Ei bok om gamle ord og uttrykk frå Hemsedal av Knut Skolt og Margit Halbjørhus Wøllo

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "Ei bok om gamle ord og uttrykk frå Hemsedal av Knut Skolt og Margit Halbjørhus Wøllo"

Transkript

1 Ei bok om gamle ord og uttrykk frå Hemsedal av Knut Skolt og Margit Halbjørhus Wøllo - Alfabetisk Ordliste - (pdf utgåve) - Hemsedal Mållag - 2.utgåve 2013 (v2.02) Internett versjon med lyduttale:

2 FORORD "Hemsedalsmålet, Ord og Uttrykk", vart utgjeven som bok i 1999 av Hemsedal Mållag. Dette viktige og tidkrevjande arbeidet som Knut Skolt og Margit Halbjørhus Wøllo hadde brukt fleire år på, fekk Buskmål sin gjevaste pris i år Delar av boka har også vorte nytta i Universitetet i Oslo sitt arbeid om dei ulike dialektane i Noreg. Etter at boka kom ut, har Margit kome i hug endå fleire ord og uttrykk. (Knut døydde i 2001). Det har difor vorte meir og meir aktuell å gje boka ut på nytt i ei meir utvida og bearbeida form. I tillegg til dialektorda og tydingane, var det også ynskjeleg å setja inn dei nynorske synonymorda. Kjell Snerte har redigert og skrive inn alle orda i Word dokument. Kjell Venås har hjelpt til med nynorskorda. I takt med den elektroniske utviklinga var det også ynskje om å publisera heile boka på internett. Det spesielle ved denne utgåva som du no ser på, er at det er lagt til lydeksempel av alle dialektorda. Lese inn av Margit sjølv. Dette gjev boka ei heilt ny tyding, og er på same tid ein viktig dokumentasjon av det som særmerkjer denne dialekta. Sonen og musikaren Erik Wøllo har utarbeidd heile dette prosjektet, og står for både lydinnspeling, tilretteleggjing og internettdesign. Her er fororda frå fyrste utgåve av boka i 1999: Forfattarane: Når ordlista no blir lagt fram for hemsedølene, legg me med ei helsing. Me har hatt stor glede av å arbeide med dette desse åra. Me vaks opp i ei anna tid. Ved å samtalast, levde me oppatt mykje av det me hugsar frå barneåra. Barneflokken var heime med foreldre og besteforeldre, framandfolk og tenarar kom og gjekk. Ungane fekk vera med i arbeidet, i fjøset, i skog og mark og på stølen. Det er ei mengd med ord som knyter seg til leik og arbeid, i kvardag og helg, slik levemåten og vilkåra var, på godt og vondt. År etter år, ætt etter ætt hadde dette halde seg slik i fjellbygda vår. Men so har me fått oppleva at so mykje er vorte anslein. Aldri har det vel vore så store omveltingar som i desse siste hundre åra. Frå den tida alt var tilverka heime, då me hadde parafinlampe og hest, krigsåra med rasjonering og militærtroppar, og alt som skulle koma i gjenge att då freden kom. Det vart hjelpemiddel, traktor, bil og elektrisitet. Alt dette virka inn på folkelivet, skulen og samværsformene, og alle orda kunne ikkje koma i gløymeboka. Det er ei oppgåve for heim og skule å ta vare på særpreget ved dialekta vår. Dette står opp til dei som har tida framfor seg. Å sameine noko av det beste frå den gamle tida med noko av alt det nye som kjem. Hemsedal, februar 1999 Knut Skolt, Margit Halbjørhus Wøllo 2

3 Hemsedal Mållag: Ei ordbok til lyst og nytte Hemsedal Mållag tykkjer det er ei ære å hjelpe til med å gjera arbeidet til Knut Skolt og Margit Halbjørhus Wøllo tilgjengeleg for hemsedøler og andre som er interesserte i språket vårt. Me har følgt med i innsatsen deira i fire år, og veit at svært mykje var gjort også før den tid. Ingen som ikkje sjølv har sysla med den slags, kan ane kva som krevst for å få noko slikt som dette til, både av strev, kunnskap og gravelyst. For hemsedalskulturen er arbeidet deira ein blome i knappholet. For bygda er det eit føredøme å tenkje over: bygdekulturen vil nokså fort visne bort om det ikkje finst eit godt knippe av slike folk som desse forfattarane - folk som går laus på oppgåva som kulturberarar med liv og lyst, endå det gjev lite og ingenting i kassa. Hemsedal Mållag vil gjerne sjå på "Hemsedalsmålet" som noko meir enn ei bokutgjeving. Me veit dialekten vår er under eit press så sterkt at han sikkert vil forsvinne innan heller stutt tid om me berre let humla suse. Mange - dei fleste? - vil meine at noko av det viktigaste kjennemerket ved lokalkulturen dermed går tapt. Er det greitt? Dersom ikkje, kva kan me gjera kvar på vår plass for å halde hemsedalsmålet levande som bruksmål for nye generasjonar? Kunne denne boka vere eit startsignal for auka medvet og vilje i så måte - både i heim, skuleverk, næringsliv og offentleg samanheng, så ville ikkje minst forfattarane bli glade. Så ynskjer me alle god tur gjennom desse to hundre sidene. For mange trur me det vil bli ein svir. Vel er ein god del av ordtilfanget uaktuelt i dag fordi det praktiske livet har endra seg så mykje. Men det er rikeleg att. Kanskje er hemsedølene eit fåmælt folkeferd. Men både ord og uttrykk i "Hemsedalsmålet" syner at dei "kunne få sagt det" på ein langt meir fengjande måte enn i det standardiserte hastverksmålet som dei fleste av oss lett hamnar i. Det er ingenting i vegen for å bruke denne boka til å få litt meir fres og farge på uttrykksmåten vår - både i skrift og tale. God jakt! Hemsedal Mållag takkar alle som har hjelpt til på vegen. Ein særleg takk til professor Kjell Venås for råd og rettleiing, og til Sønnev Skrede, Grethe Jervøy og Kjell Snerte for arbeid med tilrettelegging, inntasting og korrektur. På kolofonsida går det fram at kommunen og ei mengd verksemder i Hemsedal har ytt økonomisk stønad til prosjektet. Utan deira hjelp hadde vi ikkje fått det til. Takk! Hemsedal februar 1999 HEMSEDAL MÅLLAG BÅTEN BER OSS FRÅ SUND TIL SUND ORDA BER VÅRE TANKAR 3

4 NOKRE OPPLYSNINGAR OM ORDLISTA: I ordboka er det brukt ein del forkortingar og teikn som er slik å forstå: f = hokjøn m = hankjøn n = inkjekjøn flt. = fleirtal bf. = bunden form v. = verb "kn-" vart frå gamalt uttala "nj-", særleg i sørbygda. Sjølv om ein del av orda i dag blir uttala med "kn-" fyrst, er det oftast førte opp under "nj-" her, sidan det var den opphavelege uttalemåten. *) Nokre ord har stjerne framfor seg. Det tyder på at Sl - lyden er ustemt og blir uttala med ein særmerkt vislelyd(også synleggjord med ein h framfor sl). Etter v. står oftast fortidsendinga av verbet. Strek under l tyder tjukk l. Når det gjeld grammatikk og rettleiing om uttale, er det framifrå hjelp å få i: Kjell Venås: "So sea me her" (Boksmia Forlag 1998). (Den får du kjøpt i bokhandlane i Hallingdal, på kulturkontoret i Hemsedal, eller direkte frå Boksmia Forlag, 3570 Ål. Me vil og minne om den store boka Hallingmålet av Kjell Venås, som er å få lånt på biblioteket.) 4

