Utdanningsval. - om val, planar, utdanning og yrke

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "Utdanningsval. - om val, planar, utdanning og yrke"

Transkript

1 Utdanningsval - om val, planar, utdanning og yrke

2 Læremiddelforlaget AS, Sandefjord 2009 Det må ikkje kopierast frå denne boka i strid med åndsverklova eller avtalar om kopiering som er gjorde med Kopinor. Kopiering i strid med lov eller avtale kan føre til erstatningsansvar og inndraging og kan straffast med bøter eller fengsel. 1. utgåve utgåve 2009 Redaktør: Simen Seeberg, Hanne Engevik, Trond Heum og Martin Lohne Layout, design, sats og illustrasjonar: Linda Maria Sneve, SJARM design Omsett til nynorsk av Jan Gausemel. Trykk: Prinfo Unique, Larvik Innbinding: Grafisk Spiralisering AS, Oslo Læremiddelforlaget AS Postboks Sandefjord tlf.: faks: e-post: internett: ISBN-nummer:

3 Innhald Forord...s. 4 1: Kven er eg?...s. 6 2: Kva skal eg bli?...s. 12 3: Intelligens og talent...s. 20 4: Ein god jobb?...s. 30 5: Arbeidsmarknaden...s. 36 6: Jobb og livsstilar...s. 46 7: Utdanningsprogram...s. 54 8: Gründer...s. 76 9: Å søkje jobb...s : Lover og reglar...s. 90

4 Forord Kjære elev! Du føler kanskje at du, som dei fleste andre ungdommar, veit for lite om yrke og studiar før du må ta eit stort val i slutten av det 10. steget? Ulike utdanningsprogram på vidaregåande skole kan føre til ulike jobbar seinare. Korleis skal du velje rett? Utdanningsval er eit nytt fag i ungdomsskolen. Formålet med faget er å hjelpe deg med å velje retning innanfor alle dei utdanningane og yrka som finst. Dette læremiddelet vil også hjelpe deg til å bli betre kjend med deg sjølv. For å klare å ta eit val som er rett for deg, må du vite korleis arbeidslivet fungerer (ved bedriftsbesøk, utplassering og elevbedrift) vite om dei ulike utdanningsprogramma på vidaregåande skole vite kva for yrke utdanningsprogramma fører fram til vite korleis du vurderer dine eigne evner og kva som er mogleg for deg vite korleis du skal vurdere ulike typar arbeid og studiar Du skal ikkje velje yrke akkurat no, men du skal snart ta viktige utdanningsval. Da er det viktig å kjenne seg sjølv og velje ut frå det. Livet består i det heile av små og store val. Derfor er det viktig å ha gode ferdigheiter i å velje rett. Tønsberg, 2009 Sindre Vinje og Arne Aarnes

5 Kva skal du lære i faget Utdanningsval? I alle fag på skolen er det sett opp kompetansemål som seier noko om kva kunnskapar og ferdigheiter du skal lære i faget. Nedanfor står kompetansemåla for faget Utdanningsval. Om vidaregåande opplæring og arbeidsliv Mål for opplæringa er at eleven skal kunne beskrive dei ulike utdanningsprogramma i vidaregåande opplæring forklare skilnaden på strukturen for studieførebuande utdanningsprogram og yrkesfaglege utdanningsprogram, og samtale om korleis desse kan opne for ulike yrke og karrierar presentere lokalt arbeids- og næringsliv og vurdere moglege arbeidstilbod innanfor nokre valde utdanningsprogram og yrke Utprøving av utdanningsprogram Mål for opplæringa er at eleven skal kunne planleggje, gjennomføre og dokumentere aktivitetar og arbeidsoppgåver som er knytte til kompetansemål frå valde utdanningsprogram i vidaregåande opplæring Om eigne val Mål for opplæringa er at eleven skal kunne reflektere over og presentere utdanningar og yrke ut frå eigne interesser og føresetnader vurdere vidare val av utdanning og yrke basert på erfaringar frå utprøvinga 5

6 1: Kven er eg? Nokre spørsmål er faktaspørsmål. Dei har eit rett eller gale svar. Kor mange minutt er det i ein time?, eller: Kva heiter hovudstaden i Noreg? Men ein del spørsmål har ikkje eit rett eller eit gale svar. Dersom nokon spør deg: Kva heiter du?, så er det eit faktaspørsmål. Men dersom personen spør: Kven er du?, kva ville du ha svart da? La oss ta eit døme: Hei, kven er du? Kven eg er? Eg heiter Lars. Ja, vel, men kan du fortelje noko meir om deg sjølv? Tja, eg veit ikkje heilt, eg. Eg er 14 år gammal. Eg går på ungdomsskolen. Eg sparkar fotball. Elles går eg mykje på kino og speler ulike spel på nettet. Eg liker å vere saman med kompisane mine. Her har Lars fortalt litt om seg sjølv, og dermed veit vi meir enn at han berre heiter Lars. Men ikkje så mykje meir. Det er tusenvis av 14-åringar som sparkar fotball og er saman med kompisar. For å finne ut kven Lars er, eller kva som gjer han annleis enn alle dei andre gutane på 14 år, må vi vite noko meir om korleis han tenkjer, kva planane, ønska og draumane hans er. Vi må rett og slett vite noko om kva som gjer Lars til Lars. Kven er eg? er eigentleg eit nokså vanskeleg (filosofisk) spørsmål. Det har å gjere med kven du er i forhold til familie og venner kvar du kjem frå (samfunn og familie) kva du kan og veit kva du lurer på kva du tek for gitt Personlegdom I historier er det ofte ein helt. James Bond er ein helt. Han er kjekk, smart, sterk og god til å slåst. Men kva er det som skil den eine James Bond frå den andre? Ifølgje ein del filmmeldarar er James Bond, som spelast av Daniel Craig, og som dukka opp i 2006 djupare, mørkare, meir upolert og rå og da tenkjer dei ikkje på dressen hans. Det er personlegdommen hans som er mørk og upolert, og det gjer han meir interessant enn den førre James Bond som berre var kjekk og smart. Det finst altså noko meir ved alle menneske enn det vi kan sjå. Personlegdom er stikkordet; det er den som gjer oss annleis og unike. Personlegdommen din er det som er spesielt for deg, men det har ingenting med kor høg du er, eller kva farge du har på auga. Det har å gjere med korleis du opplever ting, både i tankar og kjensler, og korleis du handlar i ulike situasjonar. 7

7 1: Kven er eg? Mi historie Det kan vere vanskeleg å fortelje historia om meg. Ei slik historie seier noko om korleis vi oppfattar oss sjølv, og korleis vi gjerne vil bli oppfatta av andre. Det er ikkje så vanskeleg å fortelje om kva skole du går på, kor gammal du er, og kva slags interesser du har. Men å fortelje om tankane dine, kva slags draumar du har om framtida, kva du kunne tenkje deg å jobbe med, kva som gjer deg glad eller sint, kva du synest gjer livet meiningsfylt, er ikkje like enkelt. Det er mykje lettare å fortelje kva vi synest om andre menneske. Det gjer vi ofte, til dømes dersom vi seier at ein person er kul. Men gir det eit rett eller fullstendig bilete av personen å seie at han eller ho er kul? Dersom du skulle fortelje historia om deg sjølv, korleis ville du ha gjort det? Her er eit døme: Historia om meg Eg vart fødd på Rikshospitalet i Oslo ein vakker torsdag sånn litt over klokka ni på morgonkvisten 1. januar og fekk namnet Lars. Ikkje fekk eg med meg nyttårsrakettane, og ikkje vart eg nyttårsbarn heller, utan at det har gjort særleg skade, trur eg. Eg vart teken godt imot av ein åtte år eldre bror (som endeleg fekk ein veslebror han kunne banke opp), og mor og far som no dessverre er skilde. Eg vart kanskje sedd på som ein snodig baby med litt sære vanar. Eg fekk til dømes ikkje sove dersom det var for varmt inne, så mor måtte pent setje meg ut på trappa i vinterkulda for at eg skulle trivast.viking kallar eg det! Dårlege manerar hadde eg òg, og rett som det var, kom det ein liten rap som takk for maten. Heldigvis har eg lært mykje sidan den gongen. Eg tok tidleg til med å drodle på teikneblokka, og alfabetet kunne eg både munnleg og skriftleg i god tid før første klasse. Men slik er eg, og slik har eg alltid vore. Interesserer eg meg for noko, legg eg heile sjela i det til eg har fått det til! Ingen problem, berre utfordringar! Nyfiken på nye ting og opplevingar er eg òg, noko mor mi fekk smerteleg erfare da eg prøvde å køyre gyngehest ned trappa i ein alder av fem år ouch! På barneskolen vart eg hekta på datamaskinen, og eg lærte meg kjapt å meistre han. Men etter kvart som datamaskinane vart kraftigare og kunnskapen auka, vart også ting kjedelegare. Gleda var derfor stor da dei lanserte noko heilt nytt, nemleg internett. Eg surfa til den store gullmedaljen, og når ikkje det var nok lenger, byrja eg å plukke frå kvarandre heimesider. Eg publiserte vel alt det eg kunne komme på, og storkoste meg når eg gjorde det! Rart kor lite som skal til for å glede ei sjel, eller kva? 8 Du veit aldri kva du kan,

