KAMP OM RETT LÆRE - om religiøs forståing og samhandling på Agder ut frå ei kyrkjerettsleg kjelde

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "KAMP OM RETT LÆRE - om religiøs forståing og samhandling på Agder ut frå ei kyrkjerettsleg kjelde"

Transkript

1 Kulturperspektiv på møte mellom embetsmenn og bønder Delprosjekt 3: Maktbasis, maktutøving og regionale tilpassingar Volda september 2008 KAMP OM RETT LÆRE - om religiøs forståing og samhandling på Agder ut frå ei kyrkjerettsleg kjelde Margit Løyland På og 1700-tal var folkerike kystsamfunn og karrige innlandsbygder i Vest-Agder del av eit stort internasjonalt miljø med handelsfolk, sjøfolk, tenestefolk og arbeidsfolk som på denne tida hadde nær kontakt med toneangivande europeisk storbyliv økonomisk og kulturelt. Folkevekst og næringsutvikling hadde ført til utstrakt handel, utvandring, arbeidsvandring og tilbakevandring mellom Agder og kontinentet, ikkje minst Amsterdam, på 1500-, og 1700-tal. Dei omfattande arbeidsvandringane utanlands var spesielle for landsdelen og førte med seg kulturpåverknader som andre delar av landet ikkje opplevde like sterkt. Slike oversjøiske, internasjonale kulturmøte har prega både allmogen og embetsstanden i dei lokalmiljøa det galdt. Via denne oversjøiske kontakten kom egdene i kontakt med samtidige tankar og idear på kontinentet. Og dei farande egdene tok med seg alt frå møbler og moter til maritim fagkunnskap, navneskikkar og religiøse trender frå utlandet. Kva betydde kontakten med Holland I tidleg nytid for den folkelege religiøse kulturen på Agder? Og i kva grad påverka mobilitet, handelsaktivitet, sjøfart og arbeidsreiser tankar om tru, konfesjon og religiøse lærespørsmål? Eg er i starten av eit prosjekt der eg ønskjer å sjå nærare på religiøse endringar i hundreåret mellom 1650 og Facinerande periode som inneheldt alt frå heksebrenning til konfirmasjon, kongedømme av Guds nåde til sjølvstyrte brødremenigheter, autoritetstvang til sjølvransaking, osv. osv. Religion og kyrkje er ein maktfaktor i samfunnet, men galdt dei religiøse endringane dette hundreåret bare eliten, eller påverka dei også menigmann og -kvinne? Regionale særtrekk gjer det naturleg å sjå nærere på kva det betydde for folk på Agder å ha ein utstrakt kontakt med omverda på slutten av og starten av 1700-talet. Mange ulike kjelder kan vere relevante når eg skal sjå på endringar i religiøs kultur. Eg har seinare tenkt å sjå på førebuingsarbeidet som vart gjort før innføringa av konfirmasjonen, på arkiva etter Misjonskollegiet i København og brevmaterialet etter hernnhutarar ( brødremenigheter), men har i denne omgang avgrensa spørsmålet om religiøse påverknadsvegar til ei kjelde, nemleg Domkapittelprotokollar. Ein del av sakene frå domkapittelprotokollane kan fortelje korleis enkelte lokalmiljø tilpassa seg tankegods, internasjonale trendar, og kanskje også religiøse autoritetar på tvers av, eller heilt utanfor dei interne, lokale og nasjonale autoritetar og maktsentra. Men eg finn også saker som seier noko om samhandling, eller mangel på samhandling, mellom embetsmenn og lokalmiljø. Margit Løyland Side 1

2 Domkapittelprotokollane er ei kjelde som er mykje brukt til å seie noko om moral og etikk, men i denne samanhengen har eg valt å bruke dei for å sjå kva denne type saker fortel om religiøs forståing i samtida. Eg har avgrensa meg til å bruke domkapittelprotokollar frå Stavanger domkaptittel, dvs. Agder og Rogaland, i perioden 1571 til Tidsperioden er lang, men hovudfokus vil ligge på hundreåret mellom 1650 og Ved å starte før år 1600 kan eg imidlertid sjå kva saker som er oppe før midten av hundreåret, og dermed lettare sjå om saker om tru og tankeliv endrar karakter seinare. Eg ser på innhaldet i sakene som kjem opp for Domkapitlet, i kva grad dei kan seie noko om egdene var opptatt av religiøse lærespørsmål - og kva for miljø- og kulturkontakter dei i så tilfelle refererar til. Domkapitlet var eit organisert prestefellesskap, og fungerte både som kulturelt fellesskap, eigedomsfelleskap og juridisk domskollegium. Domkapitlet var ein institusjon som hadde som si primære oppgåve å sørge for rett levesett og rett lære hjå prestar og tenarar i den offisielle kyrkja, men skulle også ta seg av skulestell, hospitaler, fattighus, lærespørsmål m.m. Det var ein gamal institusjon - frå andre halvdel av 1100-talet - som varte ved som ein del av kyrkjeordninga også etter reformasjonen. Men domkapitlet fekk til dels nye oppgåver og vart svekka utover 1600-talet. Dei juridiske oppgåvene blei mindre etter at eineveldet vart innført, men domkapitlet heldt fram med å døme i ekteskapssaker og sedelighetssaker, og i saker som galdt den indre geistlege disiplinen. Når domstolen dømde i ekteskap- og sedelighetssaker, blei han også kalla Tamperrett eller Kapittelrett, og frå tidleg 1700-tall med fellesnamnet Konsistorialrett. Når domstolen dømde i saker som galdt geistlege embetsmenn, andre kyrkjelege tenestemenn og i saker mellom geistligheten og soknefolket, vart han kalla Prosterett. Domkapitlet som institusjon bestod fram til 1880-åra - dvs. til domstolreformen I men var under avvikling heilt frå slutten av 1700-talet. På slutten av 1600-talet vart det også oppretta ein Sakristirett, som dømde i svært lokale saker om rett livsførsel, utukt, lære osv. (prest, klokker, medhjelpar... vanskeleg kjelde, men vi kan finne referat frå sakristiretten i enkelte kyrkjebøker) Forhandlingsprotokollane til Stavanger domkapittel inneheld mange skilsmissedomar, men også saker som handlar om konfliktar mellom prestar og kyrkjelyd og andre kyrkjeleg tilsette. Fleire av sakene som kom opp for domkapitlet, handla om rett embetsførsel og kyrkjelege lærespørsmål. Domkapittelprotokollane kan fortelje om fleire alvorlege konfliktar mellom allmogen og deira religiøse overordna. Fleire prestar vert anklaga for usømmeleg oppførsel og misbruk av stillingane sine. Nokre gonger vert dei løyst frå embetet sitt, andre gonger er det kyrkjelyden som må stå til rette i form av bøter til styresmaktene. - Bønder som klaga presten sin inn til domkapitlet, måtte ha mange klagepunkt og mange vitne på si side om dei skulle nå fram. I første halvdel av 1600-talet var den dansk-norske statskyrkja opptatt av å etablere den lutherske læra og motarbeide katolske straumdrag. Midt på 1600-talet konsoliderte den eineveldige statsmakta seg og etablerte nye maktstrukturar. Då vart det m.a. slutt på at kyrkjelyden sjølv valte prestar. Mange av konfliktane som kom opp for domkapitlet, kan skuldast lokale protestar på sentraltilsette embetsmenn, men også vere uttrykk for at allmogen var vant til at presten var deira religiøse tenar og ikkje statens forlenga arm. Margit Løyland Side 2