5 GRAMMATIKK H E M S E D A L S M Å L E T av Kjell Venås Opphavet til hemsedalsmålet og grensene for det Hemsedalsmålet i dag kjem frå gamalnorsk, som er namnet på målet i heile landet vårt før om lag år Truleg var dalen folkesett lenge før det, endå vi skal hugse at så langt inne i dalen og så høgt til fjells slo folk seg ned seinare enn dei gjorde i kyststroka og på dei opne flatbygdene. Som vi veit, er det store skilnader mellom norske målføre (som er eit anna ord for dialektar), og det er skilnad på austnorsk og vestnorsk mål. Etter hovuddraga og dei fleste kjennemerka høyrer hemsedalsmålet til austnorsk. Det seier likevel ikkje noko avgjort om dei som fyrst slo seg ned i dalen, kom austfrå eller vestfrå. Derimot fortel den austnorske karakteren åt målet at det må ha vore best samband austover på den tida då austnorsk og vestnorsk tok til å skilja seg frå kvarandre, og det var truleg i slutten av gamalnorsk tid. Det kunne vera lettare å fara austover og å koma austanfrå enn å dra vestover og å koma derifrå. Dei som var ute på ferd, kunne følgje dalar og elvar austover. Vestover steig landet og vart til høgfjell. Kjennemerke på austnorsk mål Det er to hovudkjennemerke på austnorsk mål, og dei to særmerka går under dei språkvitskaplege nemningane tjukk l og jamvekt. Den tjukke l-en er den lyden som vanleg austnorsk folkemål har i ord som Ola, sol og klok og i ord som ord og hard. Vi skriv dei siste to med rd fordi l-en vi seier i dei orda, kjem frå -rð i gamalnorsk. Der stod det siste teiknet for ein særskild d-lyd som ikkje er brukt lenger. I ei enkel lydskrift vil desse orda bli skrivne o: la, so: l, klo: k, o: l, ha: l (Teiknet : står for å fortelha at lyden føre (o eller a) er lang.) Jamvekt er det som har gjort at ein viss type av gjerningsord (eller med eit anna ord: verb) endar på -e i nemneforma etter å, og at verb av ein annan type endar på -a i den same forma. Det heiter å kaste, lyse, men å fara, veta. Vestnorsk har ikkje tjukk l og ikkje jamvekt. I sognemålet endar såleis alle verba på -a i nemneforma: å kasta, lysa, fara, veta. Endå hemsedalsmålet er eit austnorsk mål, er det i dette målet (og i anna hallingmål og i valdresmål) eit visst samband av lydar (to konsonantar saman) som elles berre finst i vestnorsk. Det er lydfølgja dn i ord som i hødn "horn" og jedne "gjerne". Ho svarar til "rn" i skrift, og skriftbiletet fortel at desse konsonantane stod saman i eldre talemål. Den same lydfølgja er også bøyingsmerke i fleirtal av substantiv, slik som i formene gutadn, jentudn, møtudn "gutane, jentene, møtene". Også der har det vore -rn. I fleirtal er det noko skilnad i uttala mellom delar av bygda, for særleg i sørbygda er det tn i staden for dn. Om nokre særskilde lydar i målet I hemsedalsmålet finst stort sett dei same einskildlydane som i andre austnorske målføre og som i norsk i det heile. Lydane kvar for seg har austnorsk uttale og er ikkje så ulike dei som vanleg oslomål har, for å nemne det eine målet som vel er best kjent i heile landet. Tonegangen og lydføringa i einskildord og i samanhangande tale er også austnorsk og tydeleg annleis enn i ymse slag av vestnorsk mål. Berre ein går over fjellet til Borgund og Lærdal i Sogn, kling talemålet reint annleis. Hemsedøler tykkjer gjerne at lærdølar og sogningar i det heile syng meir når dei talar, enn dei sjølve gjer i sitt mål. Nokon skikkeleg brei æ-lyd har ikkje hemsedalsmålet, men det er fleire e-lydar. I ord som tre, fe, og vet (det vi har oppe i hovudet) er e-en trong og lang. Den same tronge e-en er stutt i ord som lett og knett, det siste er den gamle forma for det nyare kne. I ord som vet (="vinter") eller hest er e-lyden 5

6 opnare og nærmar seg noko til æ. I slutten av ord er e-klangen mindre tydeleg og kan jamførast med ein avdøyvd lydgjevande pust slik som i all norsk: jente, vise. Også i slutten av ord kan den tronge og tydelege e-lyden finnast: såleis i bygde (= bygda) og i (eit) møte. I møte er det den tronge sisteleden som skil ordet frå møte (som i "å møte") med den meir opne e-lyden til slutt. I lydskrifta her er særskilde lydskriftteikn brukte berre når det tyktest å vera naudsynt, og det vil seia når det var bruk for å poengtere skilnaden mellom fleire slags uttale av nærståande lydar. Elles er det vanlege teiknet "e" eller "e" brukt fordi den som les, truleg utan vidare vil tolke teiknet med den e-lyden som det skal vera. Lyden ø er svært mykje brukt i målet. Det er mest fordi han finst i andre ord enn i svært mange mål. Han svarar ofte til ein å-lyd som blir skriven o og er svært vanleg i all slags norsk. I hemsedalsmålet er det såleis ø ikkje berre i ord som søt og høg og føre, der det er gamal og vanleg ø i alt mål, men og i ord som øpen, køst, tøpp, løva (lova), vørte (har vorte), (ei) røtte. Denne ø-en er så vanleg at han set eit tydeleg merke på målet. Det er ikkje berre uttala og klangen av einskildlydane som avgjer korleis målet lyder, eller kva det er for ord ein seier. Også lengda av lydane har noko å seia, og det er vokalane som tel mest. Lenga på konsonanten eller konsonantane etter vokalen kjem av seg sjølv ut frå vokallengda. Når vokalen føre ein konsonant er lang, er konsonanten stutt, og når vokalen er stutt, er konsonanten lang. I nokre få døme på s. 1 står teiknet : for at vokalen føre er lang. Elles er det i dette heftet ikkje brukt noko særskilt teikn til å syne om ein vokal er lang eller stutt, for lesarar som kan norsk, vil av seg sjølv fordele lengda rett mellom vokalen og éin konsonant eller fleire konsonantar som kjem etter vokalen. Gamle særmerke i hemsedalsmålet Alt norsk mål i landet forandra seg mykje då gamalnorsk gjekk over til ein yngre språktype, fyrst mellomnorsk ( ) og seinare nynorsk (her brukt i språkhistorisk meining om tida etter 1525). Talemålet i Hemsedal følgde med i den same utviklinga som andre austlandske målføre hadde. Det viktigaste nye i austnorsk var nett den tjukke l-lyden og reguleringa etter jamvekt, som førte til at vokalane -a og -e vart fordelte på ein viss måte. Det er særleg dei to draga som skil austnorsk frå andre slags norsk. Noko anna ved overgangen på 1300-talet var at bøyingane av orda vart mykje enklare og formene færre enn i gamalnorsk tid. Mange endingar og bøyingsformer vart borte eller fall saman med andre former. Likevel heldt hemsedalsmålet på somme gamalnorske bøyingsmåtar som vart borte i dei fleste målføre både i aust og vest. Vi skal sjå på to slike gamle bøyingsmåtar. I gamalt hemsedalsmål er det ulike former av verbet alt etter om det er ein eller fleire som gjer det verbet seier. Det heiter ho kjem, men dei koma i notid, og det heiter ho sprang, men dei sprongo i fortid. Den andre gamle bøyingsmåten er at hemsedalsmålet har særskilde former av namnord når dei blir brukte på visse måtar eller i visse samanhengar. I språkskildringa kallar ein dette for dativbruk. Det er ein bøyingsmåte som er velkjend i framandspråk som tysk og elles finst eller har funnest i mange andre norske målføre. Ord som står i dativ eller blir bøygde i dativ, får då eigne former jamført med i annan bruk. Dativ blir brukt i namnord og nokre pronomen. Vi skal sjå på nokre døme med dativ i hemsedalsmålet: I Kari køyre bil n endar den bundne eintalsforma av ordet bil på -n, men i Ola sit i bile endar det same ordet på -e. I e såg jenta har ordet jente endinga -a i bunden form eintal, men i e ga jentun ei pakke har det same ordet endinga -un. I det siste dømet i båe høva står namnordet i dativ. 6

7 Også nokre personlege pronomen skil mellom dativformer og andre former. I ein samanheng som eg såg (a)n svarar det siste ordet til pronomenet han, men i je-o denne kniven, er det -o som blir brukt for han. Det er ei samandregen form, som eigentleg står for hono(m), og det er dativforma av han. I ein samanheng som ta-o me de, du! står -o for ho, og ordet er brukt om noko som er av grammatisk hokjønn. I samanhengen e møtte-n sy gale, som tyder "eg møtte henne sør i garden", står derimot -n for "henne" og er ei dativform av pronomenet. Grunnen til dativ her er at verbet møte rett og slett er eit dativverb. Hovuddrag i grammatikken For å få oversyn over og for å kunne tala (og skrive) om talemålet (og skriftmålet) vi bruker, må vi dele språkstoffet inn i slike einingar at vi kan få system i det og orden på det. Berre då kan vi tala og skrive om språket. Slikt system og slik orden som språket har, utgjer ein grammatikk. Folk som kan bruke eit mål, har grammatikken i hovudet. Ein grammatikk er og noko som fagfolk på språk skildrar i grammatiske bøker. I teksta her er nokre vanlege nemningar om språk og grammatikk alt brukte, og fleire kjem no etter kvart. Bøying av namnord I grammatikken er det også brukt eit anna ord i staden for namnord. Det er "substantiv", men namnord seier noko meir: at desse orda verkar som namn eller nemningar på noko. Namnorda har ei viss utgangsform eller grunnform som står for ein, ei eller eit. Grunnforma kan ha ord føre seg som merkjer av at det gjeld ein, ei, eit, og ikkje fleire: Bruken ser vi når vi skriv ein kost, ei rive, eit greip. Utgangsforma kan forandrast for å uttrykkje slikt som skilnaden mellom ein og fleire: fleire kostar, river, greip. Noko anna er skilnaden mellom det som er ubestemt, ukjent: ein stein, ei vøgn, eit hus - fleire steina, vøgni, hus og på den andre sida noko som er bestem slik at ein kjenner det og skjøner kva eksemplar det er tale om: stein n, vøgne, huse - steinadn, vøgnidn, huse. Eit talemål (og eit skriftmål) får eigenkarakter eller særsvip etter korleis dei ymse skilnadene i bruken og forma av namnorda er uttrykte. Eit mål som har -a til fleirtalsmerke verkar annleis enn eit som har -e. Som vi veit, er nett dei to lydane og bokstavane -a og -e noko som skil bokmål og nynorsk frå kvarandre i mange høve. I skriftmåla er -r med ein vokal føre det vanlegaste merket på fleirtal. Det heiter ein gut - fleire gutar. I hemsedalsmålet er det ikkje med nokon -r, så vokalen føre blir gjerne det einaste som syner fleirtal, såleis i fleirtal guta i høve til eintal gut. Etter bøyingsmåte og samband med andre ord høyrer eit substantiv til ei av tre grupper som vi kallar med ordet kjønn. Dei tre gruppene er hankjønn, hokjønn og inkjekjønn. Vi skal sjå på substantiva gruppevis i nett den rekkjefølgja. Hankjønnsord Vanlege hankjønnsord som gut og arm eller haji (hage) og stubbe blir bøygde med fleirtal på -a og - adn: (ein) arm (en) armen (fleire) arma (dessa) armadn gut gut(e)n guta gutadn haji hajin haga hagadn stubbe stubben stubba stubbadn Nokre hankjønnsord har -i og -idn i fleirtal: gris gris n grisi grisidn Andre ord som går som gris, er sau, vegg (fleirtal vejji) og fleire. 7

