Sørsamiske erfaringar med purisme og rettskriving

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "Sørsamiske erfaringar med purisme og rettskriving"

Transkript

1 Sørsamiske erfaringar med purisme og rettskriving Trond Trosterud University of Tromsø

2 Innhald Rettskriving og formval Konklusjonar

3 Rettskriving og formval Rettskriving og formval rättstavning backe - bakke tjåhkkåhit - tšåhkkåhit - čåhkkåhit tjohkkohit - tšohkkohit - čohkkohit formval boken - boka - boki viesus - viesun (sååj) båhtiepah - båhtiepan

4 Rettskriving og formval Rettskriving og purisme Lånord eller ikkje Pitesamisk må ha lånord Det er ikkje nok ressursar til å halde oppe eit eige forråd av nyord Spørsmålet er om dei skal normerast eller ikkje elektrisitet kan bli eele eller eelefaamoe, Men: elektriker, elektrisk, elektrode, elektron, elektronisk, elektrifisere, elektroingeniør osv.

5 Rettskriving og formval Ove Lorentz: Prinsipp for lånord i sørsamisk prinsipp, ja... prinsippe, prinsibpe, prinsihpe, prinsipe, prinsijpe, prinsijhpe, principe, princijpe eller princijhpe? Bergsland Gåebrehki soptsesh: aabparath, teelefovnesne, åfisielle og maanuskriptese

6 Rettskriving og formval Ove Lorentz: Lånord i sørsamisk 1. Lånord endres bare til samisk fra og med siste stavelse med hoved- eller bitrykk. Resten blir stående som i långiverspråket. 2. Den delen som endres, RIMDELEN, skal stemme mest mulig med samisk fonologi, dvs. den skal kunne tenkes som et selvstendig samisk ord.

7 Rettskriving og formval Rimdelen blir samisk na sjon, nasjo nal, nasjonali tet. na[sjovne], nasjo[naale], nasjonali[teete] Rimklasser: na[sjovne] = dovne, govne, hovne, provne, sjovne nasjo[naale] = daale, maale, saale nasjonali[teete] = feete, veete

8 Rettskriving og formval Kan rimdelen bli for samisk? Sørsamisk språknemnd har vedtatt: redundaanse, seaanse, dekadaanse debutaante, antioksidaante, resturaante noveelle, nasjoneelle intelligeense, konfereense dirigeente, konsuleente Prinsippet skriv lånordet etter ortografiske prinsipp som du kan er dermed øydelagt

9 Rettskriving og formval Kan rimdelen bli for lite samisk? Sørsamisk språknemnd har vedtatt: kalkune budsjedteeredh men budsjedteradidh

10 Rettskriving og formval Forleddet forblir uendra telefovne teelefovne tellefovne teellefovne (?!) orgaane, organiseeredh, organisasjovne

11 Rettskriving og formval Det same gjeld for lulesamisk dici[plijnna], dia[lyjssa], divi[sjåvnnå] fre[kvænssa], frekventa[tijvva] na[sjåvnnå], nasjo[nálla], nasjonali[tæhtta]

12 Rettskriving og formval Utanlandske bokstavar er vanskeleg i Noreg Svensk og norsk er ulike no. sosial, elektrisitet, seksuell, ekspert sv. social, elektricitet, sexuell, expert Problem: På norsk side veit vi ikkje når svensk har s og når det er c (diciplin? mucik? social?) Løysing for sørsamisk: Sydsamisk seksjon vedtar at bokstavene c, q og x brukes bare i navnord.... med ein pitesamisk normal skal kanskje ikkje brukast på norsk side?

13

14 Argument for purisme språkleg nasjonalt sosialt

15 Det språklege argumentet Eit sjølvstendig ordforråd Eit godt skriftspråk Jf. norsk site vs. svensk sajt: Du kan ikkje lese norsk utan å kunne engelsk

16 Det nasjonale argumentet Det er vårt språk, vår arv Men det er vanskeleg å avgrense: auto eller biili? helppo eller iisi?