3 Interessant I høve til dette prosjektet er det om eg kan finne spor etter lokale konfliktar, knytt til tru- og tankeliv og til utøving av roller i lokalmiljøet? Korleis var forholdet internt i kyrkjelyden, - og mellom prest og allmoge? Kva var det som skapte konfliktar? Var det kampen om rett lære? Var det økonomi? Var det ressursfordelinga? Korleis tilpassa embetsmennene seg bondekulturen, eller meir bestemt; veremåten i dei karrige innlandsstroka og mobile sjøfartsmiljøa på Agder? Og korleis var desse lokalmiljøa innstilt til samarbeid med presten, representanten for embetsverket? Saker som kom opp for domkapitlet speglar konfliktar, så kulturmøter i mitt materiale vil i stor grad handle om kulturkollisjonar. 1. Eg vil altså sjå nærare på kva type religiøse saker som var til handsaming i domkapitlet, og om dei formidlar oppfatninga av kyrkja si lære og religiøs utforming lokalt. Enkelte saker tyder på at det skjedde noko med trusoppfatning og religiøs lære på Agder i siste halvdel av 1600-talet, og at desse endringane var knytt til handelskontaktar og oversjøiske arbeidsvandringar Eg vil også sjå på saker som omhandlar møter mellom prest og kyrkjelyd. Korleis var desse møta? Og kva var det som skapte konflikt? Prosjektet mitt er kalla Kamp om rett lære fordi kjeldematerialet speglar: - Kamp om sjølve trua, trusinnhaldet, reformert kontra luthersk lære, og - Kamp om kontroll, makt, hierarki, embetsmenn kontra bønder, prest vis à vis kyrkjelyd To eksempel frå kjeldematerialet kan vere relevante i denne samanhengen, eit om ressursstrid mellom prest og allmoge og eit om lærestrid innad i kyrkjelyden: Bjellands-presten Tollak: Bjelland prestegjeld i V-A inneheldt fire sokn: Grindheim, Bjelland, Finsland og Åseral, eit stort geografisk område, - store delar av indre Vest-Agder. I Bjelland anklaga kyrkjelyden presten sin for å ha oppført seg utidig og ha forsømt prestetenesta si med ikkje mindre enn 16 alvorlege punkt: - Han hadde latt vere å dra til sjuke og døyande menneske, - nekta å gravleggje døde, - vist folk bort frå skriftestolen, - slått inn kyrkjedøra i sinne og hindra messa, - uteblitt frå mange messer han sjølv hadde tillyst ( satt i Mandal og drack ), - slått og sparka og jaga folk frå bryllupsbord, - krevd dobbelt av det tidlegare prestar hadde gjort i ulike godtgjeringar/sportler, - forretta gudsteneste utan prestekjole, samarie - nekta folk å tale med prosten før dei gav han pengar, osv. osv Han skulle til og med, ein gong i Finsland kyrkje ha sagt til allmogen at han nok hadde vore ond, men herefter skulle han blive verre og samtidig sagt at han nok var presten deira, men heretter skulle han heller bli som ein pest for dei. Her går så meget underlig till på disse steder, sa representanter for menigheten under rettssaka. Dei kjente på at denne presten var som ingen prest å rekne, og syntes sjølve det var underleg, fordi dei aldri tidlegare hatt slike ugreier og usemje med prestane sine. Dei ønskte sterkt å bli kvitt Hr. Margit Løyland Side 3

4 Tollak. Dei ville ha ein ny ein i staden, men det må skje utan store omkostningar understreka dei. for utgifter har dei alt hatt nok av til den nye presten! Bjellandspresten var ikkje vald av kyrkjelyden, men utpekt av styresmakta. Nytt rundt 1660, med eineveldet. Folk reagerte på at dei har fått ein prest som dei ikkje har valt sjølve. Dei vil ikkje godta at han hadde rett til å oppføre seg slik han gjorde. Presten i Bjelland blei avsatt etter to år i kallet, i Didrik og nabolaget hans i eit kystmiljø lenger sør i Vest-Agder sist i 1660-åra: Didrik var handelsmann og kompanjong med Kristen, bror til soknepresten, herr Peder. Sognepresten var på si side gift med den skotskætta Maren. Didrik Meyer hadde eit lengre opphald i Amsterdam bak seg, det hadde vart i 5-6 år. Han leigde seg inn i huset til soknepresten, slik han også hadde gjort før han dro. Didrik og Kristen åtte ei skute saman, og fór på handelsferder med trelast til Holland. På returen tok dei med varer som tobakk, vin og krydder. I samband med eit tolloppgjer hadde Didrik nærare 450 riksdaler til gode hjå Kristen. Då han ikkje fekk pengane han meinte å ha krav på, trekte Didrik Kristen for retten. Den økonomiske konflikten var oppe på bygdetinget, men der snudde saka, slik at den kyrkjelege domstolen måtte involverast, og saka mellom Didrik og Kristen hamna i det kyrkjelege rettsapparatet, domkapitlet. Kristen hadde nemleg kome med så ærekrenkjande utsegner og sterke skuldingar mot Didriks rette tru og lære, at det vart han som vart ille ute, og som blei stevna både for domkapittel og seinare for overhoffrett. 2 To episodar gjekk igjen då vitna forklarte seg for domkapitlet. Den første handla om eit drikkegilde i hagen til Kristens svoger, Bernt, der Didrik og Kristen kom i slåsskamp om predestinasjonslæra, den andre handla om prestekona Maren, som hadde ei salmebok med reformerte, kalvinske salmer og trusvedkjenning liggande i stogevindauget sitt. Denne ville ho nødig unnvere. Kristen bad så fint om å få henne fordi han hadde selt ut fleire dusin av desse salmebøkene til bøndene i dei indre bygdene, men Maren sa nei... Skuldingane mot Didrik Meyer var knytt til desse to episodane: - For det første at han hadde tatt inn og selt fleire dusin bøker på dansk i lokalmiljøet i Kvinesdal, og planla å hente heim eit nytt dusin. Bøkene var trykt i Amsterdam, men iflg. den dansk-norske lutherske kyrkja inneheldt dei vranglære. - Det andre store ankepunktet mot Didrik var at han forfekta predestinasjonslæra og argumenterte for at Kristus ikkje var til stades i nattverden. - I tillegg var det ei heil rad andre klagemål mot han: Didrik hadde tala nedsetjande om ein lutherske professor (Leonard Hutterus) i Wittenberg. Han hadde dessutan endra namnet sitt i Holland, og det vart lagt ut som om han fornekta sin heilage dåp. Alvorleg var det og at han i løpet av fire år bare hadde vore to gonger til altars. (Hadde til og med sagt til ein sambygding under ein tur til Amsterdam, at fanden skulle fare i han før han gjekk til alters hjå ein norsk prest igjen ) Anklagarane meinte at han dermed var verre enn ein mammelukk (muslimsk soldat), av di han så ofte brigda kyrkjetilhøvet sitt. Margit Løyland Side 4

5 Nattverdslæra var, og er eit sentralt punkt i skiljet mellom lutheranarar og kalvinistar (reformerte). Katolikkane meiner at brødet og vinen blir forvandla og at Kristus er reelt til stades under nattverden. Calvin og dei reformerte kyrkjene såg på nattverden som ei rein symbolhandling. Luther inntok i si tid eit både-ogstandpunkt, og hevda at Kristus var til stades i nattverden, men at det også var ei symbolsk felleskapshandling. Predestinasjon er læra om at nokre få er utvalgt til evig herlegdom/frelse. Dei same karane som var med i drikkelaget i hagen til Bernt, drog fram ulike bibelutgåver og omsetjingar for å tolke eit bestemt bibelvers i denne diskusjonen((1. Tim. 2) Og nettopp dette lokale og intense engasjementet er det som dukkar opp i kjeldene etter kvart som rettssaka utvikla seg. Både den lokale soknepresten, kona hans, fleire naboar og andre handelsfolk i distriktet hadde deltatt med personlege overtydingar og sterke meiningar i diskusjonane om ulike trusspørsmål og religiøs litteratur. Dei to dusina salmebøker med reformerte innslag, som Didrik alt hadde ført inn frå Amsterdam, var kjærkoment påfyll av slik litteratur i området. Kristen var ivrig etter å få tak i fleire, og hadde derfor bedt Didrik ta med seg eit tredje dusin salmebøker heim frå neste tur til Amsterdam. Sjølv om mange av dei involverte naboane hadde vore fleire gonger i Amsterdam, var det nok Didrik som var best kjent der.for under det lange opphaldet sitt i Amsterdam tidlegare i 1660-åra hadde Didrik vore klokkar hjå ein predikant som motstandarane i Kvinesdal kalla Sjelemordaren Abel. I fleire år på 1660-talet samla hundrevis av nordmenn og danskar seg på eit pakkhusloft i Amsterdam to gonger kvar søndag for å høyre preiker på morsmålet. 3 Menigheten starta opp i 1663, etter ein konflikt med den offisielle lutherske menigheten (Sogner 2007). Det var naturleg for Didrik og sambygdingane hans å gå i denne nye kyrkjelyden når dei var i byen, og på pakkhusloftet møtte dei altså Abel. Kristian Pedersen Abel vart rekna for ein spirituell predikant. Det var nordmannen Jens Bertelsen, eller Jan Bartels, som han heite på hollandsk, som leigde dette pakkhusloftet saman med den dansk-norske predikanten. Bertelsen var baker i det sivile liv, men i pakkhusmenigheten fungerte han som forstandar, og predikant Abel etter alt å døme som ein karismatisk forkynnar. Norske og danske menn og kvinner som arbeidsvandra til Amsterdam, fann seg kanskje betre til rette mellom likesinna på pakkhusloftet enn i den nye hollandsk-lutherske kyrkja i byen. Kyrkjelyden blei i ei samtidig kjelde omtala som enkel, bestående av kun simple folk. 4 Og det kan også vere at forkynninga var meir liketil og folkeleg der enn i det offisielle gudshuset. Mykje tyder på at pakkhuskyrkjelyden alt tidleg var inspirert og prega av det reformerte kyrkjelivet som dominerte byen, og truleg meir positive til kalvinistane enn den lutherske kyrkja elles var. Rettssaka mellom Didrik og Kristen var i utgangspunktet basert på ei økonomisk konflikt. Var det ein bevisst strategi frå Kristen si side å få snudd gjeldssaka til eit spørsmål om kjetteri og rett lære? Vart religionen brukt som eit skalkeskjul for økonomiske interesser? Eller hang desse områda naturleg saman på denne tida? Var dei religiøse konfliktane like nærliggjande og reelle som dei økonomiske? I saka mellom Didrik og Kristen har økonomiske interesser vore innvevd i, men også pågått parallelt med den store interessa for salmebøker, religiøs litteratur og diskusjon om trusspørsmål. Diskusjonen som vart referert i domkapittelprotokollen i 1670-åra, likna mykje på dei som blei ført i Amsterdam i denne perioden. Denne religiøse krangelen i eit lite bygdemiljøet vest Margit Løyland Side 5