8 I hemsedalsmålet som i anna norsk mål skil nokre namnord i hankjønn seg ut ved ei anna bøying enn dei fleste har. Slike avvikande bøyingar går langt attende i målsoga. Mellom namnord som går annleis, er det ein type som har fleirtalsbøying med -a og -adn. Sjølve endinga er som vi skjøner vanleg i mange mål, men ikkje i nett desse orda: fot fot n føta føtadn mann mann(n) menna mennadn Noko vi kallar tonelag kjem inn her. Tonelag blir burkt som nemning på korleis den musikalske tonen stig eller søkk i eit ord. Som i all norsk har fleirtal av ord fot og mann eit anna tonelag enn dei fleste tostava fleirtalsformer. Ein kan prøve det med å skilje mellom føta (fleirtal av fot) og føta i "han føta seg" (om å stå på føtene). Det fyrste kallar vi tonelag 1, det andre tonelag 2. Når dei står i dativ, har hankjønnsord former som i je noko åt gute (åt guten), sita på stubba. I fleirtal har alle substantiv former på -o, som i åt guto (åt gutane), i alle hago. Hokjønnsord Vanlege hokjønnsord som fjør og kørg (korg) har fleirtal på -i og -idn: fjør fjøre fjøri fjøridn kørg (den) kørji (fleire) kørji kørjidn Ulikt tonelag skil dei to formene som er skrivne kørji her. Eintalsforma har tonelag som i namnordet lyse (lyset). Fleirtalsforma har tonelag som i verbet lyse (å lyse). Det fyrste er tonelag 1, det andre tonelag 2. Ei mindre gruppe av hokjønnsord har fleirtal på -a og -adn. myr myre myra myradn bygd bygde bygda bygdadn Ei nokså stor gruppe av mykje brukte hokjønnsord har ei bøying som svarar til bøyinga av hankjønnsord av typen fot og mann. Det særmerkte for den gruppa er som i all norsk tonelaget i fleirtal. Det er som i lyse (lyset). Hit høyrer ord som: hønd hønde henda hendadn bok bokji bøka bøkadn Slik går ord som bjørk, fønn, tøng, tønn, bot, brok og med vokalskifte u-y: brun (=bru), mus. Ein særleg type av hokjønnsord med to (eller fleire) stavingar går som vise og viku: vise visa visu visu viku viko viku vikudn I dativ har hokjønnsord endinga -n eller -en. Det gjev former som svarar til i kørgen, bygd n, visun, vikun. I fleirtal dativ er det som vanleg -o: i kørgo, bygdo, viso, viko. 8

9 Inkjekjønnsord Det er ord som hus, løft, tak: løft løfte løft løfte tak take tak takji Dei to formene løfte "det loftet" og løfte "dei lofta" skil seg berre ved at e-lydane sist i orda er ulike. Dativ i inkjekjønnsorda er som i på løfte, takji, og på løfto, tako. Nokre ord med vokalen a får bøying som land: land land lønd lønde Dativformene er som i i lande og i løndo. Andre ord som går sameleis, er band, bla, skaft, spann. I hemsedalsmålet i dag kan dei gå som dei andre inkjekjønnsorda. Inkjekjønnsord som sluttar på -e, og har meir enn éi staving, går som møte: møte møte møtu møtudn Nokre få inkjekjønnsord om kroppsdelar går som auga: auga auga augu augudn øyra øyra øyru øyrudn jarta jarta jartu jartudn Dativformer er som i auga, i augo. Pronomen Pronomen er ord som står i staden for andre ord. Personlege pronomen står i staden for ord om personar. I staden for namnord av noko slag kan vi bruke pronomen som e, du, han, ho. Nokre personlege pronomen blir brukte som i desse døma: e fann de lell, e; hann Ola såg o (ho); du sat på o (=honom, dativ for hann), hann Ola va i lag me n (=med henne, dativ for ho); ho såg dikka (dykk), hann tok peingadn dikka (dykkar). Det har vore sagt at det mest sentrale ordet i eit språk må vera det ein person brukar om seg sjølv, altså fyrste persons pronomen. I hemsedalsmålet er det e, ei form som svarar til skriftforma i nynorsk: eg. Nemneforma e er rimform til de (deg), som blir brukt om den noko går ut over (objektet). Det er nett det same ordet som deg i skriftmålet.fyrstepersonsforma e i eintal er og rimform til forma for fyrste person fleirtal, som er me. Den forma finst og i nynorsk ved sida av vi. Ved sida av dikka blir det sagt dikko. I gamalt hemsedalsmål er det skilt mellom de og dikka, som i de slo dikka (= de slo dykk), men mange unge brukar no dikka eller dikko også for subjektforma de. Dei seier då til dømes dikka/dikko slo dikka/dikko. Dette høyrest heilt fælt og unaturleg ut for dei som har lært og bruker det gamle målet, men det er ei utjamning som har gått for seg i mange andre mål før, som der dei har former av typen dokk eller dokke for båe bruksmåtane. Ei gamal form av pronomenet nokon er nøkle. Ho svarar til "nokre" i nynorsk og blir brukt som i e såg nøkle saui, de va nøkle so (ein del, ikkje få). Den forma blir ikkje brukt når ein nektar noko. Då blir nokon brukt i staden: e såg ikkje nokon uppi skoji. 9

10 Gjerningsord Framandordet for ordklassa gjerningsord er verb. Dei aller fleste vera i målet er dei same som i annan norsk og blir bøygde på same måten som i nynorsk. Noko særskilt for det gamle hemsedalsmålet er nemnt ovanfor, at verbet har andre former når det er fleire som gjer noko enn når det er éin. Den bruken har gått ut av målet åt dei unge. Verba skifter for alt etter om dei berre nemner gjerninga (nemneform eller infinitiv), står for notid, fortid eller blir brukte saman med ei form av verbet ha (eller vera). Formskiftet ser ein av dei bøygde einskildverba nedanfor. Nokre verb er kalla linne eller veike (svake). Dei finst i fleire grupper, med noko ulike bøyingsmåtar. I døma med linne verb som følgjer no, er dei einskilde gruppene skilde: å baka e, me baka e, me baka ha baka å kaste e kasta, me kaste e, me kasta ha kasta å like e like, me like e, me likte ha likt å prøve e prøva, me prøve e, me prøvde ha prøft å tøla (= å tora) e tøla, me tøle e, me tørde ha tørt å lyse e lyse, me lyse e, me lyste ha lyst å røykji e, me røykji e, me røykte ha røykt å tykkja e tykkjy, me tykkja e, me tøtte ha tøtt å velja e vel, me velja e, me valde ha valt å spørja e spør, me spørja e, me sporde ha sport I dei linne verba er det særskilde fleirtalsformer berre i notid. Gruppa med sterke verb har derimot særskilde fleirtalsformer både i notid og fortid. Det er ulike slags vokalskifte i desse verba, og dei fleste er svært vanlege ord, som blir mykje brukte. å bite e bit, me bite e beit, me bito ha biti å brøte e bryt, me brøte e braut, me broto ha brøte å dette e dett, me dette e datt, me dotto ha døtte å finne e finn, me finne e fann, me fonno ha fønne å bera e ber, em bera e bar, me boro ha børe å lesa e les, me lesa e les, me leso ha lese å fara e fer, me fara e for, me foro ha føre å stå e står, me stå e sto, me stoo ha stae å læji e lær, me me læji e lo, me loo ha lætt Nokre av verba endar på -e i nemneforma, det er ein open -e. Dei fleste verba endar på -e i forma etter "ha", det er ein trong -e. Dei to formene blir altså skilde åt berre av ulik e-lyd. 10