8 1: Kven er eg? Mykje av kunnskapen min har eg fått frå Steinerskolen i Asker, der eg gjekk 6 år på barneskolen. Ein heilt vedunderleg skole som eg verkeleg saknar! Eg fekk utvikla dei kreative evnene mine der, særleg innanfor kunst og musikk. Eg har spelt fiolin, cello og piano for å nemne noko. Eg har også måla bilete, både akvarellar og oljemåleri, som seinare har ført til den interessa eg har for grafisk design og design generelt. Det einaste problemet med Steinerskolen var avstanden heimanfrå. Eg fekk liten kontakt med klassekameratane mine på fritida og enda mindre kontakt med venner i nærmiljøet. Det var hovudgrunnen til at eg bestemte meg for å byte til ein ungdomsskole like ved der eg budde. Jau, da, sikkert ein heilt grei skole, det, men ikkje noko meir enn det heller. Vidare heldt eg fram med førsteklasse på allmenn økonomi og administrasjonsfag på Gjerdes vgs i Drammen, så med andre- og tredjeklasse på allmenn økonomi og administrasjonsfag på St. Hallvard vgs i Lier. Eg hadde også deltidsjobb ved sida av, som telefonseljar for ei lokalavis og seinare laurdagsbod på Posten i Asker. Skrive av Lars Martin Riis. Henta frå: her omsett til nynorsk Her får vi vite ein del faktiske ting, som når og kvar Lars er fødd, litt om familien hans, kvar han voks opp, kva for skolar han gjekk på, og litt om interessene og evnene hans. Etter at vi har lese dette, kan vi altså seie noko om kven Lars er, eller i alle fall kva han har gjort. Og vi kan gjette på kva han ville ha studert eller jobba med i dag. Men dersom spørsmålet er kva du trur Lars liker best eller dårlegast med seg sjølv, blir det kanskje litt vanskelegare? Oppgåve 1.1 På eit ark som du ikkje viser til andre, skriv du ei liste over dette: a) Fem ting som du liker ved deg sjølv b) Fem ting som du ikkje liker ved deg sjølv c) Sett dykk to og to saman eller i ei lita gruppe. Fortel om det som står på lista di. Er dei andre samde i punkta du har skrive ned? dersom du ikkje prøver 9

9 1: Kven er eg? Oppgåve 1.2 a) Prøv å late som om du er den beste vennen du har, og skriv deretter eit brev til deg sjølv. Døme: Kjære Det eg liker godt ved deg, er... Du er heilt topp når du Du er ein god venn for meg når du Andre menneske ser deg som Somme tider er du kanskje litt Osv. Oppgåve 1.3 Skriv di eiga Historia om meg slik som Lars har gjort, men i tillegg til fakta (alder, kvar du bur, kva skole du går på, osv.), tek du med det viktigaste frå oppgåvene ovanfor. 10 Du veit aldri kva du kan,

10 1: Kven er eg? dersom du ikkje prøver 11

11 2: Kva skal eg bli? Det store spørsmålet er ikkje kva du skal bli, for du er jo allereie. Det du skal finne ut av, er kva du vil gjere med livet ditt. Korleis gir livet meining for deg? Kva rolle vil du spele? Det er alvorlege spørsmål, heller vanskelege òg, men det er spennande å byrje å tenkje igjennom dei. Det er viktig å velje utdanning og yrke. Det er ikkje noko du ordnar ein ettermiddag i midten av februar (fristen for å søkje på vidaregåande skole er 1. mars). Du skal tenkje etter. Bruke tid. Oppleve. Føle. Tenkje på nytt. Vurdere. Men ta det roleg; du skal ikkje velje ein jobb for livet. Du skal sikkert prøve mykje ulikt før du finn ein jobb du trivst spesielt godt med. Å ta val Visste du at hjernen din veg om lag 350 gram når du blir fødd, og rundt 1400 gram når du er vaksen? Han inneheld opp mot (100 milliardar) nerveceller, og kvar av desse kan vere kopla til rundt andre celler. Når du skal gjere eit val, er mange av desse nervecellene i aksjon samstundes. Kanskje ikkje så rart at det av og til er vanskeleg å bestemme seg? Vi tek mange val kvar dag. Det startar når du står opp eller kanskje før; om du skal stå opp eller ikkje. Du må velje kva du skal ha på deg, kva du skal ete til frukost, om du skal sykle eller gå til skolen. Dette er enkle val som ikkje får så mykje å seie: Det speler lita rolle om du vel syltetøy eller leverpostei på brødskiva. Men det er greitt å hugse på at det meste av det du gjer, er ein konsekvens (eit resultat) av val du tek. Kan ein lære å ta val? Det er nok delte meiningar om det, men det blir litt enklare å ta gjennomtenkte val dersom du bruker ein trestegsmodell: 1 Kvar er eg? 2 Kvar vil eg hen? 3 Korleis kjem eg dit? Det var vel ikkje så vanskeleg? Tanken er at dersom du bruker denne trestegsmodellen, blir du tvinga til å tenkje igjennom ein del ting. Dette gjer at du blir tryggare på det valet du tek. 13

12 2: Kva skal eg bli? La oss sjå på eit døme. Stian er 15 år og speler både handball og fotball. Han kunne tenkje seg å bli profesjonell idrettsutøvar. Stian må snart ta nokre val og bruker trestegsmodellen: Tre steg 1 Kvar er eg? 2 Kvar vil eg hen? 3 Korleis kjem eg dit? Eg speler på krinslaget i handball og fotball og trivst veldig godt med begge idrettane. Eg er mykje saman med venner og gjer det middels bra på skolen. Eg vil bli profesjonell idrettsutøvar Eg vil bli landslagsspelar i anten fotball eller handball. Etter at den aktive idrettskarrieren er over, kunne eg tenkje meg å bli trenar. Må snakke med trenarane mine. Må finne ut kva for ein idrett eg har best sjanse for å lykkast i Må høyre med foreldra mine, venner og lagkameratar Skal setje opp ti punkt for og imot. Søkje utdanningsprogram for idrettsfag. Må undersøkje opptakskrava. Må lage ein langsiktig treningsplan. Problemet når vi skal ta vanskelege val, er ofte at vi ikkje tenkjer stegvis. Tankane hoppar fram og tilbake; vi vurderer det eine mot det andre om att og om att. Dersom du følgjer dei tre stega når du skal ta eit vanskeleg val, er sjansane betre for at du ikkje vil angre. Det er viktig at du tek di eiga avgjerd. Det er du som skal leve med henne. Poenget med å tenkje i ein trestegsmodell, er altså at dei store vala du tek, blir rettare. Det er ikkje nødvendig å tenkje lenge igjennom kva du skal ha på brødskiva di, men store avgjerder krev at du held orden på tankane og går gjennom dei éin etter éin. Oppgåve 2.1 a) Skriv ned eit val du må ta i den nærmaste framtida (døme: søkje sommarjobb, satse meir på skole, spørje om han eller ho vil vere med på kino, ). b) Lag ein tabell og bruk trestegsmodellen i samband med valet under punkt a). 14 Du skaper livet ditt