6 på Agder, hadde sitt utspring nokre få år tidlegare i Europas handelshovudstad. 5 Og mykje tyder på at dette faktisk var ein tidstypisk diskusjon. Då Hans Nilsen Hauge kom til Agder heilt på slutten av 1700-talet (1798), hevda han at det var bare hjå folk på Listalandet han fann noko åndeleg interesse. Og grunnen til denne interessa på Lista kan vere at både dette området og dalstroka innanfor opplevde omfattande vekkingar knytt til brødrevenene i og 1750-åra. Men kan det hende at utviklinga mot åndeleg interesse, streng personleg og individbasert kristendomsoppfatning faktisk kom mykje før? Det har i seinare år vore arbeidd ein del med dei religiøse særtrekka i Agder og Rogaland og undersøkt om den sterke pietistiske kulturarven har påverka den økonomiske, politiske og kulturelle utviklinga i landsdelen på og 1900-talet. Verka den strenge kristendomsoppfatninga og den pietistiske livsførsla hemmande på økonomi og kulturutvikling? Er det den sterkt religiøse og pietistiske fortida som er skuld i økonomisk og politisk stagnasjon på og 1900-tal? For mitt prosjekt er det derfor interessant å gå tilbake i tid og sjå på korleis denne strenge religiøsiteten fekk fotfeste, koss den kom, og kor den kom i frå. Tidleg nytid er prega av ortodoksi og pietisme. Ortodoksien dominerte 1600-talet, medan pietismen prega 1700-tal. Ortodoksien la vekt på at den enkelte innbyggjar si oppgåve var å fremje Guds ære og samtidig innordne seg statleg orden. I det etterreformatoriske talet var eliten opptatt av religiøs fromhet, men autoriteten var udiskutabel. Omvending og bot var meir retoriske uttrykk, meir læresetningar enn personleg praksis. Ortodoksien gleid etter kvart over i pietisme. Pietistisk fromhet la meir vekt på inderlighet og på personlege oppgjer, på ransaking av den enkelte sitt samvet. Konsentrasjonen om eigen person, kjensler, tankeliv og samvet var nok ei vidareføring av ortodoksien, men rokka med det sterke autoritetsbegrepet som Guds ære og statens orden hadde skapt. Pietismen opna for kritikk av fasttømra sanningar, og for ein meir generell autoritetskritikk. Uttrykk som ein sann Kristen vart brukt om personar som ikkje bare innretta seg i praksis etter den rette læra, men som også tok eit oppgjer med sin eigen personlegdom og sine eigne handlingar. Ytre orden og struktur blei bare rammer rundt livet til den sanne kristne, som i følgje pietismen hadde tileigna seg sann tru ved personleg omvending og ransaking. - Den såkalla Syvstjernen, fellesskapet av prestar på Nordvestlandet som også Hans Strøm var ein del av var eit utslag av at pietistiske reformtankar overtok for ortodokse botstankar tidleg på 1700-tal. Men desse brytningane møtte teologar og andre lesekyndige menneske alt i siste halvdel av 1600-talet, m.a. gjennom bøkene til den tyske teologen Spener, og ved at den dansk-norske staten utvikla ein pietistisk statsorden tidleg på 1700-tal. 6 Men den folkelege religiøsiteten er det vanskelegare å få fatt på. Reformasjonen utløyste inga grasrotrørsle. Kyrkja var eit samfunnsorganisert fellesskap og den lutherske kyrkjeordninga toppstyrt. Vi kan vanskelg sjå korleis fellesskapet fungerte utover det reint organisatoriske, og i kor stor grad vanlege menn og kvinner var opptatt av reine lærespørsmål. Ressurskonfliktar mellom prest og kyrkjelyd veit vi meir om. Lang tradisjon for at lokalmiljøet hadde ein prest eller lokal seremonimester/ religiøs utøvar som tente sitt miljø. Lokalbefolkninga hadde meir kontroll over presteembetet så lenge dei sjølve hadde kallsrett. Margit Løyland Side 6

7 Presten fekk tiende og sportlar frå kyrkjelyden, og dei fekk seremonielle og religiøse tenester tilbake. Men etter åra (off. 1687) var det slutt på at menighetene kunne velge/kalle presten sin sjølv og inngå økonomisk avtale med den enkelte prest lokalt. Etter at eineveldet vart innført mista kyrkjelyden retten til sjølv å kalle prest. Frå då av blei prestane utnemnt av kongen. Dei vart embetsmenn med plikter som var gitt dei sentralt, og ikkje lokalt. Som Bjellands-presten tok dei i mot ordrar frå sine overordna i hierarkiet, og var ikkje lenger bunden til nokon lokal avtale med kyrkjelyden. Som Kulturperspektiv-prosjektet presiserar, så hadde eineveldet ambisjonar om å skape orden i embetsstanden, men alle funksjonar som embetsmennene hadde var ikkje like godt definerte. Det var rom for mange regionale avvik også etter Prestane var pålagt å gjennomføre gudstenester etter faste ritual og liturgi. Men dei lokale variasjonane var store, både når det galdt terskel for messefall og kor fritt spelerom allmogen faktisk hadde under dei temmeleg langvarige gudstenestene. Bygdefolk brukte messedagane til ei heil rad formål og langt frå bare til religiøs oppbygging. Ulike skikker og uskikker fekk feste seg sjølv om dei var i strid med styringsmakta sine intensjonar og normer. Presten tilpassa seg ofte allmogen. Men nokre nidkjære prester prøvde å endre gamle skikker, av ulike grunner, - det kunne vere alt frå rein uvilje til moralsk indignasjon oftast med omfattande konfliktar som følgje. Sakene som kom opp for domkapitlet, tyder på at allmogen/kyrkjelyden drøyde i det lengste før dei reagere på det som tykkjest vere udugelege prestar. Men når dei ikkje fekk hjelp i kritiske livssituasjonar gjennom prestetenestar dei meinte dei hadde krav på, reagerte dei. Til dømes når presten ikkje ville gå i soknebod til alvorleg sjuke, eller nekta å gravleggje døde. Slik konfliktar kan også vere uttrykk for ressurskonfliktar, to partar var ueinige om kva dei kunne kreve eller forvente av kvarandre. Økonomi og ressursfordeling var sentrale tema og viktige brikker i samspelet mellom prest og kyrkjelyd, embetsverk og bønder. Kyrkjelyden betalte presten for å utføre visse plikter, og både kyrkjelyd og prest hadde gjensidige plikter. Anna Tranberg har i to artiklar om kallsretten sett spesielt på konfliktar mellom allmoge og prest i Vest-Telemark på og 1700-talet. Ho finn at fritt presteval eller lokalt presteval - var ein økonomisk realitet i Vest-Telemark. Dette strir mot vanleg oppfatning om at kallsretten på den tida hadde lite å seie for dei økonomiske realitetane i lokalmiljøa. 7 Anna Tranberg etterlyser samanlikningsgrunnlag frå andre deler av landet, samtidig som ho ser ressurskonflikten mellom prest og kyrkjelyd både som eit økonomisk maktfordelingsspørsmål og som eit kulturkonfliktspørsmål. Prestane var i utgangspunktet i hovudsak valgt av bøndene og kom sjølv frå bondestand. Så vart dei embetsmenn, utnemnde av kongen, og ikkje lenger forankra i bondestanden. Og kom oftare opp i konfliktar knytt til kulturskilnader. Så både trusspørsmåla og styringsspørsmåla kan knyttast til kulturmøte-problematikken. I kor stor grad var kulturmøta, både dei lokale og internasjonale som egdene deltok i på og 1700-tal, med på å påverke det religiøse livet deira? Materialet frå domkapitlet skal nyttast til å seie noko om autoritetar og lokal tilpassing i lærespørsmål, men også til styrkeforhold og konfliktområde mellom lokalmiljø og embetsverk. Margit Løyland Side 7