11 Preposisjonar Nokre preposisjonar krev at orda dei står til, har ei særform som blir kalla dativ. Preposisjonar som krev dativ, er frå, imot, me, or, te, åt. Vi ser korleis bruken er i døme som frå mørgoe (frå morgonen), ro imot vinde (mot vinden), kåma me bile (med bilen), kåma or fjøse (med trong -e, or fjøset), te væte, te våre, te vikun (til vinteren, våren, komande veke), åt kyrkjun, åt skoji, åt Lykkjun (åt kyrkja, skogen, Lykkja). Nokre preposisjonar krev nemneform om rørsle til ein stad, men dativ om noko på ein stad. Det gjeld i, på, unde, og vi ser bruken i døme som få noko upp i nevadn, men ha det i nevo, dra på støl n, men vera på støle, ho krabba unde sengji, så no ligg ho unde sengen. Nokre preposisjonar har alltid nemneform etter seg: de blæs ijønom vejjidn, sita ve peis n, vera ve kyrkja. Det gamle bøyingssystemet som dei særskilde dativformene utgjer, held på å løysast opp og gå tapt i målet no. Det er lite kjensle for bruk av dativ hjå unge hemsedøler. Likevel er det ved bruken etter preposisjonar dativ har halde seg best. Eit særskilt ord av klassa adverb Adverb er ord som står "til verbet". Berre eitt særskilt av adverba skal nemnast her. Det er nektingsordet som svarar til det nynorske "ikkje". I hemsedalsmålet heiter det ikkji, og som ein ser, svarar det godt til forma i nynorsk. I bokmål og oslomål er forma ikke. Å sjå til er det ikkje så stor skilnad mellom dei to ordformene, men på eit sjeleleg plan - når det gjeld bruk - er skilnaden mellom ikkji og ikke temmeleg stor. Ein hemsedøl som har vakse opp med ikkji og har den forma i blodet, skal krysse ei nokså bastant grense før han eller ho seier ikke som del av sitt eige mål. Då må ein vente at resten av det dei seier, er fjernt frå hjartemålet med. På ein måte kan ein seie at nektingsordet merkjer av målet mest like mykje som fyrstepronomenet e i høve til jei. Det er sikkert fleire grunnar til at ikkji signaliserer typen av talemål så tydeleg. Det er lett å feste seg ved uttala av lydfølgja -kji i høve til -ke, så uttrykksskilnaden er mykje større enn han ser ut i skrift. Dei ulike lydfølgjene kj og k verkar som typiske uttrykk for ulikskap mellom bygdemål (og nynorsk) i høve til bymål (og bokmål). At nektingsordet er mykje brukt, gjer og sitt til at det kjennest som eit viktig ord. Forma på nektingsordet fortel kvar ein plasserer seg i det språklege landskapet som norsk er. Dersom hemsedøler som eigentleg vil halde på målet sitt, merkar at dei ikkje er fjellstøe til å halde på e og ikkji, er det best å vera på vakt, for då må det vera fare på ferde med mykje anna i målet deira og. På den andre sida kan ikkje-hemsedøler leggje mark på om hemsedøler seier e og ikkji. Gjer dei ikkje det, må folk utanfrå gå til andre for å høyre korleis ekte hemsedalsmål skal lyde. 11

12 O R D L I S T A Hemsedal Mållag (2.utgåve v2,02) DIALEKT NYNORSK FORKLARING A abesea f.bf. ABC-boka fyrste leseboka adi de adideg erteuttrykk blant ungar affe attved «ta affe lite mæir»: ta litt meir; «drikkæ kaffi mæ noko affe»: drikke kaffi med noko attåt affe-brænt attved-brend svidd, brend ned i botnen på kjelen (om mat) afsæti f. fl.t. avseter den delen av renninga som blir att i veven affær attfor i vegen; «væra affær»: vera i vegen, hindre afæræ f. affære sak, hending affør attfor framom, slik at noko blir skjult eller stengt; «sæt affør æi dør» agalåus agelaus ustyrleg, uforfæld, fåvitug. Også brukt som forsterkande tilleggsord; «agalåust svært»: forferdeleg svært, veldig svært; dæn som agalåust leve, ærelåust døyr agg m. agg uro, otte, «å liggji på agg»: vera uroleg, ottast for noko. Jf. «aggæ» aggni n.flt. agner (frå korn), halmstubbar og snerper. Sjå «snærpæ» og «såi» aggæ v., -a agge ottast (for), vente seg noko gale eller uheldig. Jf. «agg» aggæle aggeleg «dæ æ aggæle»: det er fare for (at noko gale kan hende) agålæ av garde å kåma se agålæ i tiær ajeræ v., -tæ agere skapa seg, halde leven; «dæ va fælt te ajering» aji m. age ærefrykt, respekt; «haldæ dæi i aji» ajæiæ se v., -a ageie seg skapa seg, gjera seg til akklæ v., -a akle gå frå ein lovnad eller avtale, gå attende på ein handel akksi-ukse m. aksjeukse premiert okse som ein krins kjøpte i lag og hadde aksjar i akkæderæ v., -tæ akkedere drøfte, særleg om pris, prute aktan aktande som er til å lite på, (oftast negativt): «dæ æ kji aktan»: det er ikkje tilfelle, det er ikkje noko å bry seg om aktæ v.,-a akte 1) «aktæ ette»: passe på, sjå etter, 2) «aktæ se»: ta seg i akt, ta seg i vare aku f. ake 1) noko ein helst hadde sett ugjort; «dæ va æi fæl aku», 2) aketur (med kjelke) Sjå «sjæi» al m. ard hyppeplog som dei drog sjølve (eller som vart dregen av hest) ala v., ala fostre opp dyr, jf. «ælja» aldær aldri «aldær i væln»: aldri i verda; «aldær so gale anna dæ æ bra før noko» aldær-so-gale aldri så gale så gale at det mest ikkje kan bli verre aldær-so-langt aldri så langt retteleg langt av stad, så langt unna som det går an all all heile; «i all fjol væt»: i heile fjor vinter all all uvel; «kjændæ se so all o rar» all i være all i vêret heilt oppglødd all sin dag all sin dag så lenge ein har levd allanvælt av all vælt ille, forsterkande uttrykk; «tå allanvælt»: av verste slag. Etter Aasen er vælt eit ord for trumf i kortspel. alltiss alltids (bekreftande tilleggsord) allæfysst aller fyrst heilt fyrst allælæin alleleis på alle måtar allæræiu allereie alt no, tidlegare enn venta allæstan alle stader over alt almindæle alminneleg vanleg a(l)nakkæ f. almanakk kalender 12

13 altarpløgg n.flt. altarplagg prestekjol og det som høyrer til, t.d. «præstækraji» alung m. alun 1) alunskifer, 2) plantefarge alvænævvær f. alvenever eit slag mose (lav) som veks på gamal rogn. Vart nytta som åtgjerd mot «gust» (trote-sjuke, rosen), som dei i gamle dagar trudde var påtrolla. alæinæ åleine einsam, åleine a-læine annleis avstytting for «arælæine»: annleis, på ein annan måte a-læisse annleis avstytting for «arælæisse»: annleis ambø f. ambod arbeidsreiskap, handreiskap, t.d. «slåttæambø» ambøstyre n. ambodstyre arbeidsutstyr amlæ v.,-a amle, hamle amle, 1) drive på att og fram med arbeid, 2) skuve båten attende med årene (hamle) ammæral ameral litt for lur, litt for slu ampær amper stri, ustyren, uroleg an pron., flt. aræ annan annan; «dæ va æin an æin»: det var ein annan; «ein an dag»: ein annan dag; «dæ va dæi aræ»: det var dei andre; også brukt om den som talar i t.d. dæ va værræ før ein an ein : det var verre for meg (i motsetning til visse andre) a-ndag m. annandag i t.d. andag jul : andre juledag a-ndags-sjæiæ n.bf. annandags-skeidet kappkøyring med hest, fast skikk andre juledag an(na)kor annankvar annankvar; «annakort år»; «annakor dag» eller «ankor dag» andæbært andebert så sprengkaldt at ein ser anden sin andøvæ v.,-dæ andøve rå med, greie å handsame, t.d. om ein vil freiste å flytta store ting ankor-æin annankvar ein eigentleg «annankvar», men brukt i tydinga nokon kvar, mange, ikkje reint få; «dæ va ankor-æin som va innom på dagen min» annføtes andføttes andføttes, «liggji annføtes, slik som grisitn»: når to personar ligg i same senga, men med hovudet og føtene i kvar si lei, annkrænæle andkræneleg motbydeleg. Også brukt som forsterkande tilleggsord; «annkrænæle stort»: veldig stort annlet n. andlet ansikt annlætt andløgd lattermild sprengd av lått annsam annsam travel, litt «uppkjasa» annsynes andsynes andlet til andlet annsæ v.,-a ense sanse, leggje merke til; sjå «ænsæ» annsæmd f. el. annsemd travelheit, kav og mas for å få gjort mest mogleg annsæme n. anntrast v., antrast bli uroleg, nervøs, oppøst, t.d i samband med kjekling, jf. «anntærert» anntønén andtønen uberekneleg, masut, vanskeleg å gjera til lags. Den som var «anntønén», kunne bli kalla «æi anntønæ». annværpæ se v.,- varpa andverpe syte, bera seg ille, med sukk og stønn; «æit annvarp»: ei ri med dårleg humør og syting (som ein rekna med ville gå fort over) antusæld m. antuseld St. Antoniuseld, helveteseld (sjukdom) antæll - ænndå anten eller (i nyare tid: «antæll - eller») anten - eller, eitt av to antærert alterert oppskaka, uroleg til sinns apa ette v.,-a apa etter apa etter, herme, gjera like eins apa v.,-a hòpa rygge, gå eller køyre bakover appøtikker el. apotekar apotekar apotikar m. appå attpå attpå, i tillegg, attåt; «appå te»: attpå til; sjå jamvælt appåbunding m. attpåbunding attpåbinding, ny fot på gamal sokkelegg; «dæ vart appåbønde ny føhslæ» appåklatt m. attpåklatt attpåklatt, brukt om barn som vart fødd lenge etter syskena, «ettepådalt» arbæishete n. arbeidshete den varmen ein får i seg av kroppsarbeid arbæislag n. arbeidslag måte å utføre arbeid på, t.d på ein «pirkjin», «kuldrén», tuglén» eller «slafsén» måte (s.d.) arg arg sinna armæslæng m. armsleng armslag, også brukt biletleg, om å kjenne seg fri og ikkje ha for mykje som hindrar ein 13