17 Det sosiale argumentet Jf. tidlegare koloniar i Afrika kan tvinge overklassen til å bruke eit språk folket forstår i ein revitaliseringssituasjon kan det fungere omvendt: purisme kan gjere at berre eliten i revitaliseringsrørsla har makt til å definere kva som er rett

18 og makt Viss språknemnda vedtar ei liste, gjer dei talarane avhengig av denne lista Viss språknemnda derimot vedtar prinsipp, slepp dei språket fri Det beste er å ha få og klare prinsipp, ikkje lister Talarar kan dermed uavhengig av kvarandre kome fram til same skrivemåte for nye lånord, og sjølv vurdere om det er rett eller ikkje

19 Eit sjølvstendig ordforråd Tospråklege talarar kan låne frå majoritetsspråket i stor skala La meg explaine denne issuen litt meir in detail: Mikko, mun savnen du! Mikko lea halvforas savnet, saknat, etc. = her finst det gode samiske ord. Målet med å revitalisere pitesamisk er ikkje å snakke svensk med samiske bøyingsendingar halvforas er ei anna sak. halvfor, halvfoder er ein teknisk term

20 To teknikkar for leksikalsk purisme for nyord 1. Gamle ord får ny tyding: Finsk kone gjekk over frå den gamle tydinga verkty, trolldomsmiddel til å få den moderne tydinga maskin 2. Vi avleiier nye ord av gamle Finsk kirja bok har t.d. avleiingane: kirjaaja registrator, kirjaamo skrivestove, kirjailla skrive, kirjailija forfattar, kirjailu broderi, kirjaimellinen bokstavleg, kirjaimisto alfabet, kirjain bokstav, kirjake blytype, kirjallinen skriftleg, kirjasin typeflate, kirjallisuus litteratur, kirjanen pamflett, kirjasto bibliotek, kirjata registrere, kirjava brokut.

21 Argument mot leksikalsk purisme 1. Det å bli samde om kva dei gamle orda no skal bety krev autoritet og felles innsats. I Finland tok skoleverket den jobben 2. Mange nye ord gjer at det blir mykje nytt å lære 3. Det blir mange nesten like ord 4. Men autentisitet og tradisjon er også argument mot purisme: Å lage nye ord har ikkje tradisjon i pitesamisk Den gamle måten å gjere det på var jo å låne!

22 Ei ny løysing? Lån frå andre samiske språk ved å dra nytte av nyordsarbeidet som blir gjort i nord- og lulesamisk

23 Avleiing fotograf govvejeaddji < govvet < govva redaktør doaimmaheaddji (fi. toimittaja) kontrollør dárkkisteaddji < dárkkistit massør ruvvejeaddji < ruvvet frisør vuoktačuohppi < čuohppat kasserer ruhtadoalli < doallat adresse čujuhus < čujuhit

24 Samansetjing trafikk johtalus < johtalit (fi. liikenne) johtalusčuovga trafikklys, johtalusgalba trafikkskilt, johtalusriekkis rundkjøring, johtaluspoliisa trafikkpoliti traditionell árbevirolaš manuskript giehtačálus (fi. käsikirjoitus) kolon duppalčuokkis (fi. kaksoispiste) skriftserie čálaráidu men: kolofonsiidu protokoll beavdegirji (fi. pöytäkirja)

25 Konklusjonar Mine konklusjonar 1. Bruk samiske ord der det finst. Vi treng ikkje Mun savnen du 2. Ta gjerne nyord frå andre samiske språk 3. Når det verkeleg trengst: Lån frå svensk, men: La det som kjem før siste takt i ordet stå Normer resten etter rimprinsippet Talarar kan dermed uavhengig av kvarandre kome fram til same skrivemåte

26 Konklusjonar Gijto!

Juridisk terminologi i noen språk i Norge status og utfordringer

Juridisk terminologi i noen språk i Norge status og utfordringer Terminologen Språkrådets skriftserie for terminologi og fagspråk Utgave 1: Juridisk terminologi i noen språk i Norge status og utfordringer Foredrag fra et seminar i Trømsø i november 2011 Jan Hoel (red.)