13 2: Kva skal eg bli? Realistiske val Ønske kan ein ha mange av. Somme er realistiske altså er det mogleg å gjennomføre dei. Andre er meir urealistiske, nesten som dagdraumar: Tenk når eg blir den mest kjende filmstjerna i verda, eller: Det hadde vore bra å selje like mange plater som Robbie Williams, eller: Så fint det blir i Noreg når eg blir statsminister. Når er ein draum urealistisk? Ofte er det vi sjølve som trekkjer opp grensene. Det er du som kjenner deg sjølv best, så det er du som har best kjennskap til kva du er god til, sjølv om andre kan vere kjappe til å svare det kan du berre gløyme, når du fortel kva du har lyst til å gjere. Er det realistisk eller sannsynleg at du kan bli ei verdskjend filmstjerne? Tja, for å kunne svare på det må du først finne ut kva som krevst for å bli ei filmstjerne. Når du har gjort det, kan du byrje å rekne ut om sannsynet er stort eller lite. Dersom du tenkjer at du skal selje like mange plater som Robbie Williams, kan det vere ein god start å kunne syngje, til dømes. Skal du bli ein etterspurd arkitekt, er det heller ikkje så dumt å like å teikne. Poenget er at du må vite noko om eit yrke for å kunne slå fast om draumane dine er realistiske eller ikkje. Fritt val? Somme meiner at vi ikkje vel. Vi trur at vi gjer det, men eigentleg tek vi val som andre har gjort for oss. Kikk deg rundt i klasserommet. Alle medelevane dine har valt klede dei ønskjer å ha på seg akkurat i dag. Klede gir signal om personlegdommen vår vi er jo alle unike. Men la oss gjere ein liten test: Kor mange val har du når du skal velje klede? Tenk på alt frå fargar, stoff, design, merke, alt som høyrer til elles, osv. Det er nesten ingen grenser, men truleg er dei fleste i klassen kledde nokså likt. Dersom vala er så mange og vi står fritt til å velje sjølve, kvifor vel vi da så likt? Vi har ulike måtar å ta val på. Somme bruker lang tid, mens andre er impulsive og vel det som verkar rett der og da. Korleis tek du dine val? Tenkjer du igjennom alle sider ved saka, eller let du magekjensla styre deg? Bruker du lang tid, eller er det gjort på få sekund? Synsvinklar Vi kan alltid sjå ei sak frå to sider, men det kan ofte vere fleire. Ei sak kan med andre ord sjåast frå fleire synsvinklar. La oss seie at du har lyst til å kjøpe ei jakke, men da må du bruke alle sparepengane dine. Ein synsvinkel kan vere at dette går bra. Du får jakka, og pengar kan du alltids tene seinare. Ein annan synsvinkel kan vere da blir mamma sur. Ein for kvart val du tek. 15

14 2: Kva skal eg bli? tredje synsvinkel er å måle jakka opp mot alt anna du kunne ha gjort for pengane. Er jakka viktigare for deg enn dei andre tinga du kunne ha brukt sparepengane på? Å sjå ting frå fleire synsvinklar kan vere nyttig når vi skal ta val. Da kan éin synsvinkel til dømes vere korleis dei føresette vil sjå på dette, mens vennene dine, sysken, læraren, naboane, skolen og samfunnet elles representerer andre synsvinklar. Kva vil bestevennen min seie når eg gjer dette? Kva vil læraren min synast om eg gjer dette? Korleis vil dei føresette sjå på dette? Kva vil eg tenkje om dette om nokre månader? Tenk deg at du står overfor eit vanskeleg val. Før du tek ei avgjerd, bør du vurdere korleis valet vil verke inn på fleire menneske rundt deg. Døme Det står ei kasse med mp3-spelarar på fortauet utanfor ein butikk. Du tek opp ein og kikkar på han. Det er ingen i butikken som ser deg der du står, og du har lenge hatt lyst på ein mp3-spelar, men ikkje hatt pengar til det. Du går fem steg nedover fortauet. Det er ingen som legg merke til deg. Kva gjer du? Synsvinklar: 1 Å stele er gale, det ville eg aldri gjort. 2 Det ligg sikkert 100 mp3-spelarar i eska, så éin frå eller til speler vel inga rolle for butikken? 3 Foreldra mine ville bli veldig lei seg. 4 Eg kan gi han bort i gåve til kjærasten min, så blir han eller ho sikkert kjempeglad. 5 Dersom eg blir teken, vil verda rase saman rundt meg. 16 Du skaper livet ditt

15 2: Kva skal eg bli? Oppgåve 2.2 a) Sjå på dømet ovanfor. Ranger dei ulike synsvinklane og gi dei terningkast frå 1 til 6 ut frå kva alternativ som passar best for deg. b) Samanlikn resultatet ditt med andre i klassen. Diskuter. Familien din påverkar vala dine I nokre familiar går utdanning og yrke nesten i arv: I familien vår blir dei fleste snikkarar, fiskarar, lærarar, legar, advokatar, dansarar, musikarar,, blir det kanskje sagt rundt middagsbordet. Presset er sterkt. Det familien meiner, har svært mykje å seie anten vi liker det eller ikkje. Foreldre er modellar for korleis livet bør levast. Eplet fell ikkje langt frå stamma, er eit gammalt ordtak. Gjeld det for deg? i Ein del ting blir berre sånn, men dei fleste avgjerdene skal takast. Når ting berre blir sånn, kjem det kanskje av at du gjer det alle andre gjer (det er eit trygt val) gjer det foreldra dine synest du skal gjere (så blir i alle fall dei tilfredse) gjer det sysken eller slekt gjer (dei er jo nokså smarte) let magekjensla bestemme Oppgåve 2.3 Foreldre har oftast planar, ønske og håp for barna sine. Prøv å svare på desse spørsmåla: a) Kva slags ønske trur du far din har for deg? b) Kva slags ønske trur du mor di har for deg? c) Blir du påverka av dei planane, ønska og håpa dei har? Dersom ja på kva måte? Oppgåve 2.4 Snakk med dei føresette og be dei skrive kvar si liste over dei planane, ønska og håpa dei har for deg (dei skal ikkje samarbeide). Samanlikn svara med det du svarte i oppgåve 2.3. a) Er det store skilnader? b) Kva synest du om dei planane, ønska og draumane dei føresette har for deg? for kvart val du tek. 17

16 2: Kva skal eg bli? Min plan I løpet av ungdomsskolen skal du ha fleire samtalar med kontaktlæraren din. Meininga er at desse samtalane mellom anna skal hjelpe deg med å ta val. Det de tek opp i desse samtalane, skal du skrive ned i ein utdanningsplan. Vi har valt å kalle denne planen for Min plan. Planen vil vere eit godt hjelpemiddel for deg når du skal ta viktige val. Vi rår til at du tek deg god tid med planen. Under fanekortet Min plan på skal du svare på spørsmål om dei tankane, ønska og planane du har om notida og framtida. Spørsmåla du får, vil variere etter det steget du er på, kva skole du går på, og kven som er kontaktlæraren din. Alt du legg inn i Min plan, blir lagra slik at du kan samanlikne kva du meiner i dag, med det du meinte for eitt år eller to sidan. Min plan er også tilgjengeleg for kontaktlæraren din og foreldra dine dersom du ønskjer det. Når du er ferdig med eit klassesteg, blir planen låst. Du kan framleis lese planen, men det vil ikkje vere mogleg å gjere endringar i han. Grunnen til det er at det er viktig å vite kva du meinte i fjor og året før der. Min hospiteringsplan Å hospitere kjem av eit latinsk uttrykk som tyder å ta inn ein stad som gjest. Når du hospiterer på ein arbeidsplass eller på ein skole, vil det seie at du får lov til å vere til stades for å observere, spørje og delta, men utan at du har rettar som tilsett eller elev. Hospitering kan ha ulike formål, til dømes å utforske kva moglegheiter finst? eller prøve ut er dette noko for meg? Vidare i boka vil du lære meir om korleis ei hospitering kan gå føre seg på best mogleg måte. Under fanekortet Min plan på vil du finne forslag til korleis hospiteringsplanen din kan bli. Her kan du planleggje og notere kva du skal gjere når du hospiterer, og loggføre kva du gjorde under hospiteringa slik at hospiteringa blir mest mogleg vellykka. Innlogging Nedanfor har vi laga eit papirskjema med spørsmål som også kan nyttast. Det er mange måtar å setje opp Min plan på, og du vel sjølvsagt det skjemaet kontaktlæraren din bruker. Vi rår til at de bruker ei elektronisk utgåve, men på somme skolar kan det tenkjast at dei har papirutgåver. Bruker de ei elektronisk utgåve, kan du naturlegvis skrive ut planen undervegs så har du begge delar tilgjengeleg. Dersom det er noko informasjon om deg som du ikkje synest bør vere med i planen, treng du ikkje å ta det med. Snakk med kontaktlæraren din om dette. 18 Du skaper livet ditt