14 armørv n. armorv orv med kagg (handtaket) til høgrearmen, og med ein «arm» der det var festa eit handtak. Handtaket sat attarst og vende ned. (orvet er trestonga til ein ljå, der ljåbladet er festa i eine enden) arsænikk arsenikk ein type gift, før brukt som vaskemiddel mot utøy på krøter, krytyrvask arvægras n. vassarve planten vassarve, vassgras aræ andre andre; «fyste i aræ»: fyrste i andre, d.v.s. fyrste februar; «både æi stan o aræ stan»: overalt arælæine annleis på ein annan måte Jf. a-læine arælæisse annleis jf. a-læisse aræstan flt. andre stader asa v., æs, ese ese heve seg; «la knøu asa upp»: la deigen heve seg asjepa v.,-a avskipa gjera at noko kjem i ugreie, blir forandra asjilikt atskilleg ein god del, forskjellig, ymse ask m. ask lagga kjerald på gjerd som ei lita bytte, med handtak; «kælvæ-ask»: matkjerald for kalvane; «még-ask»: potte askrepa v., -a avskrepa skapa uorden, få til å koma i ulag; sjå usjepa askrell n. botnfall oska som var att når dei hadde «støyft» (laga) oskelut; sjå bjørkjilut askrepast v.,-a(st) avskrepast koma i ulage, forandrast, bli ugreidd; «vørte askrepa på håre» asning f. esing 1) heving (om brøddeig o.a.), 2) hevingsmiddel (gjær, natron, hjortetakksalt), sjå «gøng» asningskaku f. esingskake brøddeig forma til flate kaker og steikt på takke. Mykje brukt før det kom komfyrar. Også kalla «flatækaku» eller «asikaku». aspækti n.flt. aspekti tilgjersle, gjerne om teikn på himmelen - dei stod omtala i almanakken; «aspektitn i den gamlæ alnakka vart studert før å finnæ ut førvarsel om væræ» atahsle* atalsleg nifst, ekkelt, motbydeleg atal atal ekkel, vrang att, attæ att, attende att, attende; «dæ va kji attæ noko»: det var ikkje att noko;»dæi kåmmo attæ»: dei kom attende attast attast bakerst atte attil attil; me få uppatt o atte : me får koma i gang att atti att i «sjå atti noko»: sjå skimten av noko atti att att i att «kåma atti att»: koma til medvetet att attijønom attigjennom bakover, bakigjennom, t.d. i bussen eller i kyrkja attlæinæ aleine attlænjis attlenges baklengs attræ v.,-a attre ombestemme,gjera om, dra attende; «dæ kom attrabesje»: det kom melding om noko anna enn det som frå fyrst av var bestemt attægløymæ f. attgløyme om eldre, ugift jente attækjænnan attkjennande kjensk, som er til å kjenne att, motsett «ukjænsk»: ikkje til å kjenne att attåt attåt innved, innåt; «sæt økse attåt laæ»: set øksa attmed vedstabelen attåvær attover bakover avdaga avdaga full natt avdagast avdagast gå mot kveld avdrått m. avdrått avkastning av krøtera - smør, ost, o.s.b. avdøgd el. -døkt avdogd 1) når dogga var gått or graset, 2) kjølslegen, kaldslegen (om mjølk eller vatn), jf. «kølnæ» avhændæ v. -a avhende selja, kvitte seg med avhøvdæ v.,-a avhovde ta av hovudet, t.d. på fisk ein har fanga, eller på slakt avlaga se v.,-a avlaga seg gjera grimaser avlang avlang oval, ellipseforma avliin avliden død avloæ v.,-a avloe vanskjøtte ein gard, leggje ned drifta avlæivu f., flt. -itn avleiver leivningar, rest avlætén avlæten nærtakande, som ber seg ille for lite avlætæ f. avlæte ein som er veik, har lett for å grine, er masut og syten avlætæle avlæteleg forsterkande ord; «avlætæle stort/mykji/fælt»: uvanleg stort/mykje/fælt, 14

15 jf. «tå laji» avsies avsides utanom allfrveg, langt frå andre folk avskjæring m. avskjering tunne delt i to avskuli m.flt. avskuler skuler, matrestar avstyræ v.,-a avstyre tala til rettes, skapa ro der det er usemje avsy v.,-ddæ avsøye la slutte å koke; «dæ avsyst»: det sluttar å koke, sjå «sy» avsæt n., flt. afsæti avset, avseter den delen av renninga som blir att ved enden av veven avsætna m. avsetnad (om noko det er lett å selja) avvæl m. avl 1) smieavl, eldstad i smia, 2) al, oppdrett; «avvælsukse»; «innavvæl» av-vant avvant om barn som har slutta å suge morsmjølk; «han æ i åv-vænjingen»: han er i avvenninga, held på slutte med morsmjølk avænseræ v.,-tæ avansere selja, kvitte seg med; «sjilja se åv mæ» B baisykkæl m. frå engelsk bicycle sykkel, velosiped (også uttala «bæisykkæl») namnet på dei fyrste syklane, som hadde eit stort og eit lite hjul baka baka[for] bakanfor, bakved, baki baka se v.,-a baka seg verme seg t.d. i varmt vatn eller framfor varme. Sjå briskjibaka bakarøbn m. bakarovn steikjeomn baka(n)te baka(n)til bakfrå bakhon m. bakhun bord skore av sidene på tømmerstokken, ofte kalla berre hon. Honve : ved av bakhun baki baki også brukt «bakji»: «bakast» bakkji m. bakke bakkjømæle bakkjømeleg trongt, avsides, vanskeleg å koma til, slik at ein ikkje «kjæmst» (ein får ikkje rette taket på det) baklut m. baklut bakre delen, i t.d. vestæbaklut : ryggstykke på vesten baklænjis baklengs bakrang bakrang bakstædæiæ f. bakstedeie ei som bakar takkebakst, som flatbrød, rømmebrød, lefsekling, bakstækjæring bakstæfjøl f. bakstefjøl bjøl til å baka på bakstæhællæ f.b bakstehelle takke bakstæspae m. bakstespade lang stikke brukt til å ha leivane på og av takka bakstætrøg n. bakstetrog bakstætølu f.flt. bakstetøler reiskap brukt ved baking bakstæve m. baksteved turr, småkløyvd ved til takkebakst bakunde bakunder bakæls n. bakkels småkaker bakænde m. bakende rumpe, fu eller rauvændén bal f. balje 1) lågt, vidt trekjerald, der ein eller to av stavane var lengre enn dei andre og utforma som handtak. Vart nytta til å ha mjølka i når ho skulle setjast bort slik at søtrummén (fløyta) kunne flyte opp. («setningsbal») 2) større bal til klesvask bala v.,-a bala, streve 1) herje og leike, 2) streva; «bala på»: streva på (med arbeid), sjå baukæ balberæ v.,-tæ barbere raka seg, med m.a. «balberkvåst». «balberskrin» til å ha spegil og høvel i m.m. ballént ballent plundrent å få til; «dæ vart ballént før hono mæ»: det vart vanskeleg for han og ballæ v.,-a balle plundre, arbeide seint; «noko ball må ræ væra»: noko skal ein ha å streva med bandstøkken m.bf. bandstokken den fyrste stokken som vart lagd over ei dør eller eit glas (ord brukt ved tømring) bandæjødn n. bandjern 15