Detaljer

Om skriftspråket vårt

Om skriftspråket vårt Ivar Aasen Om skriftspråket vårt Omsett frå dansk med merknader av Ottar Grepstad 1. Etter at fedrelandet vårt på ny er blitt slik det ein gong var, nemleg fritt og sjølvstendig, må det vere om å gjere

Detaljer

Namnsetjing av gater og vegar

Namnsetjing av gater og vegar Namnsetjing av gater og vegar nynorsk Forord Denne brosjyren er ei innføring i namnsetjing av gater og vegar (adressenamn). Her blir det gjort greie for dei viktigaste prinsippa for namngiving, kva for

Detaljer

Eg har det på tunga : Å snakke seg til innsikt

Eg har det på tunga : Å snakke seg til innsikt Eg har det på tunga : Å snakke seg til innsikt Førsteamanuensis Liv Engen (Samtale mellom tre gutar på femte trinn) Platon synest at sånn derre demokrati var bra. Han ville at alle skulle snakke på likt.

Detaljer

Kvifor vèl folk å busetje seg i kommuna vår?

Kvifor vèl folk å busetje seg i kommuna vår? Kvifor vèl folk å busetje seg i kommuna vår? Innlevert av 7B ved Bergsøy skule (Herøy, Møre og Romsdal) Årets nysgjerrigper 2015 Vi i klasse 7B har mange ulike ting vi lurer på, og synes det høyrdes spanande

Detaljer

Frå novelle til teikneserie

Frå novelle til teikneserie Frå novelle til teikneserie Å arbeide umarkert med nynorsk som sidemål Undervisningsopplegget Mykje av inspirasjonen til arbeidet med novella, er henta frå i praksis: nynorsk sidemål i grunnskule 1 (2008).

Detaljer

FANTASTISK FORTELJING

FANTASTISK FORTELJING FANTASTISK FORTELJING Leiken går ut på at alle som er med, diktar ei fantastisk forteljing. Ein av deltakarane byrjar på ein historie, men stoppar etter ei stund og let nestemann halde fram. Slik går det

Detaljer

Ivar Aasen nynorskens far

Ivar Aasen nynorskens far Nettopp norsk Ivar Aasen nynorskens far Av Lars Sigurdsson Vikør forkorta og tilrettelagt av Elisabeth Smith Bakgrunn og oppvekst Ivar Aasen (1813 1896) vart fødd den 5. august i Hovdebygda i Ørsta på

Detaljer

Skrive seg vegar inn i tekst rapport frå eit norskprosjekt

Skrive seg vegar inn i tekst rapport frå eit norskprosjekt Skrive seg vegar inn i tekst rapport frå eit norskprosjekt Innhald: 1) Prosjektet side 1 2) Vurdering av prosjektet side 1 3) Refleksjonar etter prosjektslutt side 3 1: Prosjektet Skrive seg vegar inn

Detaljer

Undersøking av formbruken i ulike typar upublisert materiale på nynorsk

Undersøking av formbruken i ulike typar upublisert materiale på nynorsk Undersøking av formbruken i ulike typar upublisert materiale på nynorsk Åse Wetås 1. Innleiing Denne delundersøkinga tek for seg formbruken i upubliserte nynorsktekstar skrivne under varierande grad av

Detaljer

Varsling av kritikkverdige forhold i Hordaland fylkeskommune. AUD- rapport nr. 13-09 November 2009

Varsling av kritikkverdige forhold i Hordaland fylkeskommune. AUD- rapport nr. 13-09 November 2009 Varsling av kritikkverdige forhold i Hordaland fylkeskommune AUD- rapport nr. 13-09 November 2009 Innhald: 1 Innleiing...3 2 Oppsummering...4 3 Om undersøkinga...5 4 Kjennskap til og synspunkt på varslingsrutinane

Detaljer

LOKALSAMFUNNET SOM KREATIV ALLMENNING? Ein rettleiar av Dag Jørund Lønning

LOKALSAMFUNNET SOM KREATIV ALLMENNING? Ein rettleiar av Dag Jørund Lønning LOKALSAMFUNNET SOM KREATIV ALLMENNING? Ein rettleiar av Dag Jørund Lønning 1 INNLEIING OG BAKGRUNN Denne rettleiaren byggjer på eiga erfaring gjennom snart 20 år med forsking og utviklingsarbeid for å