8 Både eliten og allmogen i norske lokalmiljø lot seg påverka av møte med andre grupper, anten det var fordi dei hadde meir makt og autoritet, status, eller var kvantitativt større og meir dominerande av den grunn. Den oversjøiske kontakten mellom Agder og Amsterdam utløyste materielle og kulturelle endringar, mykje på grunn av status og kvantitativ overlegenhet. Det norske miljøet i Amsterdam var ein del av det lågare sosiale sjiktet, delvis integrert i sitt maritime nærmiljø, dels bundne til sitt opprinnelege heimemiljø. Sølvi Sogner har i ein relativt ny artikkel stilt spørsmål ved om norske arbeidsvandrarar, utflyttarar og familiar i Holland i tidleg nytid utmerka seg slik at dei utgjorde eit miljø som kan karakteriserast som eit eige norsk miljø. 8 Mellom 1600 og 1700 er det gjort eit overslag på at dette miljøet bare i Amsterdam omfatta omlag norskfødde kvinner og menn, og at det var flest av dei i perioden Dei var knytt til det maritime miljøet i byen, og livnærte seg som sjøfolk, dokkarbeidarar, kvinner med ektefelle på langfart og som losjivertar for andre sjøfolk. Dei gifta seg innbyrdes, og brukte sine eigne landsmenn som faddarar for borna sine. Langt på veg utgjorde dei ei nokså einsarta gruppe med sterke band til gamlelandet, til sitt opprinnelege talemål og til slektningar i Norge. 9 Det at ei relativt stor gruppe nordmenn etablerte seg i utlandet og mange av dei hadde nær kontakt med familien heime, vendte tilbake til gamlelandet eller kom i kontakt med dette miljøet i form av kortare handels- og arbeidsreiser, skapte nye kanalar for kulturell påverknad. Desse tette banda til eit internasjonalt miljø kan ha medført regionale særtrekk også i lokal kontakt mellom embetsmenn og bønder, elitegrupper og allmogerepresentantar. Religiøse og økonomiske spørsmål smelta saman med leveform og samfunnsorganisering. Det er vanskeleg å skilje mellom religiøse og ressursbaserte konfliktar, og kanskje heng dei nøye saman. Men eg trur ikkje det er så enkelt at det eine forklarar det andre. Både økonomiske og religiøse interesser hadde sin eigenverdi i tidleg nytid og må kunne sjåast både i samanheng og uavhengig av kvarandre. Saka mellom Didrik og Kristen var i utgangspunktet ei økonomisk konflikt. Men ho inneheldt meir enn bare resursskonfliktar. Ho er ei av sakene frå domkapitellprotokollane som syner at einskildmenneske på Agder hadde åndeleg interesse og var opptatt av religiøse tema i samtida også før herrnhutarar, og seinare haugianarar, etablerte seg i landsdelen. Lokalt tru- og tankeliv endra seg i den perioden då kontakten med oversjøiske område auka. Eit spørsmål er om desse endringane var av ein slik karakter at dei seinare førte til stagnasjon lengst sør og vest på Agder? Eit spørsmål eg vil sjå meir på seinare - For var det slik at den lågkyrkjelege, individbaserte og strenge religiøse tradisjonen på Agder blei til i økonomiske oppgangstider, men allereide frå starten fungerte som som eit økonomisk og kulturelt stagnasjonsfenomen, eller var det noko den blei etter kvart? Fekk den sterke religiøse tradisjonen så omfattande innpass i regionen nettopp fordi dei i tidleg nytid var økonomisk innovative og hadde meir kontakt med omverda enn andre regionar i landet?bedehuskulturen og dei patriarkalske sjøfarts- og handelsfamiliane på og 1900-talet fungerte meir som museumsvaktarar enn som verdiskaparar og innovatører. Men: Skuldast den religiøse tradisjonen i utgangspunktet internasjonal kontakt, økonomiske oppgangstider og internasjonal kulturutveksling? Og var det denne same tradisjonen som utvikla seg til ein fare for nettopp dei same utviklingsområda? - DVS: tvert imot Max Weber sine formuleringar om at protestantisk og reformert etikk og moral fremmer handelskapitalismen dvs. at Webers teser bare gjeld for ei avgrensa tid. Margit Løyland Side 8

9 Særtrekk og samspel mellom religion og region er sentrale tema i mitt arbeid, likeså samspelet mellom ulike sosiale sjikt. På 1600-talet - før brødrevener og haugevener - var vanlege folk frå Agder i kontakt med samtidige tankar og idear på kontinentet. Dei religiøse endringane i regionen skuldast langt på veg internasjonale kulturmøte mellom menneske i same sosiale sjikt. Endringane vart forsterka og vidareført av prestar og andre representantar frå embetsstanden utover på 1700-tal, men utgangspuktet var oversjøisk kulturutveksling mellom likemenn- og -kvinner. Slik har eliten og allmogen vekselvis påverka kvarandre. 1 Margit Løyland, Skriftlege kjelder til forståing av religion og kyrkjeliv i lokalmiljø før Alt mellom himmel og jord. Religion, prest og kirke i lokalsamfunnet, red. Hans Hosar, NLI, s Kjeldene til denne striden er stort sett rettsmateriale, referat frå bygdeting, domkapittel og overhoffrett. Sjå Ludvig Daae 1894, En Krønike om Kvinesdal, Christiania, s. 25ff., Per Seland 1975, Didrik Meyer i Kvinesdal, Agder Historielags Årsskrift nr. 53, s. 107ff. og Løyland 1999, s Olfert Dappert, 1663, Historische Beschryving der Stadt Amsterdam, s. 401 Philip von Zesen, 1664, Beschreibung der Stadt Amsterdam 4 L.J. Moltesens, 1893, Fredrik Brekling. Et bidrag til pietismens udviklings historie Kbh., s. 68 ff. 5 Op.cit. 6 Arne Bugge Amundsen (red) Norges religionshistorie, Oslo, s Anna Tranberg, 2003, Et blikk på menighetens kallsrett i Norge på 1600-tallet. Hans Hosar (red), Alt mellom himmel og jord, NLI, s og Anna Tranberg, 2004, Lønnskrav og lønnspress. Konflikter mellom allmue og prest i Vest-Telemark på og 1700-tallet. Telemark Historie, nr. 25, s Sølvi Sogner and Jelle van Lottum, An immigrant community? Norwegian sailors and their wives in 17thcentury Amsterdam. The History of the Family 12, s Sogner/Lottum 2007, s. 164 Margit Løyland Side 9

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

P.R.O.F.F. Plan for Rekruttering og Oppfølging av Frivillige medarbeidarar i Fjell kyrkjelyd

P.R.O.F.F. Plan for Rekruttering og Oppfølging av Frivillige medarbeidarar i Fjell kyrkjelyd P.R.O.F.F. Plan for Rekruttering og Oppfølging av Frivillige medarbeidarar i Fjell kyrkjelyd VISJON I arbeidet for og med dei medarbeidarane i Fjell sokn har vi utarbeida ein visjon: I Fjell sokn vil vi

Detaljer

FORBØN. Forbøn ORDNING FOR. for borgarleg inngått ekteskap. 1 Preludium/Inngang. 2 Inngangsord. Anten A

FORBØN. Forbøn ORDNING FOR. for borgarleg inngått ekteskap. 1 Preludium/Inngang. 2 Inngangsord. Anten A FORBØN ORDNING FOR Forbøn for borgarleg inngått ekteskap Under handlinga kan det gjevast rom for medverknad av ulike slag. Det kan vera medverknad frå festfølgjet ved einskilde av dei liturgiske ledda,

Detaljer

EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid

EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid Matteus: Tid: Tidleg på 60-talet e.kr. Forfattar: Apostelen Matteus. Adressat: Jødar. Markus: Tid: En gang på 60- talet e.kr. Forfattar: Johannes Markus Adressat: Romarar

Detaljer

Brødsbrytelsen - Nattverden

Brødsbrytelsen - Nattverden Brødsbrytelsen - Nattverden 1.Kor 11:17-34 17 Men når eg gjev dykk desse påboda, kan eg ikkje rosa at de kjem saman til skade, og ikkje til gagn. 18 For det fyrste høyrer eg at det er usemje mellom dykk

Detaljer

ORDNING FOR HOVUDGUDSTENESTA LEVELD SOKN 2. Gudsteneste utan nattverd

ORDNING FOR HOVUDGUDSTENESTA LEVELD SOKN 2. Gudsteneste utan nattverd ORDNING FOR HOVUDGUDSTENESTA LEVELD SOKN 2. Gudsteneste utan nattverd I. SAMLING Klokkeringing Informasjon om gudstenesta i dag. (Evt. Korte kunngjeringar) Informasjonen blir avslutta med: Lat oss vera

Detaljer

GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING

GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING NYNORSK INNHALD GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING... 2 GRAVFERDSORDNING:... 2 1. MENS VI SAMLAST... 2 2. FELLES SALME... 2 3. INNLEIING VED LEIAR... 2 4. BØN... 2 5. MINNEORD...