17 2: Kva skal eg bli? Min plan Oppgåve 2.5 Eit døme på oppsett av planleggingsverktøy. Namn: Adresse: Fødselsnummer: E-post: Klassesteg: Postnr./stad. Mobil: Dato Kontaktlærar: Kontaktrådgivar: Kven er eg? Interessene mine Utfordringane mine dette skoleåret Måla mine for framtida Vegen min mot målet Vedlegga mine til Min plan Kontaktlærar Elev for kvart val du tek. 19

18 3: INTELLIGENS OG TALENT Det er ofte slik at vi trivst dersom vi får jobbe med ting vi er flinke til. Det er derfor lurt å vere klar over dei sterke og mindre sterke sidene dine når du skal velje utdanningsprogram på vidaregåande skole. Når vi seier at ho er intelligent, kva meiner vi med det? Oftast meiner vi skoleflink i teorifag, til dømes i matematikk eller historie. Men det er mange andre måtar å vere intelligent på enn å vere flink til å skrive, lese og rekne. Kva type intelligens og kva talent du har, er viktige for dei vala du tek. Du har sikkert høyrt om IQ (intelligenskvotient)? Det er mogleg å måle IQ, men resultatet seier mest om kor flink du er til å løyse logisk-matematiske problem. Det fortel lite om kor morosam du er, om du er god i idrett, eller om du kan få andre menneske til å føle seg vel. I dag er ein ofte meir interessert i EQ (emosjonell kvotient) framfor IQ. Mens IQ måler korleis hjernen din løyser logiske problem, måler EQ korleis du gir uttrykk for kjensler, kva evne du har til å setje deg inn i korleis andre har det (empati), og korleis du går fram for å løyse problem. Dei sju intelligensane Intelligens kan altså målast eller vurderast på ulike måtar. Ein professor som heiter Howard Gardner, deler intelligens inn i sju ulike typar: 1 Språkleg intelligens: Evna til å lese, skrive og kommunisere med ord. Denne intelligensen er viktig for forfattarar, talarar, journalistar og andre som arbeider med å formidle informasjon. 2 Logisk-matematisk intelligens: Evna til å tenkje logisk og rekne. Denne intelligensen er viktig for matematikarar, ingeniørar, økonomar, vitskapsfolk og revisorar. 3 Visuell (spatial) intelligens: Evna til å bruke synssansen. Denne intelligensen er viktig for kunstnarar (målarar, fotografar, skulptørar), navigatørar og pilotar. 4 Musikalsk intelligens: Evna til å bruke høyrslesansen. Denne intelligensen er viktig for komponistar, musikarar og dirigentar. 21

19 3: Intelligens og talent 5 Kroppsleg intelligens: Dette er evna til å meistre kroppen. Denne intelligensen er viktig for blant andre idrettsfolk, dansarar, skodespelarar og handverkarar. 6 Sosial intelligens: Dette er evna til å forstå andre menneske. Denne intelligensen er viktig for seljarar, leiarar, diplomatar, yrkespolitikarar og menneske i omsorgsyrke. 7 Sjølvinnsikt: Dette er evna til å forstå seg sjølv, å kjenne sine sterke og svake sider, og vite kven eg er. Denne intelligensen knyter vi ofte til eldre menneske, filosofar og ulike typar rådgivarar. Somme kan ha ein sterk kroppsleg intelligens (5), men synest det er vanskeleg å seie kva dei føler eller meiner (1). Du har sikkert høyrt intervju med sportsstjerner som svarer: Eg har ikkje ord etter at dei har vunne ein stor konkurranse. Og det er godt mogleg dei ikkje har det. Andre menneske kan vere språkleg intelligente (1), men svake i visuell intelligens (3). Dei kan synast at det er vanskeleg å sjå for seg eit kart eller ein tredimensjonal figur. Men vi er jo ikkje dumme fordi vi har ein annan intelligens enn den språklege eller logiskmatematiske. Og vi er ikkje automatisk intelligente sjølv om vi har styrken vår i det logiskmatematiske. Hugs det. Talent Kva tyder ordet talent? Talent er medfødd givnad på eit visst område; evne, legning, anlegg (Nynorskordboka, Kunnskapsforlaget 2009). Det handlar altså om noko vi har fått i arv, og er på mange måtar mykje av det same som intelligensane vi nemnde ovanfor. Vi synest ofte det er mest morosamt å halde på med det vi lykkast med. Derfor får nokre av talenta våre stor merksemd, mens andre ligg ubrukte. Vel du utdanning eller jobb innanfor område der du har talent (eller intelligens), er det sannsynleg at du vil trivast med valet. Dersom du er veldig glad i dyr, vil du sikkert trivast betre med å jobbe i ein dyrebutikk enn på ein bensinstasjon, for å seie det enkelt. No skal du gå på oppdagingsreise for å finne ut korleis det står til med talenta dine. Språkleg talent Dersom du er flink med ord, kan etterlikne dialektar og lærer framandspråk nokså lett, har du talent for språk. Mange kallar det å ha eit godt språkøyre. Du synest ikkje det er vanskeleg å skrive stil eller dikte opp historier. Når du les ei bok, ser du da heile historia inne i hovudet ditt som ein film? 22 Finn ut kva du liker,

20 3: Intelligens og talent Logisk-matematisk talent Ofte er det slik at den som er flink med tal, også er flink til å sjå samanhengar, mønster og logiske forklaringar. Dei som har talent for tal, kan også vere flinke til å finne fram på kart. Er du ein Petter Smart eller ein som er flink til å finne ut korleis ting og maskinar fungerer? Du kan kanskje også reparere pc-en om han går sund? Visuelt og kunstnarleg talent Dersom dette er ei av dei sterke sidene dine, er du glad i å teikne, måle, forme i leire, snikre, dekorere og pynte, velje klede og setje saman fargar. Kanskje liker du å klippe, lime og lage kollasjar? Eller synest du meir om å byggje med klossar og lego eller spele pc-spel? Har du talent på dette området, har du lett for å sjå for deg ting og for å jobbe med tredimensjonale figurar. Musikalsk talent Å vere musikalsk går ut på meir enn det å kunne spele eit instrument. Du kan vere musikalsk sjølv om du aldri har teke i ei blokkfløyte. Dersom du er musikalsk, viser det seg ofte ved at du nynnar og syng og er god til å hugse melodiar. Når du gjer lekser eller jobbar, liker du gjerne å ha på musikk. Det stimulerer deg til å samle tankane. Livet ditt er ofte fylt av lyd og rytme. og bli god på det! 23

21 3: Intelligens og talent Kroppsleg talent Somme kallar det å meistre kroppen, andre kallar det motorikk og kroppsbevisstheit. Idrettsutøvarar må ha talent for dette. For å bli retteleg gode må dei trene inn alle detaljane til dei kan gjere dei automatisk. Somme av dei som har slike talent, synest det er vanskeleg berre å skulle lytte når læraren underviser. Dei føler at dei lærer betre når dei får gjere oppgåvene sjølve. Sosialt talent Det å vere sosial tyder eigentleg at ein er glad i å vere saman med andre menneske og få dei til å føle seg ok. I eit samfunn må vi tilpasse oss. Det vil mellom anna seie at vi må følgje visse spelereglar når vi er saman med andre menneske. Somme er flinke til å forstå kva spelereglar som gjeld (det er andre sosiale spelereglar i ein fotballgarderobe enn på eit slottsball, til dømes). Vi skil mellom to former for sosialt talent. Den eine, primærsosialiseringa, går på grunnleggjande ferdigheiter som vi (forhåpentlegvis) har fått med oss som ein del av oppsedinga. Den andre, sekundærsosialiseringa, handlar om å lære seg sosiale ferdigheiter til dømes på arbeidsplassen eller i skolen. Talent og val Somme meiner at dersom du har talent for tal, så bør du jobbe med tal. Men det treng ikkje å vere slik. Sjølvsagt er talforståing viktig for økonomar og revisorar, men dei må jo også kunne forstå andre menneske og ha talent for det sosiale. Det som vi er flinke til, skin ofte igjennom i jobben vår, og vi prøver i regelen å gjere jobben vår på ein måte som passar best for talenta våre. Det er ikkje slik at somme talent gir høgare lønn enn andre (med mindre du er ein av dei beste fotballspelarane i verda, da). Du får ikkje nødvendigvis meir i lønn av å vere logisk enn av å vere musikalsk. Så du treng ikkje å tenkje så mykje på talent i samband med lønn. Det viktigaste er å finne ut av kva talent du har, og korleis du best kan bruke dei. 24 Finn ut kva du liker,

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn Jobbskygging side 1 Jobbskygging Innhald Handverk, industri og primærnæring Omgrepa handverk, industri og primærnæring. Kva betyr omgrepa? Lokalt næringsliv etter 1945 Korleis har lokalt næringsliv utvikla

Detaljer

Nynorsk Institutt for lærerutdanning og skoleutvikling Universitetet i Oslo Hovudtest Elevspørjeskjema 8. klasse Rettleiing I dette heftet vil du finne spørsmål om deg sjølv. Nokre spørsmål dreier seg

Detaljer

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 (Nynorsk) Du skal IKKJE skrive namnet ditt på nokon av sidene i dette spørjeskjemaet. Vi vil berre vite om du er jente eller gut og kva for klasse du går i.