16 banjin bm. bange engsteleg, redd; «dæi voro bangnæ»: dei var redde bankætre n. banketre trereiskap til å banke klesvasken med, ved vasking og skyljing barkast v. barkast slåst, dragast; «dæi barkast i samæn» barkjin m.bf. barken luftrøyret i halsen, strupen barkæ samæn v.,-a barke saman slåst, ryke i hop; «dæi barkæ snart samæn» barkæ v.,-a barke reie huder (til lêr eller sko) ved hjelp av ore- eller bjørkebork barkækjølæ f. barkekyle strupehovud, øvre enden av «barkjin» (luftrøyret), nemnt i samband med slakting barkæknutn m. best. barkeknuten adamseplet form barm m. barm kvinnebryst barsælkjæring f. barselkjerring ho som fødde (ordet vart også uttala «barsølskjæring»). Ho fekk visittar dei siste av dei ni dagane ho låg til sengs; det kom barsølskjæringa barsæng f. barnseng barsel, når ein set barn til verda, fødsel; «ho låg i barsæng» barsøk barsok 24. august, dagen til den heilage Bartholomeus basa v.,-a basa herje, mase; basa i snjøe baskæ v.,-a baske leike, kave; «baskætak»: når ein prøver kreftene (på skjemt eller på alvor) bassme m. basme 20 trådar eller trådpar (i vev) bassmæ v.,-a basme rekne, halde rekning med trådane i renninga bassmæsjæi basmeskei basst bast ikkje å spøkje med; «dæ va kji basst få lassæ upp att or vegavæitn». Sjå nådæbasst basstugu f. badstove i nyare tid berre nytta til å turke korn og lage malt i bea v., ba/boo, bett beda å la se bea : sjå høktiæ bearlag n. bedarlag dei som ein laut be til bryllaup, lag, samkomer i grenda bearmann m. bedarmann ein som gjekk omkring i kvart hus innanfor «bearlaget» og bad folk til t.d. bryllaup bedonæ v., bedone, frå lågtysk drive med (berre brukt i infinitiv); «ikkji ha anna bedonæ»: ikkje ha anna å drive med befængt befengt smitta,hardt angripen; «han va befængt mæ sott» Jf. «fængji» behøvæle behøveleg vel til pass. Sjå te pass be-in beden invitert (også uttala «be-en»); «han va be-in, dæi voro bedd-næ» bek n. bek 1. innkokt tjøre, 2. fyrste avføringa frå eit nyfødt barn eller dyr bekanta bekanta godt førebudd, opplagt, for seg, god til å greie seg, til å berekne, til å sno seg bekar m. bekar vêr, sauebukk; «bekkræskalle»: uttrykk om ein som ikkje vil gje seg bekaprim m. bekaprim "skove", det som sla seg etter kantane i kjelen når dei kokte prim. bekatrå m. bektråd lintråd, tvinna og innsett med bek, brukt til å sy og lappe sko beksåumsko m. beksaumsko (vinter)sko der solen er sydd til overlæret med bekatråd og busteleiv bekåma v.,-kåm bekoma få tak i, koma over bel n. bel 1) stund; «va kji burtæ langæ belæ», 2) omtrentleg tidspunkt; «dugulsbel»; «nonsbel»; «jønsøkbel»: ved dugurdstid, ved nonstid, ved jonsoktid belaga v.,-a belaga førebu; «belaga se»: bu seg, vera budd. Sjå «fyrirådd» belæ v.,-a bele fri til nokon belæbåu m. baluba leven, ståk, helst av mange folk, óg om krangling benefisert gods benefisert gods gods som er pantsett bero v., -ddæ bm.. bero vente; la dæ bero : la det vente, me få drygji mæ di berå v.,-ddæ bm. berå ordne; «berå se»: ordne seg; «gøtt berådd»: godt ordna bestællæ v.,-tæ bm. bestille arbeide, drive med noko, ha noko å drive med besyndæle besynderleg merkeleg, trist; «besyndæle at dæ vart som dæ vart» bet n. bit 1) bit, om ljå eller kniv; «gøtt bet i ljåen»: ljåen bit godt (er kvass), 2) «ta æit bet»: bit ein bit, 3) «fiskæbet»; «gøtt bet»: når fisken bit lett på kroken betabøle n. bitebøle heim der dei kranglar mykje betalingsongji m. betalingsunge mellombels forsterbarn, særleg under krigen be-te v., bete servere; «å ha noko be-te følk som sløng innom» 16

17 betiss betids tidsnok; «i go betiss»: betids, i god tid, i tidlegaste laget bevræ v.,-a bivre skjelve bevænt bevendt om stoda til noko; «dæ vart so lite bevænt, før e vart so burthæfta»: det vart så lite gjort, lite utført (om arbeid o.a.), fordi eg vart hefta bort bi v., vart, vørte bli «bi ve æinan»: bli gift; «bi vare»: bli var, få sjå; «bi ve vone»: bli ved vona; «kjæm te bia» biddæ v., -a bidde overtale; «fekk bidda n te væra»: fekk overtalt han til å bli verande bidigæ bidige «kor bidigæ dag»: kvar einaste dag bidne n. bidne kjerald av eit eller anna slag; kar til å ha noko i; «matbidne» bikse m. bikse kakse, ein kar som er velståande og for seg biksæ v.,-a bikse spikre fast eit utspana skinn, med spikar eller trepinnar, til ein vegg bindæ v., bitt, batt, binde 1) strikke; «bunding»: strikketøy, 2) binde fast bønde birhane m. birhane tappekran på tønne, over vasken o.a.; «springæn»: vasskrana bisk m. bisk andre matmål for dagen, i åtte-nitida om morgonen; «æta te bisk»; «å biskæ» biskæbrø n. biskebrød magert rummebrød med smult og talg I staden for smør, sjå tølgæbrø biskøykt f. bisk(e)økt fyrste arbeidsøkta om dagen, økta fram til bisk bismar m. bismar 1) vekt, 2) bismarpund (1 bismarpund = 6 kg) bissmi n. bitsmid kjekling bitast v., -tost bitast krangle, kjeftast, jf. «bissmi» bitæti n. biteti litt mat, litt å bite i biæ v.,-ddæ bie 1) vente, gje tål; e synst e biddæ lænji nøkk, 2) «mat te o biæ på»: mat ein kan gå lenge på (så ein kan vente lenge med å eta neste gong); an bia på noko gødt dæn som bia på ein høg dugul : t.d. brukt om ein som venta lenge med å gifte seg bjuglén bjuglen ustø (også uttala «mjuglén») «bjuglén i føto»: ustø og skjelven i føtene bjuk n. bjuk moro, ståk; dææ visst noko bjuk uti mjølkæbun bjuktæ v.,-a bjukte lea på seg, leike seg på golvet. I lausdans: bøye seg i knea bjø n. bjod gje bjø! (på auksjon) bjø se bjode seg by seg fram ( når ei kyr ville laupe) bjø te bjode til forsøke, prøve på; å du træng kji bjø te bjø v., båu el. byddæ bjode t.d. by på auksjon, by seg til å hjelpe; «dæ båu n imot»: det baud henne imot (var motbydeleg); «bjø upp te dans» bjøddn m. bjørn (hann-)bjørn bjøddnaføtt bjørneføtt plattfot bjøddnalænde n. bjørnelende strekningar der bjørnen ferdast bjøddnæ f. bjørne binne, hobjørn bjøllæglætt m. bjølleglett klemt av bjøller, jf. «glætt» bjøllæklave m. bjølleklave bjøre f. bjore 1) innfelt trekant i lær eller ty, 2) trekanta innhakk i saueøyra som eigarmerke (jf. «mark») bjørkjilut m. bjørkelut (laga ved å la bjørkeoske stå og trekke i kokande vatn - til skilnad frå å «støypæ lut», s.d.). Luten vart brukt til klesvask og til å lute turrfisk i bla n., flt. blæu blad ark i bok eller avis bla n., flt. blø blad 1) blad på planter, 2) avis blaka v.,-a blaka leike (helst om ungar) blakk blakk 1) pengelens 2) blass, bleik og gulvoren på farge (helst om hest) blek n. blekk 1) metallet blekk, blekspann, 2) skriveblekk i «blekhus» blændingsgardinæ f blendingsgardin svart rullgardin, påbode under krigen bles f. bles kvit stripe i skallen på dyr, mest om hest eller hund som då gjerne fekk namnet Blesn blikktæ v.,-a blinke blafre, lyse opp av og til blikkæ v.,-a blidke «blikka se atte»: vart blid att blile, bliskle blidleg blidleg, blid og smilande blistræ v.,-a plystre sjå plistræ blivæ v., blæiv, blivi blive drukne bljug blyg 17