Detaljer

STRUKTUR FOR FAMILIEGUDSTENESTE TIL INFORMASJON I KYRKJELYDANE IMSLAND, VIKEDAL OG SANDEID

STRUKTUR FOR FAMILIEGUDSTENESTE TIL INFORMASJON I KYRKJELYDANE IMSLAND, VIKEDAL OG SANDEID STRUKTUR FOR FAMILIEGUDSTENESTE TIL INFORMASJON I KYRKJELYDANE IMSLAND, VIKEDAL OG SANDEID I. samling 1 Førebuing Kyrkjerommet kan vera ope ei stund før gudstenesta, med høve til å tenna lys og sitja stille,

Detaljer

2 Inngangsord. 1 Preludium/Inngang. ORDNING FOR Vigsel. Anten A. L I namnet åt Faderen og Sonen og Den Heilage Ande. Eller B

2 Inngangsord. 1 Preludium/Inngang. ORDNING FOR Vigsel. Anten A. L I namnet åt Faderen og Sonen og Den Heilage Ande. Eller B ORDNING FOR Vigsel Under handlinga kan det gjevast rom for medverknad av ulike slag. Det kan vera medverknad frå bryllaupsfølgjet ved einskilde av dei liturgiske ledda, og det kan vera tillegg til handlinga

Detaljer

Velkomen til soknerådskurs

Velkomen til soknerådskurs Velkomen til soknerådskurs 1 Rop det ut med hjertets jubel, gledesbudet fra ham selv: Livet kan bli nytt fra nå av, slettet ut er synd og gjeld! Ordet vitner høyt og hellig om hans kjærlighet og makt.

Detaljer

Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum.

Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum. Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum.no Spørjeliste nr. 253 Fadderskap Den som svarar på lista er samd i at svaret

Detaljer

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA TIL LEKSJONEN Fokus: Kjøpmannen og den verdifulle perla. Tekst: Matt 13.45 Likning Kjernepresentasjon MATERIELL: Plassering: Hylle for likningar Deler: Gulleske med kvitt

Detaljer

Ordning for dåp Storsamling Nærbø 06.12.10

Ordning for dåp Storsamling Nærbø 06.12.10 Ordning for dåp Storsamling Nærbø 06.12.10 Velkomsthelsing. Leiar: Forsamlinga skal i dag ta imot dette barnet (bruk gjerne namnet). Vi gjer dette med glede og i bevissthet om det ansvaret dette legg på

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR

BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR TIME KOMMUNE Arkiv: K1-070, K3-&32 Vår ref (saksnr.): 08/1355-6 JournalpostID: 08/14810 Saksbeh.: Helge Herigstad BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR Saksgang: Utval Saksnummer

Detaljer

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 (Nynorsk) Du skal IKKJE skrive namnet ditt på nokon av sidene i dette spørjeskjemaet. Vi vil berre vite om du er jente eller gut og kva for klasse du går i.

Detaljer

Strategidokument Varhaug Misjonshus

Strategidokument Varhaug Misjonshus Strategidokument Varhaug Misjonshus 2016-2018 Strategidokument Varhaug Misjonshus 2016-2018 v0.2.docx2 under arbeid Side 1 Strategidokument Varhaug Misjonshus 2015-2018 Innhald 1. Om Varhaug Misjonshus...

Detaljer

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE Vedteke av kommunestyret 2. oktober 2014, sak 67/14 1 Innhold 1. Kvifor plan for bruk av nynorsk i Nissedal kommune?... 3 1.1 Bruk av nynorsk internt i organisasjonen

Detaljer

kjærleiken ein har til kyrkja. Denne arven er det som må førast vidare til neste generasjon.

kjærleiken ein har til kyrkja. Denne arven er det som må førast vidare til neste generasjon. Visitasforedrag i Vik 6. mars 2016 Kjære kyrkjelyd! Takk for flotte dagar her i Vik! Det er ei fantastisk vakker bygd. Og det handlar ikkje berre om naturen. Her har forfedrene dykkar bygd dei vakraste

Detaljer

VELSIGNING AV HUS OG HEIM

VELSIGNING AV HUS OG HEIM KR 15.4/12 VELSIGNING AV HUS OG HEIM 1 Denne liturgien kan brukast når folk bed presten eller ein annan kyrkjeleg medarbeidar om å koma og velsigna den nye heimen deira. 2 Dersom presten blir beden om

Detaljer

Han fortalde dei ei likning om at dei alltid skulle be og ikkje mista motet Lukas 18:1-7

Han fortalde dei ei likning om at dei alltid skulle be og ikkje mista motet Lukas 18:1-7 Bønn «Han fortalde dei ei likning om at dei alltid skulle be og ikkje mista motet: «I ein by var det ein dommar som ikkje hadde ærefrykt for Gud og ikkje tok omsyn til noko menneske.i same byen var det

Detaljer

Ordinasjon og innsetjing av forstandar og/eller eldste i same gudsteneste

Ordinasjon og innsetjing av forstandar og/eller eldste i same gudsteneste ORDNING FOR Ordinasjon og innsetjing av forstandar og/eller eldste i same gudsteneste Den Evangelisk Lutherske Frikyrkja Orientering 1. Til tenesta med Ord og sakrament (hyrdingtenesta) kallar og ordinerer

Detaljer

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Tilstade: Personalet, foreldre og Nina Helle. Kva er BTI: Stord kommune er ein av 8 kommunar som deltek i eit prosjekt som skal utarbeide ein modell

Detaljer

Strategidokument 2016-2018

Strategidokument 2016-2018 Strategidokument 2016-2018 Årsmøtet Varhaug Misjonshus 2015 12. Mars 2015 www.varhaug-misjonshus.no 1. Om Varhaug Misjonshus Varhaug Misjonshus er eit flott anlegg midt i Varhaug sentrum. Misjonshuset

Detaljer

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK FRIDOM TIL Å TENKJE OG MEINE KVA DU VIL ER EIN MENNESKERETT Fordi vi alle er ein del av ein større heilskap, er evna og viljen til å vise toleranse

Detaljer

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv.

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv. Særemne 3-100 år med stemmerett I 2013 er det hundre år sidan alle fekk stemmerett i Noreg. På Norsk Folkemuseum arbeider vi i desse dagar med ei utstilling som skal opne i høve jubileet. I 2010 sendte

Detaljer

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Eit undervisningsopplegg om Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Aktivitetsark med oppgåveidear og tips til lærarane Hjelpeark med bakgrunnsinformasjon og kopieringsoriginalar DELTAKING Artikkel 12: DISKRIMINERING

Detaljer

04.04.2015. 2. Mos.25:23-30, 3.Mos. 24:5-9 Av akasietre. Kledd med gull. Berestenger Fat, skåler, kanner og beger av gull.

04.04.2015. 2. Mos.25:23-30, 3.Mos. 24:5-9 Av akasietre. Kledd med gull. Berestenger Fat, skåler, kanner og beger av gull. Vi kan lese om offer gjennom heile Bibelen. Både Kain og Abel, Noah, Abraham, Isak, Jakob osv. bar fram offer. Seinare vart det gitt særskilte ordningar knytta til ofringa ved heialgdomen / tabernakelet.

Detaljer

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Samandrag og stikkord om filmen Det er seinsommar i Bergen. Thomas må flytte til gråsonen, ein omplasseringsheim for unge, som av ulike grunnar ikkje har nokon stad

Detaljer

Unngår kvarandre Irritasjon Det vert stille Alliansar Terror. Brotne relasjonar

Unngår kvarandre Irritasjon Det vert stille Alliansar Terror. Brotne relasjonar Godøya 23.02.2014 Unngår kvarandre Irritasjon Det vert stille Alliansar Terror Brotne relasjonar Vi kan gjere det verre Ignorere Angripe person i staden for sak Manipulere Involvere feil menneske Snakke

Detaljer

8. Museum og samlingar

8. Museum og samlingar Kulturstatistikk Liv Taule 8. I var det 34 millionar sgjenstandar og fotografi, 9 millionar besøk, 2 660 utstillingar og 4 765 kulturhistoriske bygningar i dei 88 seiningane som er inkluderte i sstatistikken.