Detaljer

Page 1 of 7 Forside Elevundersøkinga er ei nettbasert spørjeundersøking der du som elev skal få seie di meining om forhold som er viktige for å lære og trivast på skolen. Det er frivillig å svare på undersøkinga,

Detaljer

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba.

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba. LEDDSETNINGAR 1 Gjer setningane om til forteljande leddsetningar. Carmen er kona hans. Luisa går på skule i byen. Leo er tolv år. Ålesund er ein fin by. Huset er raudt. Det snør i dag. Bilen er ny. Arne

Detaljer

Joakim Hunnes. Bøen. noveller

Joakim Hunnes. Bøen. noveller Joakim Hunnes Bøen noveller Preludium Alt er slik det plar vere, kvifor skulle noko vere annleis. Eg sit ved kjøkenvindauget og ser ut. Det snør, det har snødd i dagevis, eg har allereie vore ute og moka.

Detaljer

Informasjon til elevane

Informasjon til elevane Informasjon til elevane Skulen din er vald ut til å vere med i undersøkinga RESPEKT. Elevar ved fleire skular deltek i undersøkinga, som vert gjennomført av Læringsmiljøsenteret ved Universitetet i Stavanger.

Detaljer

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Eit undervisningsopplegg om Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Aktivitetsark med oppgåveidear og tips til lærarane Hjelpeark med bakgrunnsinformasjon og kopieringsoriginalar DELTAKING Artikkel 12: DISKRIMINERING

Detaljer

Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet. Samtaleguide om lesing

Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet. Samtaleguide om lesing Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet Samtaleguide om lesing Innleiing Samtaleguiden er meint som ei støtte for opne samtalar mellom lærar, elev og foreldre. Merksemda blir retta mot lesevanar, lesaridentitet

Detaljer

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK FRIDOM TIL Å TENKJE OG MEINE KVA DU VIL ER EIN MENNESKERETT Fordi vi alle er ein del av ein større heilskap, er evna og viljen til å vise toleranse

Detaljer

Minnebok. Minnebok NYNORSK

Minnebok. Minnebok NYNORSK Minnebok NYNORSK 1 Minnebok Dette vesle heftet er til dykk som har mista nokon de er glad i. Det handlar om livet og døden, og ein del om korleis vi kjenner det inni oss når nokon dør. Når vi er triste,

Detaljer

mmm...med SMAK på timeplanen

mmm...med SMAK på timeplanen mmm...med SMAK på timeplanen Eit undervisningsopplegg for 6. trinn utvikla av Opplysningskontora i landbruket i samarbeid med Landbruks- og matdepartementet. Smakssansen Grunnsmakane Forsøk 1 Forsøk 2

Detaljer

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA TIL LEKSJONEN Fokus: Kjøpmannen og den verdifulle perla. Tekst: Matt 13.45 Likning Kjernepresentasjon MATERIELL: Plassering: Hylle for likningar Deler: Gulleske med kvitt

Detaljer

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 9. trinn

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 9. trinn Jobbskygging side 1 Jobbskygging Innhald Lokalt arbeids- og næringsliv Næringsliv, bransje, offentleg og privat sektor. Kva betyr omgrepa? Lokale arbeidsplassar Kvifor treng lokalsamfunnet eit variert

Detaljer

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg.

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg. JANUAR 2015! Ja, i går vart friluftsåret 2015 erklært for opna og me er alle ved godt mot og har store forhåpningar om eit aktivt år. Det gjeld å ha store tankar og arbeida medvite for å gjennomføra dei.

Detaljer

Jon Fosse. For seint. Libretto

Jon Fosse. For seint. Libretto Jon Fosse For seint Libretto Personar Eldre kvinne, kring seksti-sytti Middelaldrande kvinne, kring førti Mann, kring femti Fylgje Yngre kvinne, kring tretti Med takk til Du Wei 2 Ei seng fremst, godt

Detaljer

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike Molde Domkirke 2016 Konfirmasjonspreike Så er altså dagen her. Den store dagen. Dagen eg trur mange av dykk har gleda seg til lenge. Og det er lov å kjenne litt sommarfuglar i magen og både glede og grue

Detaljer

ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER

ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER AV ALF KJETIL WALGERMO Mitt bankande hjarte. Ungdomsroman. Cappelen Damm, 2011 Mor og far i himmelen. Illustrert barnebok. Cappelen Damm, 2009 Keegan og sjiraffen. Illustrert

Detaljer

På tur med barnehagen. Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11

På tur med barnehagen. Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11 På tur med barnehagen Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11 Standarane, teikn på kvalitet. Desse tre standarane er felles for alle barnehagane i Eid kommune. Dei skal vise veg til korleis vi skal få god kvalitet

Detaljer

1. Fritid og bibliotek... 1. 2. Hos legen... 7. 3. Høgtider... 12. 4. Mattradisjonar... 18. 5. Sunnheit og kosthald... 25. 6. Arbeidsliv...

1. Fritid og bibliotek... 1. 2. Hos legen... 7. 3. Høgtider... 12. 4. Mattradisjonar... 18. 5. Sunnheit og kosthald... 25. 6. Arbeidsliv... Innhald 1. Fritid og bibliotek... 1 2. Hos legen... 7 3. Høgtider... 12 4. Mattradisjonar... 18 5. Sunnheit og kosthald... 25 6. Arbeidsliv... 30 7. Jobb i sikte... 35 8. Skule og utdanning... 40 9. Familie

Detaljer

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv.

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv. Særemne 3-100 år med stemmerett I 2013 er det hundre år sidan alle fekk stemmerett i Noreg. På Norsk Folkemuseum arbeider vi i desse dagar med ei utstilling som skal opne i høve jubileet. I 2010 sendte

Detaljer

Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp

Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp Anbodssamarbeid er blant dei alvorlegaste formene for økonomisk kriminalitet. Anbodssamarbeid inneber at konkurrentar samarbeider om prisar og vilkår før

Detaljer

Ein tydeleg medspelar. frå elev til lærling. Informasjon, tips og råd til deg som skal søke læreplass

Ein tydeleg medspelar. frå elev til lærling. Informasjon, tips og råd til deg som skal søke læreplass Ein tydeleg medspelar frå elev til lærling Informasjon, tips og råd til deg som skal søke læreplass SØKNADEN Må vere ryddig Søknad/CV skal ikkje ha skrivefeil Spør norsklærar om hjelp Hugs å skrive under

Detaljer

Kvifor vèl folk å busetje seg i kommuna vår?

Kvifor vèl folk å busetje seg i kommuna vår? Kvifor vèl folk å busetje seg i kommuna vår? Innlevert av 7B ved Bergsøy skule (Herøy, Møre og Romsdal) Årets nysgjerrigper 2015 Vi i klasse 7B har mange ulike ting vi lurer på, og synes det høyrdes spanande

Detaljer

Utdanningsvalg. - om valg, planer, utdanning og yrker

Utdanningsvalg. - om valg, planer, utdanning og yrker Utdanningsvalg - om valg, planer, utdanning og yrker Læremiddelforlaget AS, Sandefjord 2009 Det må ikke kopieres fra denne boka i strid med åndsverkloven eller avtaler om kopiering inngått med Kopinor.