Detaljer

Vurderingsveiledning 2008

Vurderingsveiledning 2008 Vurderingsveiledning 2008 Norsk og samisk som førstespråk, norsk for elever med samisk som førstespråk, samisk og finsk som andrespråk Elever i grunnskolen Bokmål Denne veiledningen består av en felles

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 2. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 2. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 2 Nynorsk Opp-ned musene av Roald ahl et var ein gong ein gamal mann på 87 år som heitte Laban. I heile sitt liv hadde han vore ein stille og roleg person.

Detaljer

Informasjonsforvaltning i offentleg sektor. Rapport 2013:10 ISSN: 1890-6583

Informasjonsforvaltning i offentleg sektor. Rapport 2013:10 ISSN: 1890-6583 Informasjonsforvaltning i offentleg sektor Rapport 2013:10 ISSN: 1890-6583 Forord Det har lenge vore klart at offentleg sektor må nytte informasjonen sin på ein betre måte for å bli meir effektiv, gi betre

Detaljer

Gå ut og gjer disiplar

Gå ut og gjer disiplar Gå ut og gjer disiplar - om å vekse til modne kristne Innleiing: Denne undervisninga er berre 35 minutt då resten av samlinga siste leiarskule skal vere saman med leiarskulen for forsamlingsarbeid. Vi

Detaljer

KVIFOR ER DET FEIL I DET NYE NORSKVERKET VÅRT? KOR MANGE FEIL KAN VI FINNE I LØPET AV SKULEÅRET?

KVIFOR ER DET FEIL I DET NYE NORSKVERKET VÅRT? KOR MANGE FEIL KAN VI FINNE I LØPET AV SKULEÅRET? KVIFOR ER DET FEIL I DET NYE NORSKVERKET VÅRT? KOR MANGE FEIL KAN VI FINNE I LØPET AV SKULEÅRET? 2 Vi som går i 6. klasse ved Tokke skule, fekk i år eit nytt norskverk: Ord for alt 6, nynorsk utgåve. Dette

Detaljer

FORHOLDET MELLOM DRIFTSSTYRE OG LOKALT EIGARSKAP

FORHOLDET MELLOM DRIFTSSTYRE OG LOKALT EIGARSKAP FORHOLDET MELLOM DRIFTSSTYRE OG LOKALT EIGARSKAP Dette er eit viktig spørsmål for mange av dei konsoliderte musea, og det er bra det blir sett på dagsorden. Det er ei problemstilling som i all hovudsak

Detaljer

Om å høyre meir enn dei fleste

Om å høyre meir enn dei fleste Om å høyre meir enn dei fleste Anne Martha Kalhovde Psyk spl., PhD student Leiar av Forskning og undervisningseininga ved Jæren DPS Kva slags høyrselserfaringar er det snakk om? Erfaringar med å høyre

Detaljer

Kven skal bera børene? KPI-Notat 2/2006. Av Anne-Sofie Egset, Rådgjevar KPI Helse Midt-Norge

Kven skal bera børene? KPI-Notat 2/2006. Av Anne-Sofie Egset, Rådgjevar KPI Helse Midt-Norge KPI-Notat 2/2006 Kven skal bera børene? Av Anne-Sofie Egset, Rådgjevar KPI Helse Midt-Norge En notatserie fra Kompetansesenter for pasientinformasjon og pasientopplæring Side 1 Ca. 65000 menneske er i

Detaljer

Politikk og rammevilkår for nyskaping i kommunar og lokalsamfunn Takk for at eg fekk kome hit for å snakke til dykk på denne spennande konferansen!

