefon 57 65 62 99 etter Vg2 Design og duodji Gravørfaget

Detaljer

Tips for oppsett av Window-Eyes. Utgitt i april 2010

Tips for oppsett av Window-Eyes. Utgitt i april 2010 Tips for oppsett av Window-Eyes Utgitt i april 2010 Innholdsfortegnelse 1. Innledning...5 2. Leselist fra Handy Tech...5 3. Menysystemet i Window-Eyes...5 4. Kjør Window-Eyes fra systemkurven...5 5. Justere

Detaljer

Bytte til PowerPoint 2010

Bytte til PowerPoint 2010 I denne veiledningen Microsoft PowerPoint 2010 ser helt annerledes ut enn PowerPoint 2003, så vi har laget denne veiledningen for å gjøre det så enkelt som mulig for deg å lære forskjellene. Les videre

Detaljer

Personalportalen. Brukarmanual for medarbeidarar i Hordaland fylkeskommune. Til innhaldsregister

Personalportalen. Brukarmanual for medarbeidarar i Hordaland fylkeskommune. Til innhaldsregister Personalportalen Brukarmanual for medarbeidarar i Hordaland fylkeskommune Brukarmanual for medarbeidarar i Hordaland fylkeskommune personalportalen Oppbygging av brukarmanualen Denne brukarmanualen omhandlar

Detaljer

Datakurs januar-mars 2009

Datakurs januar-mars 2009 Datakurs januar-mars 2009 Fjærland kvinne og familieforeining Innhaldsliste Kva er ei maskin, og kva er eit program?...1 Kva er ei fil, og kva er ei mappe?...2 Å styra datamaskina: mus og tastatur...3

Detaljer

Tieman Braille Voyager leselister

Tieman Braille Voyager leselister Referansehåndbok for Tieman Braille Voyager leselister og Jaws 3.7 Tieman Braille Voyager leselister og Jaws 3.7 Håndbok Copyright Bo Jo Tveter AS 2001 Bo Jo Tveter AS Akersbakken 12, N-0172 Oslo Telefon:

Detaljer

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA TIL LEKSJONEN Fokus: Kjøpmannen og den verdifulle perla. Tekst: Matt 13.45 Likning Kjernepresentasjon MATERIELL: Plassering: Hylle for likningar Deler: Gulleske med kvitt

Detaljer

Undervisning i bruk av PC med leselist i grunnskolen

Undervisning i bruk av PC med leselist i grunnskolen Undervisning i bruk av PC med leselist i grunnskolen - med skjermleser Jaws 10 Nelly Kvalvik Huseby kompetansesenter 2010 STATPED SKRIFTSERIE NR 96 Undervisning i bruk av PC med leselist i grunnskolen

Detaljer

Teknisk rapport og analyse av resultat frå Nasjonale prøvar i engelsk 2008

Teknisk rapport og analyse av resultat frå Nasjonale prøvar i engelsk 2008 Teknisk rapport og analyse av resultat frå Nasjonale prøvar i engelsk 2008 V/Eli Moe, UiB, april 2009 I rapporten har vi prøvd å gi opplysningar om dei nasjonale prøvane i engelsk lesing 2008, både for

Detaljer

Frå novelle til teikneserie

Frå novelle til teikneserie Frå novelle til teikneserie Å arbeide umarkert med nynorsk som sidemål Undervisningsopplegget Mykje av inspirasjonen til arbeidet med novella, er henta frå i praksis: nynorsk sidemål i grunnskule 1 (2008).

Detaljer

Årsrapport frå opplæringskontor i Hordaland om opplæring av lærlingar og lærekandidatar (Lærebedriftene skal bruka eit eige skjema.

Årsrapport frå opplæringskontor i Hordaland om opplæring av lærlingar og lærekandidatar (Lærebedriftene skal bruka eit eige skjema. 1 Oppdatert 16.05.09 Årsrapport frå opplæringskontor i Hordaland om opplæring av lærlingar og lærekandidatar (Lærebedriftene skal bruka eit eige skjema.) Velkommen til Hordaland fylkeskommune sin portal

Detaljer

Dersom summen vert over 400 g må ein trekkje dette frå.

Dersom summen vert over 400 g må ein trekkje dette frå. 13. POLYGONDRAG Nemninga polygondrag kjem frå ein tidlegare nytta metode der ein laga ein lukka polygon ved å måle sidene og vinklane i polygonen. I dag er denne typen lukka polygon lite, om i det heile

Detaljer

Hvordan legge ut en melding i Fronter

Hvordan legge ut en melding i Fronter OPPDATERT 1. sept 2008 Hvordan legge ut en melding i Fronter Vi skal her lære å legge ut meldinger. De vil være noe kjedelige av utseende fordi vi har lagt vekt på at det skal være rask å bruke, lett å

Detaljer

2YHUVLNWRYHUKXUWLJWDVWHUL0LFURVRIW:RUG

2YHUVLNWRYHUKXUWLJWDVWHUL0LFURVRIW:RUG 2YHUVLNWRYHUKXUWLJWDVWHUL0LFURVRIW:RUG 7DVWHUIRUDUEHLGPHGGRNXPHQWHU Lage et nytt dokument Åpne et dokument Lukke et dokument Dele et dokument Lagre et dokument Avslutte Word Søke etter tekst, formatering

Detaljer

Nynorsk Institutt for lærerutdanning og skoleutvikling Universitetet i Oslo Hovudtest Elevspørjeskjema 8. klasse Rettleiing I dette heftet vil du finne spørsmål om deg sjølv. Nokre spørsmål dreier seg

Detaljer

Informasjon til elevane

Informasjon til elevane Informasjon til elevane Skulen din er vald ut til å vere med i undersøkinga RESPEKT. Elevar ved fleire skular deltek i undersøkinga, som vert gjennomført av Læringsmiljøsenteret ved Universitetet i Stavanger.

Detaljer

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg.

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg. JANUAR 2015! Ja, i går vart friluftsåret 2015 erklært for opna og me er alle ved godt mot og har store forhåpningar om eit aktivt år. Det gjeld å ha store tankar og arbeida medvite for å gjennomføra dei.

Detaljer