Detaljer

Med tre spesialitetar i kofferten

Med tre spesialitetar i kofferten Med tre spesialitetar i kofferten Av Eli Gunnvor Grønsdal Doktor Dorota Malgorzata Wojcik nøgde seg ikkje med å vere spesialist i eitt fag. Ho tok like godt tre. No brukar ho kunnskapen sin, ikkje berre

Detaljer

Konsekvensanalyse. Vegomlegging Etnesjøen. Juni 2011. AUD-rapport nr. 12-11

Konsekvensanalyse. Vegomlegging Etnesjøen. Juni 2011. AUD-rapport nr. 12-11 Konsekvensanalyse Vegomlegging Etnesjøen Juni 2011 AUD-rapport nr. 12-11 Utgivar: Hordaland fylkeskommune, Analyse, utgreiing og dokumentasjon (AUD) http://www.hordaland.no/aud Tittel: Konsekvensanalyse

Detaljer

Om å høyre meir enn dei fleste

Om å høyre meir enn dei fleste Om å høyre meir enn dei fleste Anne Martha Kalhovde Psyk spl., PhD student Leiar av Forskning og undervisningseininga ved Jæren DPS Kva slags høyrselserfaringar er det snakk om? Erfaringar med å høyre

Detaljer

Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-)

Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-) Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-) Alle borna i 1 klasse byrjar å bli trygge i sine nye omgivelser.

Detaljer

Norske arbeidstakarar med berre grunnskole bør ta meir utdanning

Norske arbeidstakarar med berre grunnskole bør ta meir utdanning navn på profil/kortversjon NORSKE ARBEIDSTAKARAR MED BERRE GRUNNSKOLE BØR TA MEIR UTDANNING 1 Norske arbeidstakarar med berre grunnskole bør ta meir utdanning Årets Vox-barometer syner at tilsette med

Detaljer

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Mål: Elevane skal kjenne til utbreiinga av hallingmålet i nærmiljøet. Dei skal vita noko om korleis hallingmålet har utvikla seg

Detaljer

Bruk av læringsvenn ved Månen som ville lyse som ei sol

Bruk av læringsvenn ved Månen som ville lyse som ei sol Bruk av læringsvenn ved Månen som ville lyse som ei sol Månen som ville lyse som ei sol (2012) av Elin Grimstad - og bruk av læringsvenn på 1. trinn PRESENTASJON AV BOKA: Kvifor er eg ikkje meir som sola?

Detaljer

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 8 trinn

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 8 trinn Jobbskygging side 1 ELEVARK 8 trinn Jobbskygging Innhald Yrke og utdanning i familien min Nettverk og kompetanse. Kva betyr omgrepa? Slektstreet mitt Yrkesprofil Stilling og ansvarsområde. Kva betyr omgrepa?

Detaljer

NAMNET. Av Jon Fosse GUTEN JENTA

NAMNET. Av Jon Fosse GUTEN JENTA NAMNET Av Jon Fosse Handlinga følger eit ungt par som dreg heim til hennar foreldre. Jenta er høggravid og dei manglar bustad. Det er eit drama om kor vanskeleg det er å forstå kvarandre og om lengselen

Detaljer

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger.

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. PREPOSISJONAR 1 Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. Luisa går på skule i Ålesund. Skulen ligg midt i byen. Klasserommet ligg i tredje etasje

Detaljer

Natur- og samfunnsfag

Natur- og samfunnsfag Inger Kristine Jensen Marit Johnsrud Guri Langholm Elisabeth Buer Natur- og samfunnsfag ELEVBOK Nynorsk Innhald Til foreldre og lærarar...side 4 Samfunnsfag Familien...side 6 Oppgåver...side 26 Naturfag

Detaljer

Kva kompetanse treng bonden i 2014?

Kva kompetanse treng bonden i 2014? Kva kompetanse treng bonden i 2014? Fagleiar Bjørn Gunnar Hansen TINE Rådgjeving Samtalar med 150 mjølkebønder dei siste 6 åra, frå Østfold til Nordland Kompetanse Kunnskap (Fagleg innsikt) Ferdigheiter

Detaljer

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid)

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid) Mikkel, Anders og Tim Pressemelding I årets Kvitebjørnprosjekt valde me å samanlikna lesevanane hjå 12-13 åringar (7. og 8.klasse) i forhold til lesevanane til 17-18 åringar (TVN 2. og 3.vgs). Me tenkte

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve Nynorsk Ei gruppe elevar gjennomførte eit prosjekt om energibruk og miljøpåverknad. Som ei avslutning på prosjektet skulle dei skrive lesarbrev

Detaljer

Idear og råd til foreldre med barn på 5. Og 7. trinn. Framleis rom for lesing heime

Idear og råd til foreldre med barn på 5. Og 7. trinn. Framleis rom for lesing heime Idear og råd til foreldre med barn på 5. Og 7. trinn Framleis rom for lesing heime Leseutviklinga held fram Dei første skuleåra lærte barnet ditt å lese. Men lesedugleik er ikkje noko som blir utvikla

Detaljer

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge KPI-Notat 4/2006 Når sjøhesten sviktar Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge En notatserie fra Kompetansesenter for pasientinformasjon og pasientopplæring Side 1 Sjøhesten (eller hippocampus)

Detaljer

Valdres vidaregåande skule

Valdres vidaregåande skule Valdres vidaregåande skule Organiseringa av skriftleg vurdering på vg3 Kvifor prosesskriving? Opplegg for skriveøkter Kvifor hjelpe ein medelev? Døme på elevtekst Kva er ei god framovermelding? KOR MYKJE

Detaljer

8 tema for godt samspel

8 tema for godt samspel PROGRAM FOR FORELDRERETTLEIING BUF00032 8 tema for godt samspel Samtalehefte for foreldre og andre vaksne PROGRAM FOR foreldrerettleiing Dette heftet inngår i ein serie av materiell knytta til foreldrerettleiings

Detaljer

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking Bjørn og Rovdyr Innhold Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders rjeundersøking For eller imot bjørn i Jostedalen? Intervju med nokre ikkje-bønder i dalen Intervju med nokre bønder i dalen

Detaljer

SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9

SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9 SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9 1 SETNINGSLEDD Verbal (V) Eit verbal fortel kva som skjer i ei setning. Verbalet er alltid laga

Detaljer

BARN SOM PÅRØRANDE NÅR MOR ELLER FAR ER PÅ SJUKEHUS

BARN SOM PÅRØRANDE NÅR MOR ELLER FAR ER PÅ SJUKEHUS BARN SOM PÅRØRANDE NÅR MOR ELLER FAR ER PÅ SJUKEHUS BARN OG UNGDOM SINE REAKSJONAR I denne brosjyra finn du nyttige tips for deg som er innlagt, og har barn under 18 år. Når ein i familien vert alvorleg

Detaljer

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Kvam herad Bruka e-post lesaren til Kvam herad Alle ansatte i Kvam herad har gratis e-post via heradet sine nettsider. LOGGE INN OG UT AV E-POSTLESAREN TIL

Detaljer

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 I denne rapporten vil eg ta føre meg dei 7 fagområda i rammeplanen. Eg vil skrive litt om kva rammeplanen seier og deretter gjere greie for korleis me har arbeida

Detaljer

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice mlmtoo much medicine in Norwegian general practice For mykje medisin i norsk allmennpraksis Nidaroskongressen 2015 Per Øystein Opdal, Stefán Hjörleifsson, Eivind Meland For mykje medisin i norsk allmennpraksis

Detaljer

Undersøking. Berre spør! Få svar. I behandling På sjukehuset. Ved utskriving

Undersøking. Berre spør! Få svar. I behandling På sjukehuset. Ved utskriving Berre spør! Undersøking Få svar I behandling På sjukehuset Er du pasient eller pårørande? Det er viktig at du spør dersom noko er uklart. Slik kan du hjelpe til med å redusere risikoen for feil og misforståingar.

Detaljer

FANTASTISK FORTELJING

FANTASTISK FORTELJING FANTASTISK FORTELJING Leiken går ut på at alle som er med, diktar ei fantastisk forteljing. Ein av deltakarane byrjar på ein historie, men stoppar etter ei stund og let nestemann halde fram. Slik går det

Detaljer

Månadsbrev frå oktober, Grøn avd.

Månadsbrev frå oktober, Grøn avd. Månadsbrev frå oktober, Grøn avd. Oppsummering/ evaluering av oktober Oktobermånad starta me med eit lite epleprosjekt. Inndelt i grupper, fekk alle barna vere med på tur for å hauste eple og plommer.