18 blorisi blodrisen blodsprengd blosott f. blodsott blodkreft blyle blyleg hyggeleg, oppmuntrande, som det var selskap i, eller om å vera fleire saman blyr m. blyr hygge, trivnad; «dæ æ slik blyr mæ æin hund» blæ v., -ddæ bla t.d. i avis eller bok blækkji f. blekkje stort, breitt blad, særleg på rotvekster blæmæ f. blemme veskefylt blære i huda, vassblæmæ blændæ f. blende sur myse som laga seg på kjellarmjølka, blanda med vatn og brukt som tyrstedrikk om sommaren blæng m. bleng mjølkesvett til å skylja gjennom separatoren blænkji v.,-tæ blenkje 1)blenkje, glitre, 2) vise brunst (om kyr) blætt(ande) blettande heilt, svært; «blætt alæinæ»: heilt åleine; «blættande ong»: svært ung blø n.flt. blad fleirtal av blad; dæ sto i bløo : det sto i avisene bløkkæ v.,-a blokke 1) «bløkkæ ut»: blokke ut, gjera større (t.d. om skor), 2) «bløkkæ se ut»: få blekk eller blod på seg bløkkæbær f. blokkebær skinntryte bløku f. bloke 1) oppbretta stakk, nytta til å bera noko i, 2) «bløkutæinæ»: lita teine til å rispe lauv i (også brukt som ryggsekk) bløtt blott utarma økonomisk, også sagt om velståande folk som vart fattige bløttnæ v.,-a blotne bli blaut; snjøn bløttna i vårbløtun bløyg m. bleig kile bløyjin bleigen sta, uthaldande, om ein som ikkje gjev seg om han møter motstand bløytæ v.,-ttæ bløyte leggje klær i bløyt for vask, læggji i bløt bløytæ f. bløyte, regnskur 1) regnbløyte, el. i overført tyding om festar der det er mykje drikke, 2) bløytlegging av t.d. klede bløyæ f. bleie laken blåtøy n. blåtøy bomullstøy som ikkje er kvitt, men farga (treng ikkje vera blått);»blåklæu» blåutprim n. blautprim linnkokt, mjukt prim bol n. bol stad der det veks mykje av noko (helst av bær); «e fann æit bol», jf. «møsabol» bolsetu f. bordsete tida dei sat til bords bolsnyta f. bordsnyta hjørna på bordet bolsættna m. bordsetnad dei som fekk plass ved bordet i store lag bolung m. bulung 1) ermelaus ulltrøye til å ha nærast kroppen vinterstid, 2) halvferdig strikketøy utan ermer. jf. bulung bolæ f. borde smalt band i forskjellige fargar, brukt til pynt bomlæ v.,-a bomle romle, gjerne om magelyd; «væra bomlén i maga»: når det lett romlar i magen på ein bommølju m. bomolje tjukk smøreolje. Oljen kunne varmast opp og nyttast som botemiddel mot øyreverk, eller ein kunne ha varm olje i klut på bringa som botemiddel mot hoste (varm talg og parafinolje vart óg brukt slik) bongæ f. bunge møkdunge; «hestæbongæ»; «bjødnabongæ» bonitet m. bonitet kvalitet bonkji m. bunke t.d. med samanbunta aviser bonkæ f. bunke bulk, også brukt ein bonk bonkæ v.,-a bunke «bonkæ ræ på plass»: banke det på plass (om oppretting) bonug bunug tettvaksen, grovlemma, om ein med svære «bunu»: musklar boræ v.,-a bore bælje, om okse eller sinna ku bot-i-von f. botevon uttrykket blir stort sett brukt i overført tyding; «dæ kunna no væra æi bot-i-von å prøvæ te»: ein kan alltids freiste, «dæ æ kji bot-i-von»: det er nyttelaust (t.d. nyttelaust å spandere tid på, håplaust å bøte eller reparere) botut botut flekkut, t.d. om dyr eller om ujamn eng bradd n. bradd indre kant på eit kjerald braddfull braddfull full opp til «bradde» (kanten), breddfull, heilt full bragdævæv m. bragdevev vev med mønster. Jf. «rosæbragd» 18

19 brakslæ v.,-a braksle ramle, skramle; «å kåma brakslan»: koma ramlande brande m. brande 1) vedtre som det brenn i eller har brunne i, 2) stor kar el. okse braniskistæ f. bragerneskiste lita kiste som dei hadde mat i når dei køyrde lass frå Branæs (s.d.) brankæ v.,-a branke brekke, skamfara seg; «brankæ æi bringæspølu»: øydeleggje eit sidebein branngult branngult oransje (plantefarge) brannjødn n. brannjern trekanta innretning som vart sett i peisen og brukt til å setja kaffikjelen og andre kjelar på Branæs Bragernes Bragernes, dvs.drammen brasa v. brasa brasa saman, sveise (i smieavlen) breka v.,-a breka trygle, nibeda (helst om ungar); «breka se te noko» bringæ f. bringe bryst bringæ-ring m. bringering enkel sylvring til kragen på bunadsskjorta, også kalla «æi sprættæ» bringæspøle m. bringespole ribbein brisk m. brisk einer briskji-krøklæ f. briskekrøkle einerkjerr, også brukt briskjikrakji briskjiløg m. briskelog einerlog, vatn kokt på brisk, brukt til å «briskjiløgbaka» (vaske) trekjerald i briskjinål f., flt. næli briskenål einernål briskjitreak m. brisketreak lakrisliknande masse av innkokt briskebærlog tilsett mjølk, fløyte og sukker brjøst n. bryst brjøstklut m. brystklut klut til å ha i bringa, brodert med «køristæin» (s.d.) brok f. brok bukse; «å bæra brokji sjøl»: når eit kvinnfolk ville eller måtte rå for alt sjølv; «løysæ brokji»: gjera frå seg; «knebrok»; «sjinnbrok»; «våbmålsbrok»; «langbrok»; «undæbrok»; «skarvæbrok»; «hælgædagsbrok» brokæstrompæ f. brokestrumpe buksebein brokætak n. broketak tak i dragsmål, når ein festa høgre handa i buksebeinet og venstre handa bak ryggen på den ein skulle dragast med brokææbne n. brokemne tøystykke ein kunne lage ei brok av bróm m. brum knupp på lauvtre tidleg om våren. (Rypene åt dei, og kråsen på rypa vart difor kalla «brómsækken»). «Skogæn broma» bru f. brur brull m. el. brulle f. brull hårkrull brun f. bru brun m. brunn mura brønn, gjerne med tømra brunhus oppå brunasårkji m. brunesårke eksem, brune sårskorper på spenane, ein type eksem som var ei plage for kyrne når dei kom på beite om våren brundæ v., - a brunde vera i brunst; «æin brundæbukk»: geite- el. sauebukk som jagar i parringstida bruræfæl f. brureferd brurefylgje; «lagfæl» bruhsl* f. brusl bose, bol, tillaga av brisk og granbar bry n. bry plage; «kåma å sæta bry på følk»: vera til bry, til bryderi for folk bryne n. bryne skrive; 1)«kakubryne»: brødskive, 2) skiferstykke til å kvesse t.d. ljåen med brynslæ f. brynsle overhaling brynæbutt m. brynebutt liten trebutt med ein krok på, butten festa ein bak på broka eller i ei lêrreim. «Brynæbuttn» vart nytta til å ha vatn og bryne i. brynæstronk m. brynestrunk det same som «brynæbutt», men ofte laga av metall bræ v.,-ddæ bræ smelte; 1) impregnere med varm tretjøre, tjørebre, 2) smelte, t.d. om å smelte feittet etter slakting; «bræ tølg o smult»; bræ snjø, 3) prøve å oversjå; «å bræ åvær mæ di»: å bera over med det, late som ein ikkje legg merke til det bræilett breilett brei i andletet bræimjøl n. breimjøl utbakingsmjøl brænji v.,-gdæ brengje bryte, vri; «brænjint»: trongt å få ordna seg, vanskeleg å koma fram brænnægras n. brennegras brennesle 19