Politikk og rammevilkår for nyskaping i kommunar og lokalsamfunn Takk for at eg fekk kome hit for å snakke til dykk på denne spennande konferansen! Side 1 av 10 Arr: Vestlandsk vidsyn Dato: Voss Sted: 26.oktober Utkast pr: 14.11.2011 10:56 Kontroller mot framføring Politikk og rammevilkår for nyskaping i kommunar og lokalsamfunn Takk for at eg fekk

Detaljer

STORD KOMMUNE. Rapport. Prosjekt " Modell for bustadbygging" Stord oktober 2009. "Der alle skulle tru at nokon kunne bu

STORD KOMMUNE. Rapport. Prosjekt  Modell for bustadbygging Stord oktober 2009. Der alle skulle tru at nokon kunne bu STORD KOMMUNE Rapport Prosjekt " Modell for bustadbygging" Stord oktober 2009 "Der alle skulle tru at nokon kunne bu I 7 Bakgrunn Stord kommune søkte 10.10.08 om kompetansemidlar frå Husbanken Region Vest

Detaljer

Resultat frå evalueringa av Reform 97. Utarbeidd av Peder Haug

Resultat frå evalueringa av Reform 97. Utarbeidd av Peder Haug Resultat frå evalueringa av Reform 97 Utarbeidd av Peder Haug Resultat frå evalueringa av Reform 97 Utarbeidd av Peder Haug, forskingsleiar for evalueringa 1 2 Forord Noregs forskningsråd har på oppdrag

Detaljer

PC-ORDNINGA I DEN VIDAREGÅANDE SKULEN

PC-ORDNINGA I DEN VIDAREGÅANDE SKULEN PC-ORDNINGA I DEN VIDAREGÅANDE SKULEN Kva er PC-ordninga? PC-ordninga kjem frå at alle elevar ved dei vidaregåande skulane skal ha kvar sin berbare PC, til bruk i undervisninga. PC-ordninga går ut på at

Detaljer

trategisk plan for pedagogisk bruk av IKT 2010-2012 26.mars 2010 Høyringsdokument www.sfj.no

trategisk plan for pedagogisk bruk av IKT 2010-2012 26.mars 2010 Høyringsdokument www.sfj.no trategisk plan for edagogisk Strategisk plan bruk for av IKT pedagogisk bruk av IKT 2010-2012 2010 2012 26.mars 2010 Høyringsdokument www.sfj.no Innhaldsliste Strategisk plan for pedagogisk bruk av IKT

Detaljer

Norsk i hundre! Norsk som nasjonalspråk i globaliseringens tidsalder. Et forslag til strategi

Norsk i hundre! Norsk som nasjonalspråk i globaliseringens tidsalder. Et forslag til strategi Norsk i hundre! Norsk som nasjonalspråk i globaliseringens tidsalder Et forslag til strategi Språkrådet 2005 Innhald 1 Samandrag... 3 2 Innledning... 10 3 Språk på spel i 2005... 18 4 Språk en demokratisk

Detaljer

Ulike teoriperspektiv på kunnskap og læring

Ulike teoriperspektiv på kunnskap og læring Ulike teoriperspektiv på kunnskap og læring Olga Dysthe Publisert i Bedre skole, 1999. Det finst ikkje noko ein til ein forhold mellom ulike pedagogiske perspektiv og spesielle modellar for undervisning

Detaljer

Å være i fysisk aktivitet er å leve. Når du er i bevegelse sier du ja til livet. Det er den som sitter stille, som lever farlig.

Å være i fysisk aktivitet er å leve. Når du er i bevegelse sier du ja til livet. Det er den som sitter stille, som lever farlig. Liv er bevegelse Å være i fysisk aktivitet er å leve. Når du er i bevegelse sier du ja til livet. Det er den som sitter stille, som lever farlig. Idrettsutøvere i verdensklasse kan være inspirerende. Selv

Detaljer

JOSTEIN SAAKVITNE NYE ELEKTRONISKE MEDIUM

JOSTEIN SAAKVITNE NYE ELEKTRONISKE MEDIUM JOSTEIN SAAKVITNE NYE ELEKTRONISKE MEDIUM GAN Forlag AS, Oslo 2003 2. utgåve/1. opplag ISBN 82-492-0398-4 Redaktør: Mai Gythfeldt Biletredaktør: Mai Gythfeldt Til nynorsk ved Jan R. Tislevoll Grunndesign:

Detaljer