Detaljer

Er Jesus den einaste vegen til frelse?

Er Jesus den einaste vegen til frelse? 1 Er Jesus den einaste vegen til frelse? Innleiing på opningsseminaret på Misjonsveka, MF, 5. Februar 2008 Munntleg form, Anne Anita Lillebø Takk for invitasjonen! Er Jesus den einaste vegen til frelse?

Detaljer

Opplegg for ei samling i kyrkjerommet, gjerne før utdeling av Skatten i Liljedal av Runar Bang

Opplegg for ei samling i kyrkjerommet, gjerne før utdeling av Skatten i Liljedal av Runar Bang Skattejakt for 8-åringar Opplegg for ei samling i kyrkjerommet, gjerne før utdeling av Skatten i Liljedal av Runar Bang Kort sagt Dette opplegget bygger på boka Skatten i Liljedal der dei tre hovudpersonane

Detaljer

VI DELER Trusopplæring i Den norske kyrkja

VI DELER Trusopplæring i Den norske kyrkja VI DELER Trusopplæring i Den norske kyrkja Vi deler tru og undring Vi deler kristne tradisjonar og verdiar Vi deler opplevingar og fellesskap Vi deler håp og kjærleik 2 Gjennom eit år skjer det om lag

Detaljer

Minnebok. Minnebok NYNORSK

Minnebok. Minnebok NYNORSK Minnebok NYNORSK 1 Minnebok Dette vesle heftet er til dykk som har mista nokon de er glad i. Det handlar om livet og døden, og ein del om korleis vi kjenner det inni oss når nokon dør. Når vi er triste,

Detaljer

ORDNING FOR HOVUDGUDSTENESTA TORPO SOKN 5. Folkemusikkgudsteneste

ORDNING FOR HOVUDGUDSTENESTA TORPO SOKN 5. Folkemusikkgudsteneste ORDNING FOR HOVUDGUDSTENESTA TORPO SOKN 5. Folkemusikkgudsteneste I. SAMLING Klokkeringing Informasjon om gudstenesta i dag. (Evt. Korte kunngjeringar) Informasjonen blir avslutta med: Lat oss vera stille

Detaljer

Forslag frå fylkesrådmannen

Forslag frå fylkesrådmannen TELEMARK FYLKESKOMMUNE Hovudutval for kultur Forslag frå fylkesrådmannen 1. Telemark fylkeskommune, hovudutval for kultur gir Norsk Industriarbeidarmuseum og Vest Telemark Museum ei samla tilsegn om kr

Detaljer

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Når det gjeld barn som vert utsett for vald eller som er vitne til vald, vert dei ofte utrygge. Ved å førebygge og oppdage vald, kan me gje barna

Detaljer

Dokument nr. Omb 1 Dato: 14.07.2011(oppdatering av tidlegare dokument) Skrive av. ÅSN. Ved di side eit lys på vegen mot arbeid.

Dokument nr. Omb 1 Dato: 14.07.2011(oppdatering av tidlegare dokument) Skrive av. ÅSN. Ved di side eit lys på vegen mot arbeid. Visjon og formål Visjon: Ved di side eit lys på vegen mot arbeid. Formål: Telemark Lys AS er ei attføringsbedrift som, gjennom framifrå resultat, skal medverke til å oppfylle Stortingets målsetting om

Detaljer

Med tre spesialitetar i kofferten

Med tre spesialitetar i kofferten Med tre spesialitetar i kofferten Av Eli Gunnvor Grønsdal Doktor Dorota Malgorzata Wojcik nøgde seg ikkje med å vere spesialist i eitt fag. Ho tok like godt tre. No brukar ho kunnskapen sin, ikkje berre

Detaljer

ORDNING FOR KONFIRMASJON

ORDNING FOR KONFIRMASJON ORDNING FOR KONFIRMASJON NYNORSK INNHALD KVA ER KONFIRMASJONEN?... 2 MÅLSETJING FOR KONFIRMASJONSTIDA... 2 KONFIRMASJONSHANDLINGA... 2 ORDNING FOR KONFIRMASJON... 3 Godkjent av Hovudstyret mai 2011. 1

Detaljer

SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING

SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING Norsk etnologisk gransking Emne nr. 38 Mai 1953 SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING Det har i eldre tid vore ymse seremoniar og festar i samband med husbygginga, og er slik ennå. Vi kjenner tolleg

Detaljer

Eleven i ein lærande organisasjon vurderingsarbeid i skulen. Presentasjon av eit dr.gradsarbeid Astrid Øydvin 19.09.08

Eleven i ein lærande organisasjon vurderingsarbeid i skulen. Presentasjon av eit dr.gradsarbeid Astrid Øydvin 19.09.08 Eleven i ein lærande organisasjon vurderingsarbeid i skulen. Presentasjon av eit dr.gradsarbeid Astrid Øydvin 19.09.08 Alternative titlar: Vurderingsarbeid: Arbeid med kvalitet i skolen i spenning mellom

Detaljer

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012 Styresak Går til: Styremedlemmer Føretak: Helse Vest RHF Dato: 24.04.2012 Sakhandsamar: Saka gjeld: Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte

Detaljer

I dag er starten på resten av K15. www.t-dagen.no. Ei helsing til deg på konfirmasjonsdagen. - dagen. trus pplæringsdagen i Fjell

I dag er starten på resten av K15. www.t-dagen.no. Ei helsing til deg på konfirmasjonsdagen. - dagen. trus pplæringsdagen i Fjell K15 I dag er starten på resten av livet www.t-dagen.no Ei helsing til deg på konfirmasjonsdagen trus pplæringsdagen i Fjell Eg trur på Gud Fader... Velkomen heim! Innimellom kan foreldre vere ei utfordring!

Detaljer

mmm...med SMAK på timeplanen

mmm...med SMAK på timeplanen mmm...med SMAK på timeplanen Eit undervisningsopplegg for 6. trinn utvikla av Opplysningskontora i landbruket i samarbeid med Landbruks- og matdepartementet. Smakssansen Grunnsmakane Forsøk 1 Forsøk 2

Detaljer

Page 1 of 7 Forside Elevundersøkinga er ei nettbasert spørjeundersøking der du som elev skal få seie di meining om forhold som er viktige for å lære og trivast på skolen. Det er frivillig å svare på undersøkinga,

Detaljer

Norsk Bremuseum sine klimanøtter

Norsk Bremuseum sine klimanøtter Norsk Bremuseum sine klimanøtter Oppgåve 1 Alt levande materiale inneheld dette grunnstoffet. Dessutan inngår det i den mest kjende klimagassen; ein klimagass som har auka konsentrasjonen sin i atmosfæren

Detaljer

Strategidokument Varhaug Misjonshus

Strategidokument Varhaug Misjonshus Strategidokument Varhaug Misjonshus 2011-2013 Strategidokument_Varhaug_Misjonshus_2011-2013_v1-0.doc Side 1 Strategidokument Varhaug Misjonshus 2010-2015 Innhold 1.Om Varhaug Misjonshus...3 1.1.Visjon...3

Detaljer

Ordning for dåp i hovudgudstenesta

Ordning for dåp i hovudgudstenesta Vedlegg til KR-sak 41/15 Revisjon av dåpsliturgien KR 41.2/15 Omsetjing til nynorsk av NFGs framlegg til revidert Ordning for dåp i hovudgudstenesta, vedteke i møtet 18.juni 2015 Ordning for dåp i hovudgudstenesta

Detaljer

Vil forbetre diagnostiseringa av tuberkulose

Vil forbetre diagnostiseringa av tuberkulose Vil forbetre diagnostiseringa av tuberkulose Av Eli Gunnvor Grønsdal Då Tehmina Mustafa kom til Noreg, som nyutdanna lege, fekk ho melding om å ta utdanninga på nytt. Ho nekta. I dag er ho professor i

Detaljer

1. ORDNING FOR FORENKLA GUDSTENESTE UTAN NATTVERD

1. ORDNING FOR FORENKLA GUDSTENESTE UTAN NATTVERD 1. ORDNING FOR FORENKLA GUDSTENESTE UTAN NATTVERD I. SAMLING 1. FØREBUING Kyrkjerommet er ope ein halv time før gudstenesta, med høve til å tenna lys, sitja stille i ettertanke og bøn. Ei krukke for skrivne

Detaljer

Samansette tekster og Sjanger og stil

Samansette tekster og Sjanger og stil MAPPEOPPGÅVE 5 Samansette tekster og Sjanger og stil Skreve av Kristiane, Renate, Espen og Marthe Glu 5-10, vår 2011 I denne oppgåva skal me først forklare kva ein samansett tekst er, og kvifor samansette

Detaljer

Kort om føresetnadene for folketalsprognosen

Kort om føresetnadene for folketalsprognosen Kort om føresetnadene for folketalsprognosen Folketalsutviklinga i PANDA vert bestemt av fødselsoverskotet (fødde minus døde) + nettoflyttinga (innflytting minus utflytting). Fødselsfrekvensar og dødsratar

Detaljer

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor»

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Velkommen til oss i Maurtuå Barnehage. Dette heftet med informasjon håpar me kan være til hjelp for deg når du skal være vikar.