Detaljer

Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum.

Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum. Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum.no Spørjeliste nr. 253 Fadderskap Den som svarar på lista er samd i at svaret

Detaljer

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Matpakkematematikk Data frå Miljølære til undervisning Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Lag riktig diagram Oppgåva går ut på å utarbeide ei grafisk framstilling

Detaljer

Birger og bestefar På bytur til Stavanger

Birger og bestefar På bytur til Stavanger Birger og bestefar På bytur til Stavanger Små skodespel laga for mellomtrinnet Forfattarar: Ola Skiftun og Sigrun Fister Omarbeidd til skodespel av Stavanger Sjøfartsmuseum Denne dagen var heilt spesiell,

Detaljer

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Samandrag og stikkord om filmen Det er seinsommar i Bergen. Thomas må flytte til gråsonen, ein omplasseringsheim for unge, som av ulike grunnar ikkje har nokon stad

Detaljer

Mina kjenner eit lite sug i magen nesten før ho opnar augo. Ho har gledd seg så lenge til denne dagen!

Mina kjenner eit lite sug i magen nesten før ho opnar augo. Ho har gledd seg så lenge til denne dagen! Mina kjenner eit lite sug i magen nesten før ho opnar augo. Ho har gledd seg så lenge til denne dagen! 17. mai er annleis enn alle andre dagar. Ein stor bursdag der alle er inviterte, tenkjer Mina, medan

Detaljer

Vurderingsrettleiing 2011

Vurderingsrettleiing 2011 Vurderingsrettleiing 2011 ENG0012 Engelsk 10.trinn Til sentralt gitt skriftleg eksamen Nynorsk Vurderingsrettleiing til sentralt gitt skriftleg eksamen 2011 Denne vurderingsrettleiinga gir informasjon

Detaljer

Del 1 Ordklasser. ADVERB... 2 Måtesadverb... 3 Tidsadverb... 4 Stadadverb... 5 Gradsadverb... 7 Setningsadverb... 8 Gradbøying...

Del 1 Ordklasser. ADVERB... 2 Måtesadverb... 3 Tidsadverb... 4 Stadadverb... 5 Gradsadverb... 7 Setningsadverb... 8 Gradbøying... ADVERB... 2 Måtesadverb... 3 Tidsadverb... 4 Stadadverb... 5 Gradsadverb... 7 Setningsadverb... 8 Gradbøying... 10 1 ADVERB a fortel korleis, når og kvar noko skjer. Dei kan stå til eit verb og fortelje

Detaljer

ÅRSPLAN I NORSK 2. TRINN 2015 2016. Tid Kompetansemål Delmål Arbeidsmåte Vurdering

ÅRSPLAN I NORSK 2. TRINN 2015 2016. Tid Kompetansemål Delmål Arbeidsmåte Vurdering ÅRSPLAN I NORSK 2. TRINN 2015 2016 Hovudområda i norsk er munnleg kommunikasjon, skriftleg kommunikasjon og språk, litteratur og kultur. Kvart av kompetansemåla er brotne ned i mindre einingar. Vi sett

Detaljer

Kvifor er dei fleste mobiltelefonar rektangulære?

Kvifor er dei fleste mobiltelefonar rektangulære? Kvifor er dei fleste mobiltelefonar rektangulære? Innlevert av 6. og 7. ved Marvik Skule (Suldal, Rogaland) Årets nysgjerrigper 2015 Det er første gong både lærar og elevar i 6. og 7. ved Marvik skule

Detaljer

Jon Fosse. Kveldsvævd. Forteljing. Oslo

Jon Fosse. Kveldsvævd. Forteljing. Oslo Jon Fosse Kveldsvævd Forteljing Oslo 2014 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2013 ISBN 978-82-521-8585-0 Om denne boka Kveldsvævd er ein frittståande

Detaljer

Teknikk og konsentrasjon viktigast

Teknikk og konsentrasjon viktigast Teknikk og konsentrasjon viktigast Karoline Helgesen frå Bodø er bare 13 år, men hevdar seg likevel godt i bowling der teknikk og konsentrasjon er viktigare enn rein styrke. Ho var ein av dei yngste finalistane

Detaljer

Ungdom og regional utvikling i Nordhordland Spørjeundersøking 2011. Analyse, utgreiing og dokumentasjon (AUD) AUD-rapport nr 7 2011

Ungdom og regional utvikling i Nordhordland Spørjeundersøking 2011. Analyse, utgreiing og dokumentasjon (AUD) AUD-rapport nr 7 2011 Ungdom og regional utvikling i Nordhordland Spørjeundersøking 2011 Analyse, utgreiing og dokumentasjon (AUD) AUD-rapport nr 7 2011 1 2 Metode Undersøkinga er utført av Analyse, utgreiing og dokumentasjon

Detaljer

Månadsbrev for ROSA mars 2015

Månadsbrev for ROSA mars 2015 Månadsbrev for ROSA mars 2015 Oppsummering/ evaluering av mars Mars har vore ein lunefull månad med tanke på veret, men vi gledar oss over mange fine dagar med sol og vårleg varme. Har vore mykje ute og

Detaljer

2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball.

2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball. HEILSETNINGAR 2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball. Vi reiser til Cuba. Carmen les ei bok. Arne lagar middag. Luisa er på skulen. Det snør. I

Detaljer

Å KOMME HEIM OPPFØLGING AV DEG OG FAMILIEN DIN

Å KOMME HEIM OPPFØLGING AV DEG OG FAMILIEN DIN Å KOMME HEIM OPPFØLGING AV DEG OG FAMILIEN DIN VELKOMMEN HEIM Foto: Magnus Endal OPPFØLGING ETTER HEIMKOMST Her finn du informasjon til både deg som har vore på oppdrag i Sierra Leone, og til familien

Detaljer

Frå novelle til teikneserie

Frå novelle til teikneserie Frå novelle til teikneserie Å arbeide umarkert med nynorsk som sidemål Undervisningsopplegget Mykje av inspirasjonen til arbeidet med novella, er henta frå i praksis: nynorsk sidemål i grunnskule 1 (2008).

Detaljer

Ditt val! Idrettsfag Musikk, dans og drama Studiespesialisering

Ditt val! Idrettsfag Musikk, dans og drama Studiespesialisering Ditt val! Vidaregåande opplæring 2007 2008 Idrettsfag Musikk, dans og drama Studiespesialisering Bygg- og anleggsteknikk Design og handverk Elektrofag Helse- og sosialfag Medium og kommunikasjon Naturbruk

Detaljer

Alfabetisk ordliste 55 Kort grammatikk 60

Alfabetisk ordliste 55 Kort grammatikk 60 Personalia 1 Familie 5 Samtalar 8 På skulen 11 Kva er klokka? 13 Daglege rutinar 16 Måltid 18 Butikk og klede 20 I nærmiljøet 25 Bustad og møblar 28 Transport og reiser 32 Vêr og årstider 38 Kropp og helse

Detaljer

INFORMASJONSHEFTE OM Flatdal barnehage

INFORMASJONSHEFTE OM Flatdal barnehage INFORMASJONSHEFTE OM Flatdal barnehage Seljord kommune Adresse: Flatdalsvegen 1139, 3841 Flatdal Telefon: 350 51365 E-post: heddeli.barnehage@seljord.kommune.no Styrar: Kristin Gaarder Opningstid: Måndag

Detaljer

Samansette tekster og Sjanger og stil

Samansette tekster og Sjanger og stil MAPPEOPPGÅVE 5 Samansette tekster og Sjanger og stil Skreve av Kristiane, Renate, Espen og Marthe Glu 5-10, vår 2011 I denne oppgåva skal me først forklare kva ein samansett tekst er, og kvifor samansette

Detaljer

Ka vil DU velje? - hjelp til å g jere det rette yrkesvalet

Ka vil DU velje? - hjelp til å g jere det rette yrkesvalet Ka vil DU velje? - hjelp til å g jere det rette yrkesvalet Dei 12 utdanningsprogramma er: Ka vil DU velje? 3 studieførebuande: Musikk, dans og drama Idrettsfag Studiespesialisering Val av utdanning er

Detaljer

Nynorsk. Eksamensinformasjon

Nynorsk. Eksamensinformasjon Eksamen 27.05.2008 MAT1005 Matematikk Påbygging 2P-Y Elevar/Elever, Privatistar/Privatister Nynorsk/Bokmål Nynorsk Eksamensinformasjon Eksamenstid: Hjelpemiddel på del 1: Hjelpemiddel på del 2: Vedlegg:

Detaljer

Brukarrettleiing. epolitiker

Brukarrettleiing. epolitiker Brukarrettleiing epolitiker 1 Kom i gang Du må laste ned appen i AppStore Opne Appstore på ipaden og skriv «epolitiker» i søkjefeltet øvst til høgre. Trykk på dette ikonet og deretter på «hent» og til

Detaljer

Dobbelt så mange moglegheiter

Dobbelt så mange moglegheiter Til: Skolefagleg ansvarleg i kommunane i Møre og Romsdal Skolar med elevar på 10. trinn i Møre og Romsdal (til rektor, kontaktlærarar på 10. trinn og rådgivarar) Invitasjon og påmelding til karrieredagane

Detaljer

3 52 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 52 2014-10-14 15:08:14

3 52 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 52 2014-10-14 15:08:14 5 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 5 014-10-14 15:08:14 Algebra MÅL for opplæringa er at eleven skal kunne forenkle fleirledda uttrykk og løyse likningar av første grad og enkle potenslikningar

Detaljer

UTDANNINGSVAL NORDBYGDO UNGDOMSSKULE.