Detaljer

Kva kompetanse treng bonden i 2014?

Kva kompetanse treng bonden i 2014? Kva kompetanse treng bonden i 2014? Fagleiar Bjørn Gunnar Hansen TINE Rådgjeving Samtalar med 150 mjølkebønder dei siste 6 åra, frå Østfold til Nordland Kompetanse Kunnskap (Fagleg innsikt) Ferdigheiter

Detaljer

Psykologisk førstehjelp i skulen

Psykologisk førstehjelp i skulen Psykologisk førstehjelp i skulen Fagnettverk for psykisk helse Sogndal 21. mars 2014 Solrun Samnøy, prosjekt leiar Psykologisk førstehjelp Sjølvhjelpsmateriell laga av Solfrid Raknes Barneversjon og ungdomsversjon

Detaljer

Gjennomføring av foreldresamtale 5.-7. klasse

Gjennomføring av foreldresamtale 5.-7. klasse Gjennomføring av foreldresamtale 5.-7. klasse Namn: Klasse: 1. Gjennomgang av skjemaet «Førebuing til elev- og foreldresamtale» 2. Gjennomgang av samtaleskjemaet 3. Gjennomgang av IUP og skriving av avtale

Detaljer

Kva seier bibelen om dåp? Ein presentasjon utarbeida av Styret for Holdhus Kristne Forsamling September 2011 www.hkrf.net

Kva seier bibelen om dåp? Ein presentasjon utarbeida av Styret for Holdhus Kristne Forsamling September 2011 www.hkrf.net Kva seier bibelen om dåp? Ein presentasjon utarbeida av Styret for Holdhus Kristne Forsamling September 2011 www.hkrf.net Kommentarar til innhald Presentasjonen er skrive på nynorsk, men bibelsitata er

Detaljer

post@efremforlag.no / www.efremforlag.no

post@efremforlag.no / www.efremforlag.no tidebøn Efrem Forlag 2009 Rune Richardsen Boka er laga i samarbeid med Svein Arne Myhren (omsetjing) etter mønster av Peter Halldorfs og Per Åkerlunds Tidegärd, Artos 2007. Med løyve. Bibeltekstane er

Detaljer

Om å høyre meir enn dei fleste

Om å høyre meir enn dei fleste Om å høyre meir enn dei fleste Anne Martha Kalhovde Psyk spl., PhD student Leiar av Forskning og undervisningseininga ved Jæren DPS Kva slags høyrselserfaringar er det snakk om? Erfaringar med å høyre

Detaljer

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge KPI-Notat 4/2006 Når sjøhesten sviktar Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge En notatserie fra Kompetansesenter for pasientinformasjon og pasientopplæring Side 1 Sjøhesten (eller hippocampus)

Detaljer

Frå novelle til teikneserie

Frå novelle til teikneserie Frå novelle til teikneserie Å arbeide umarkert med nynorsk som sidemål Undervisningsopplegget Mykje av inspirasjonen til arbeidet med novella, er henta frå i praksis: nynorsk sidemål i grunnskule 1 (2008).

Detaljer

Olaug Nilssen. Få meg på, for faen. Roman

Olaug Nilssen. Få meg på, for faen. Roman Olaug Nilssen Få meg på, for faen Roman 2005 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2012 ISBN 978-82-521-8231-6 Om denne boka Ein humorstisk roman om trongen

Detaljer

NAMNET. Av Jon Fosse GUTEN JENTA

NAMNET. Av Jon Fosse GUTEN JENTA NAMNET Av Jon Fosse Handlinga følger eit ungt par som dreg heim til hennar foreldre. Jenta er høggravid og dei manglar bustad. Det er eit drama om kor vanskeleg det er å forstå kvarandre og om lengselen

Detaljer

Eksamensrettleiing for vurdering av sentralt gitt eksamen. 1 Organisering av sentralt gitt skriftleg eksamen

Eksamensrettleiing for vurdering av sentralt gitt eksamen. 1 Organisering av sentralt gitt skriftleg eksamen Eksamensrettleiing for vurdering av sentralt gitt eksamen Denne eksamensrettleiinga gir informasjon om sentralt gitt eksamen, og korleis denne eksamen skal vurderast. Rettleiinga skal vere kjend for elever,

Detaljer

Informasjon til elevane

Informasjon til elevane Informasjon til elevane Skulen din er vald ut til å vere med i undersøkinga RESPEKT. Elevar ved fleire skular deltek i undersøkinga, som vert gjennomført av Læringsmiljøsenteret ved Universitetet i Stavanger.

Detaljer

MEININGSFULL LESING. Engasjer deg med. Rebecca Strandheim Forfod

MEININGSFULL LESING. Engasjer deg med. Rebecca Strandheim Forfod MEININGSFULL LESING Rebecca Strandheim Forfod er ei ung jente som likar å gjere seg opp sine eigne meiningar. Men kva skal ho meine, om ho ikkje veit noko om saka ho skal meine noko om? Rebecca Strandheim

Detaljer

Nynorsk Institutt for lærerutdanning og skoleutvikling Universitetet i Oslo Hovudtest Elevspørjeskjema 8. klasse Rettleiing I dette heftet vil du finne spørsmål om deg sjølv. Nokre spørsmål dreier seg

Detaljer

Forord Ein dag stod eg i stova til ein professor. Han drog fleire tjukke bøker ut av dei velfylte bokhyllene sine og viste meg svære avhandlingar; mange tettskrivne, innhaldsmetta, gjennomtenkte, djuptpløyande

Detaljer

Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet:

Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet: Spørsmål frå leiar i tenesteutvalet: Har igjen fått sps om dekninga i Sør. Veit ein meir om når utbygging av skal skje? Kor mange barn i sør får ikkje plass i nær? Svar frå administrasjonen: Vi syner til

Detaljer

Lønnsundersøkinga for 2014

Lønnsundersøkinga for 2014 Lønnsundersøkinga for 2014 Sidan 2009 har NFFs forhandlingsseksjon utført ei årleg lønnsundersøking blant medlemane i dei største tariffområda for fysioterapeutar. Resultata av undersøkinga per desember

Detaljer

Vurdering av allianse og alternativ

Vurdering av allianse og alternativ Leiinga Høgskulen i Volda Kunnskapsdepartementet Postboks 8119 Dep 0032 OSLO Postboks 500 6101 Volda Telefon: 70 07 50 00 Besøksadresse: Joplassvegen 11 6103 Volda postmottak@hivolda.no www.hivolda.no

Detaljer

Årsrapport frå opplæringskontor i Hordaland om opplæring av lærlingar og lærekandidatar (Lærebedriftene skal bruka eit eige skjema.

Årsrapport frå opplæringskontor i Hordaland om opplæring av lærlingar og lærekandidatar (Lærebedriftene skal bruka eit eige skjema. 1 Oppdatert 16.05.09 Årsrapport frå opplæringskontor i Hordaland om opplæring av lærlingar og lærekandidatar (Lærebedriftene skal bruka eit eige skjema.) Velkommen til Hordaland fylkeskommune sin portal

Detaljer

RAPPORT FRÅ OPPFØRING AV KULTURMINNESKILT PÅ ØYA KINN

RAPPORT FRÅ OPPFØRING AV KULTURMINNESKILT PÅ ØYA KINN SOGN & FJORDANE FYLKESKOMMUNE KULTURAVDELINGA RAPPORT FRÅ OPPFØRING AV KULTURMINNESKILT PÅ ØYA KINN I SAMARBEID MED FLORA HISTORIELAG FLORA KOMMUNE Torleif Reksten og Hermod Seim ved skiltet på rutekaia.

Detaljer

Joakim Hunnes. Bøen. noveller

Joakim Hunnes. Bøen. noveller Joakim Hunnes Bøen noveller Preludium Alt er slik det plar vere, kvifor skulle noko vere annleis. Eg sit ved kjøkenvindauget og ser ut. Det snør, det har snødd i dagevis, eg har allereie vore ute og moka.

Detaljer

Rapport om målbruk i offentleg teneste 2012

Rapport om målbruk i offentleg teneste 2012 Rapport om målbruk i offentleg teneste 2012 Innhold Om rapporten... 2 Forklaring til statistikken... 2 Resultat... 2 Nettsider... 2 Statistikk... 2 Korte tekstar 1 10 sider og tekstar over 10 sider...

Detaljer

Desse punkta markerar utdrag frå kommentarfeltet i undersøkinga som me har lima inn i rapporten.

Desse punkta markerar utdrag frå kommentarfeltet i undersøkinga som me har lima inn i rapporten. Rapport. Innbyggjarundersøkinga 2015 Ulvik herad. Generelt om spørsmåla: Spørsmåla kunne graderast på ein skala frå 1-6, kor 1 var dårlegast. Eit gjennomsnitt på 3,5 vil seie ein vurderingsscore midt på

Detaljer

Birger og bestefar På bytur til Stavanger

Birger og bestefar På bytur til Stavanger Birger og bestefar På bytur til Stavanger Små skodespel laga for mellomtrinnet Forfattarar: Ola Skiftun og Sigrun Fister Omarbeidd til skodespel av Stavanger Sjøfartsmuseum Denne dagen var heilt spesiell,

Detaljer

Gründercamp Samarbeid skule næringsliv

Gründercamp Samarbeid skule næringsliv Gründercamp Samarbeid skule næringsliv Kva er gründercamp? Treningsleir i kreativitet og nyskaping Elevane får eit reelt oppdrag med ei definert problemstilling Skal presentere ei løysing innanfor eit

Detaljer

Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode

Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode Ved Kari Vik Stuhaug Helsepedagogikk Helse Fonna 5. Mars 2015 09.03.2015 Kari Vik Stuhaug, LMS Helse Fonna 1 Kva gjer du når du får eit problem? Og kva

Detaljer

Marknadsføring av spel i regi av Norsk Rikstoto

Marknadsføring av spel i regi av Norsk Rikstoto Marknadsføring av spel i regi av Norsk Rikstoto TILSYNSRAPPORT første halvår 2012 - ei evaluering av marknadsføring frå januar til og med juni månad 2012 Tilsynsrapport marknadsføring nr. 2012-12 Lotteritilsynet

Detaljer

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn Jobbskygging side 1 Jobbskygging Innhald Handverk, industri og primærnæring Omgrepa handverk, industri og primærnæring. Kva betyr omgrepa? Lokalt næringsliv etter 1945 Korleis har lokalt næringsliv utvikla

Detaljer

Søknad om skilsmisse etter separasjon ved løyve (etter ekteskapslova 21)

Søknad om skilsmisse etter separasjon ved løyve (etter ekteskapslova 21) Søknad om skilsmisse etter separasjon ved løyve (etter ekteskapslova 21) Ektefellar som har vore separert ved bevilling i eitt år, kan søkje Fylkesmannen om løyve til skilsmisse ved å fylle ut dette skjemaet.

Detaljer

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer:

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer: Velkomen til Dette heftet tilhøyrer: 1. samling: Kva er Bibelen? Skapinga. Babels tårn Forskaroppgåve 1 På denne samlinga har vi snakka om Bibelen. Det er ei gammal bok som har betydd mykje for mange.

Detaljer

Bruk av læringsvenn ved Månen som ville lyse som ei sol

Bruk av læringsvenn ved Månen som ville lyse som ei sol Bruk av læringsvenn ved Månen som ville lyse som ei sol Månen som ville lyse som ei sol (2012) av Elin Grimstad - og bruk av læringsvenn på 1. trinn PRESENTASJON AV BOKA: Kvifor er eg ikkje meir som sola?

Detaljer

Barnevernsfaglege vurderingar. Fylkesmannen sine erfaringar. Turid Måseide og Gunn Randi Bjørnevoll 2.9.2014

Barnevernsfaglege vurderingar. Fylkesmannen sine erfaringar. Turid Måseide og Gunn Randi Bjørnevoll 2.9.2014 Barnevernsfaglege vurderingar Fylkesmannen sine erfaringar Turid Måseide og Gunn Randi Bjørnevoll 2.9.2014 Heimel Dokumentasjonskrav 1. Barnevernlova og forvaltningslova Formål 1. Arbeidsverktøy for dei

Detaljer

Radiologi i Noreg. - fylkesvis fordeling av radiologiske undersøkingar per 2002. StrålevernRapport 2006:6B

Radiologi i Noreg. - fylkesvis fordeling av radiologiske undersøkingar per 2002. StrålevernRapport 2006:6B StrålevernRapport 2006:6B Radiologi i Noreg - fylkesvis fordeling av radiologiske undersøkingar per 2002 Ingelin Børretzen Kristin Bakke Lysdahl Hilde M. Olerud Statens strålevern Norwegian Radiation Protection

Detaljer

Sokneprest i Øygarden Prestegjeld Svenn Martinsen

Sokneprest i Øygarden Prestegjeld Svenn Martinsen Du har gjeve oss ein heim i di kyrkje på jorda (Kyrkjebøna) Framover i tru! Sokneprest i Øygarden Prestegjeld Svenn Martinsen Foredrag ved årsmøta i Hjelme og Blomvåg sokn 24.og 30.mars 2004. Vegen fram

Detaljer

Vestlandet ein stor matprodusent

Vestlandet ein stor matprodusent Vestlandet ein stor matprodusent Halvparten av sjømatproduksjonen i Norge skjer på Vestlandet Hordaland Vestlandet 2001 Mill. kr % av landet Mill. kr % av landet Jordbruk 499 4,7 3 084 29,2 Fiske og fiskeoppdrett

Detaljer

Det psykososiale skolemiljøet til elevane. Til deg som er forelder

Det psykososiale skolemiljøet til elevane. Til deg som er forelder Det psykososiale skolemiljøet til elevane Til deg som er forelder Brosjyren gir ei oversikt over dei reglane som gjeld for det psykososiale skolemiljøet til elevane. Vi gir deg hjelp til korleis du bør

Detaljer

8 tema for godt samspel

8 tema for godt samspel PROGRAM FOR FORELDRERETTLEIING BUF00032 8 tema for godt samspel Samtalehefte for foreldre og andre vaksne PROGRAM FOR foreldrerettleiing Dette heftet inngår i ein serie av materiell knytta til foreldrerettleiings

Detaljer

Valdres vidaregåande skule

Valdres vidaregåande skule Valdres vidaregåande skule Organiseringa av skriftleg vurdering på vg3 Kvifor prosesskriving? Opplegg for skriveøkter Kvifor hjelpe ein medelev? Døme på elevtekst Kva er ei god framovermelding? KOR MYKJE

Detaljer

Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing

Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing Hovudutval for plan og næring Side 1 av 5 Evaluering og framtidig engasjement i Nor-Fishing Fylkesdirektøren rår Hovudutval for plan og næring til å gjere slikt vedtak: 1 Fylkeskommunen vil ikkje engasjere

Detaljer

Kort om forutsetninger for boligbehovsprognosene

Kort om forutsetninger for boligbehovsprognosene Kort om forutsetninger for boligbehovsprognosene Framtidas bustadbehov blir i hovudsak påverka av størrelsen på folketalet og alderssamansettinga i befolkninga. Aldersforskyvingar i befolkninga forårsakar

Detaljer

Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande

Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande opplæringa». Opplæringslova: http://www.lovdata.no/ all/nl-19980717-061.html Opplæringslova kapittel 9a. Elevane sitt

Detaljer

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba.

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba. LEDDSETNINGAR 1 Gjer setningane om til forteljande leddsetningar. Carmen er kona hans. Luisa går på skule i byen. Leo er tolv år. Ålesund er ein fin by. Huset er raudt. Det snør i dag. Bilen er ny. Arne

Detaljer

IA-funksjonsvurdering. Ei samtale om arbeid kva er mogleg?

IA-funksjonsvurdering. Ei samtale om arbeid kva er mogleg? IA-funksjonsvurdering Ei samtale om arbeid kva er mogleg? // IA - Funksjonsvurdering Ei samtale om arbeid kva er mogleg? Målet med eit inkluderande arbeidsliv (IA) er å gje plass til alle som kan og vil

Detaljer

Da psbrosjyre ver nov 2007 1 21-01-08 15:03:33

Da psbrosjyre ver nov 2007 1 21-01-08 15:03:33 Da psbrosjyre ver nov 2007 1 21-01-08 15:03:33 Jesus var svært moderne! Den gong tenkte folk flest at barna ikkje var verdfulle. Mange foreldre kjenner at Jesus gjorde det einaste rette. For han såg barna

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Arkiv: K1-070, K3-&3232 Vår ref (saksnr.): 10/51717-666 Journalpostid.: 10/1629494 Saksbeh.: Helge Herigstadad BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Saksgang: Utval Saksnummer Møtedato Senior- og Brukarrådet

Detaljer