UTDANNINGSVAL NORDBYGDO UNGDOMSSKULE. UTDANNINGSVAL NORDBYGDO UNGDOMSSKULE. KOMPETANSEMÅL Etter 10.trinn skal elevane kunna:. Gje ei oversikt over lokalt næringsliv. Klargjera eigne interesser, anlegg og verdiar som føresetnad for sjølvstendige

Detaljer

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer:

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer: Velkomen til Dette heftet tilhøyrer: 1. samling: Kva er Bibelen? Skapinga. Babels tårn Forskaroppgåve 1 På denne samlinga har vi snakka om Bibelen. Det er ei gammal bok som har betydd mykje for mange.

Detaljer

Carl Frode Tiller Innsirkling 3. Roman

Carl Frode Tiller Innsirkling 3. Roman Carl Frode Tiller Innsirkling 3 Roman OM FORFATTEREN: Carl Frode Tiller (f. 1970) er ein av dei fremste forfattarane i norsk samtidslitteratur. For dei fire romanane Skråninga (2001), Bipersonar (2003),

Detaljer

Forord Ein dag stod eg i stova til ein professor. Han drog fleire tjukke bøker ut av dei velfylte bokhyllene sine og viste meg svære avhandlingar; mange tettskrivne, innhaldsmetta, gjennomtenkte, djuptpløyande

Detaljer

Vi lærer om respekt og likestilling

Vi lærer om respekt og likestilling Vi lærer om respekt og likestilling I Rammeplanen står det at barnehagen skal tilby alle barn eit rikt, variert, stimulerande og utfordrande læringsmiljø, uansett alder, kjønn, funksjonsnivå, sosial og

Detaljer

Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode

Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode Ved Kari Vik Stuhaug Helsepedagogikk Helse Fonna 5. Mars 2015 09.03.2015 Kari Vik Stuhaug, LMS Helse Fonna 1 Kva gjer du når du får eit problem? Og kva

Detaljer

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Tilstade: Personalet, foreldre og Nina Helle. Kva er BTI: Stord kommune er ein av 8 kommunar som deltek i eit prosjekt som skal utarbeide ein modell

Detaljer

Noteringshefte. N Y N O R S K Trinn 3 5

Noteringshefte. N Y N O R S K Trinn 3 5 Noteringshefte N Y N O R S K Trinn 3 5 Noteringshefte Personalia: Testpersonens namn:... Fødselsdato:... Norm:.. Skule/Institusjon:... Klasse:.... Testleiar:... Dato:.. Merknadar: 1. Leseflyt og leseforståing

Detaljer

LIKNINGAR. N Nynorsk SNAKKE TENKJE SJØLV EI ANNLEIS VERD LESE GRUPPER

LIKNINGAR. N Nynorsk SNAKKE TENKJE SJØLV EI ANNLEIS VERD LESE GRUPPER TENKJE SJØLV SNAKKE LESE GRUPPER JESUS FORTALDE OFTE HISTORIER SOM OVERRASKA FOLK. OPP NED ER EIT SAMTALEOPPLEGG PÅ ÅTTE SAMLINGAR BASERT PÅ LIKNINGAR SOM JESUS FORTALDE. DET KAN BRUKAST MED MANGE ELLER

Detaljer

Plassebakken Barnehage

Plassebakken Barnehage Plassebakken Barnehage Plassebakken Post Austigard Februar 2012 www.plassebakken.no Hei alle sammen! Plassebakken Barnehage BA I januar har vi nytta oss av det fine veret å vøre mykje ute! Sjølv om det

Detaljer

Jobbstrategien. KLAR FOR JOBB unge med nedsett funksjonsevne

Jobbstrategien. KLAR FOR JOBB unge med nedsett funksjonsevne Jobbstrategien KLAR FOR JOBB unge med nedsett funksjonsevne Ein døropnar til arbeidslivet Unge, positive og motiverte medarbeidarar er velkomne hos dei fleste arbeidsgivarar. Men unge med nedsett funksjonsevne

Detaljer

sekstiåring. Vi er sjølvsagt positive til prioriteringa av ungdom, og har allereie utfordra statsråden til å invitere oss med på utforminga av tiltak.

sekstiåring. Vi er sjølvsagt positive til prioriteringa av ungdom, og har allereie utfordra statsråden til å invitere oss med på utforminga av tiltak. Vi takkar for mulegheita til å vere til stades og kommentere nye og spennande tal. For oss som interesseorganisasjon er det naturleg å gå rett på operasjonalisering av ny kunnskap. Bør funna vi har fått

Detaljer

Lønnsundersøkinga for 2014

Lønnsundersøkinga for 2014 Lønnsundersøkinga for 2014 Sidan 2009 har NFFs forhandlingsseksjon utført ei årleg lønnsundersøking blant medlemane i dei største tariffområda for fysioterapeutar. Resultata av undersøkinga per desember

Detaljer

PREPOSISJONAR... 2 Stad... 2 Tid... 6 Eigeforhold eller tilknyting... 9 Preposisjonar i faste uttrykk... 10

PREPOSISJONAR... 2 Stad... 2 Tid... 6 Eigeforhold eller tilknyting... 9 Preposisjonar i faste uttrykk... 10 PREPOSISJONAR... 2 Stad... 2 Tid... 6 Eigeforhold eller tilknyting... 9 Preposisjonar i faste uttrykk... 10 1 PREPOSISJONAR Vi deler preposisjonane inn i ulike grupper etter kva dei fortel om: Stad: Tid:

Detaljer

IKT-kompetanse for øvingsskular

IKT-kompetanse for øvingsskular Notat / Svein Arnesen IKT-kompetanse for øvingsskular Spørjeundersøking ved Vartdal skule VOLDA Forfattar Ansvarleg utgjevar ISSN Sats Distribusjon Svein Arnesen Høgskulen i Volda -7 Svein Arnesen http://www.hivolda.no/fou

Detaljer

Om utviklingsplanar for dei vidaregåande skulane i Eiksundregionen Høyring 1

Om utviklingsplanar for dei vidaregåande skulane i Eiksundregionen Høyring 1 Rolf Lystad 12.05.14 Oklavegen 4 6155 Ørsta Utdanningsavdelinga v/ståle Solgard Møre og Romsdal fylkeskommune Fylkeshuset, Julsundvegen 9 6404 Molde Om utviklingsplanar for dei vidaregåande skulane i Eiksundregionen

Detaljer

11 Eg i arbeidslivet

11 Eg i arbeidslivet 11 Eg i arbeidslivet Arbeidsmarknaden Arbeidsmarknaden er stadig i utvikling. Ein kan rekne med å måtte skifte yrke fleire gonger gjennom ein arbeidskarriere. Arbeidsmarknaden blir meir internasjonal.

Detaljer

Kristine Meek MID131 Teori, arbkrav 2B 13.11.14. Innhald

Kristine Meek MID131 Teori, arbkrav 2B 13.11.14. Innhald Innhald Introduksjon... 1 Teori... 2 Den første beskrivelsen... 2 Den sekundære betydinga... 2 Assosiasjonar... 3 Målgruppa... 4 Kvifor har dei gjort det slik, og kvifor seier bildet kva det seier?...

Detaljer