20 brænnævinsfanten brennevinsfanten brennevinskontrolløren m.bf. brænslæ f. brensle halsbrann, frå gamalt av kalla «ældsott» bræstæ f. breste matrett laga ved å ha sur mjølk (eller surost) i kokande, søt mjølk (slik at det brast); «råmjølkbræstæ» vart laga av råmjølk og søt mjølk; sjå drævlæ bræsæ f. bræse 1) hard regnskur, styrtregn; «safsént te bræsæ»: svært til styrtregn, 2) eit stort lag eller selskap; «æi svær bræsæ» bræsæ v.,-a bræse 1) steike ved sterk varme (t.d. i ei «bræsæpannæ»: steikepanne), 2) vera brå, ha hast-verk med å få noko i gang trass i vanskar: «bræsæ på før å kåma tile på støln» brættæ se v.,-a brette seg vera overlegen, stramme seg opp, setja nasen i sky brættæ f. brette skibrættæ : skitupp brææ f. bræe 1) bokperm; «stivæ bræu», 2) «snøbrææ» brødd m. brodd samling av dyrehår, brukt i hovudputer, «æljibrødd» eller «ræinsbrødd» brøkjin brytjen stiv og umedgjerleg brøkju f. brytje (også uttala «brøku»), person som er stor, kraftig, svær til å arbeide brøkjæ f. brytje sterkt og solid kvinnfolk brøkkæ v.,-a brokke trå; om hest som vil heim att dit han er komen frå, som «trår hæimatt» brølæfsæ f. brødlefse lefse av rømmebrød, bretta dobbelt to gonger brøndut brandut mørkstriput (om kyr) brøt n. brot 1) nybrot, "nybrøt", 2) lang brekkstong, «våg», 3) rom ved sida av treskjelåven, der ein hadde «loe» (kornbanda); «uti brøte» brøte m. brote «æin hæil brøte»: ein brote, ein heil masse, ei stor mengde brøtning m. brøtning losing og fløyting av tømmer brøto gards/stad navn (Bråten), lendet låg høgare eller lågare i terrenget. Også "brøtæ" (utt. med trykk på æ) - ein brytning i lendet. brøttæ f. bratte bratt stad; «i brøttun»: der det er bratt brøtæ v., bryt, bråut bryte «brøtæ se te»: tvinge seg til, gjera noko ein veit er rett, men som ein ikkje har lyst til brøtæ brottet (utt. med trykk på ø) plassen for halm og turrfor inne på låven, lågare enn sjølve låvegolvet brøysén breisen fyldig, utoverspreidd brøyæ f. breie utåverbreidd høy eller anna som ligg til turk, t.d.»fórbrøyæ»; «låuvbrøyæ»; «møkjabrøyæ» brøyæ v.,-ddæ breie reie; 1) å riste opp og breie noko utover til turk, 2) reie senga bråk f. bråk veggfast reiskap, jarnbøyle eller viuspenning, brukt til å «bråkæ» (reie) skinn med bråkkæ v.,-a brokke trå mot heimtraktene (om hest) bråut f. braut stad der lendet bryt, har ein knekk; «utpå bråutn» bu f. bu butikk; 1) e ska på bue : eg skal til butikken. 2) bu, t.d. stølsbu, også brukt om fyrste høgda i stabburet bu v.,-ddæ bu førebu; «dæi voro buddæ, dæi hadde butt se»: dei var førebudde, dei hadde budd seg bufar f. bufar sjau; 1) fæl sjau, treng ikkje vera buføring, 2) uforvarande uhell bufardagen m.bf. bufarsdagen dagen dei flytta til eller frå stølen; å «buføræ» bufargråut m. buferdsgraut rømmegraut som vart kokt bufardagen bufarhælji f.bf. bufarshelga tiande helga etter jonsok bufarlass n. bufarsslass flyttelass til og frå stølen på bufardagen bufarviku f. bufarssveka veka før dei skulle flytta heim att, då dei ordna seg og pakka bufarværme m. bufarsbål bål kvelden før dei skulle flytta heim att bufarænde m. bufarende uvøren gutunge bufæl f. buferd samling av krøtter frå ein gard når dei buføldæ, dvs. «fløttæ» til eller frå stølen bukk m. bukk trebukk til å setja under bordplata eller anna, sagbukk bukk-o-jæit m. bukk og geit nyare tømmerdoning, festa med drag i staden for skjæker. Sjå «stutting o dubbæ» bukseræ v.,-dæ buksere gå ut for seg sjølv, løysæ brokji 20

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Mål: Elevane skal kjenne til utbreiinga av hallingmålet i nærmiljøet. Dei skal vita noko om korleis hallingmålet har utvikla seg

Detaljer

Regnet sit som glanspapir på hender og føter Vinden ser det eg ikkje ser Han som smiler under vindauget. Eg rissar ikkje namn

Regnet sit som glanspapir på hender og føter Vinden ser det eg ikkje ser Han som smiler under vindauget. Eg rissar ikkje namn Dans meg Lat meg sjå deg utan andlet, lat meg gå med deg i skogen utan klede. Vis meg dit du aldri før har vore, sei meg det du aldri før har tenkt. Våg meg utan sko og utan pust. Dans meg dit du vil Hudsong

Detaljer

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA TIL LEKSJONEN Fokus: Kjøpmannen og den verdifulle perla. Tekst: Matt 13.45 Likning Kjernepresentasjon MATERIELL: Plassering: Hylle for likningar Deler: Gulleske med kvitt

Detaljer

JAMNE BØLGJER. også dei grøne greinene i jamn rørsle att og fram er som kjærasten min

JAMNE BØLGJER. også dei grøne greinene i jamn rørsle att og fram er som kjærasten min DET MØRKNAR SVEVNENS KJÆRLEIK JAMNE BØLGJER EIT FJELL I DAGEN eg står og ser på dei to hjortane og dei to hjortane står og ser på meg lenge står vi slik eg står urørleg hjortane står urørlege ikkje noko

Detaljer

Joakim Hunnes. Bøen. noveller

Joakim Hunnes. Bøen. noveller Joakim Hunnes Bøen noveller Preludium Alt er slik det plar vere, kvifor skulle noko vere annleis. Eg sit ved kjøkenvindauget og ser ut. Det snør, det har snødd i dagevis, eg har allereie vore ute og moka.

Detaljer

NAMNET. Av Jon Fosse GUTEN JENTA

NAMNET. Av Jon Fosse GUTEN JENTA NAMNET Av Jon Fosse Handlinga følger eit ungt par som dreg heim til hennar foreldre. Jenta er høggravid og dei manglar bustad. Det er eit drama om kor vanskeleg det er å forstå kvarandre og om lengselen

Detaljer

SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9

SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9 SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9 1 SETNINGSLEDD Verbal (V) Eit verbal fortel kva som skjer i ei setning. Verbalet er alltid laga

Detaljer

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7 Den gode gjetaren Lukas 15:1-7 Bakgrunn I denne forteljinga formidlar du noko om kva ei likning er. Difor er delen om gullboksen relativt lang. Det å snakke om dei ulike filtstykka som ligg i boksen, er

Detaljer

G A M A L E N G K U L T U R

G A M A L E N G K U L T U R Norsk etnologisk gransking Emne nr. 12 Oktober 1948 G A M A L E N G K U L T U R Den gjennomgripande utviklinga i jordbruket dei siste mannsaldrane har ført med seg store omskifte når det gjeld engkulturen.

Detaljer

mmm...med SMAK på timeplanen

mmm...med SMAK på timeplanen mmm...med SMAK på timeplanen Eit undervisningsopplegg for 6. trinn utvikla av Opplysningskontora i landbruket i samarbeid med Landbruks- og matdepartementet. Smakssansen Grunnsmakane Forsøk 1 Forsøk 2

Detaljer

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking Bjørn og Rovdyr Innhold Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders rjeundersøking For eller imot bjørn i Jostedalen? Intervju med nokre ikkje-bønder i dalen Intervju med nokre bønder i dalen

Detaljer

TRESKING II. 3. Er det kjent at nokon har treskt beint frå åkeren? Var det i tilfelle serlege grunnar for dette?

TRESKING II. 3. Er det kjent at nokon har treskt beint frå åkeren? Var det i tilfelle serlege grunnar for dette? Norsk etnologisk gransking Desember 1955 Emne nr. 53 TRESKING II I 1. Kva tid på året var det dei til vanleg tok til å treskja? Var det visse ting dei i så måte tok omsyn til, t. d. om kjølden var komen?

Detaljer

Birger og bestefar På bytur til Stavanger

Birger og bestefar På bytur til Stavanger Birger og bestefar På bytur til Stavanger Små skodespel laga for mellomtrinnet Forfattarar: Ola Skiftun og Sigrun Fister Omarbeidd til skodespel av Stavanger Sjøfartsmuseum Denne dagen var heilt spesiell,

Detaljer

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger.

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. PREPOSISJONAR 1 Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. Luisa går på skule i Ålesund. Skulen ligg midt i byen. Klasserommet ligg i tredje etasje

Detaljer

SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING

SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING Norsk etnologisk gransking Emne nr. 38 Mai 1953 SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING Det har i eldre tid vore ymse seremoniar og festar i samband med husbygginga, og er slik ennå. Vi kjenner tolleg

Detaljer

Jon Fosse. For seint. Libretto

Jon Fosse. For seint. Libretto Jon Fosse For seint Libretto Personar Eldre kvinne, kring seksti-sytti Middelaldrande kvinne, kring førti Mann, kring femti Fylgje Yngre kvinne, kring tretti Med takk til Du Wei 2 Ei seng fremst, godt

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 2. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 2. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 2 Nynorsk Opp-ned musene av Roald ahl et var ein gong ein gamal mann på 87 år som heitte Laban. I heile sitt liv hadde han vore ein stille og roleg person.

Detaljer

Kom skal vi klippe sauen

Kom skal vi klippe sauen Kom skal vi klippe sauen KOM SKAL VI KLIPPE SAUEN Kom skal vi klippe sauen i dag Klippe den bra, ja klippe den bra Så skal vi strikke strømper til far Surr, surr, surr, surr, surr. surr Rokken vår går,

Detaljer

Minnebok. Minnebok NYNORSK

Minnebok. Minnebok NYNORSK Minnebok NYNORSK 1 Minnebok Dette vesle heftet er til dykk som har mista nokon de er glad i. Det handlar om livet og døden, og ein del om korleis vi kjenner det inni oss når nokon dør. Når vi er triste,

Detaljer

GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING

GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING NYNORSK INNHALD GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING... 2 GRAVFERDSORDNING:... 2 1. MENS VI SAMLAST... 2 2. FELLES SALME... 2 3. INNLEIING VED LEIAR... 2 4. BØN... 2 5. MINNEORD...

Detaljer

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 (Nynorsk) Du skal IKKJE skrive namnet ditt på nokon av sidene i dette spørjeskjemaet. Vi vil berre vite om du er jente eller gut og kva for klasse du går i.

Detaljer

2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball.

2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball. HEILSETNINGAR 2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball. Vi reiser til Cuba. Carmen les ei bok. Arne lagar middag. Luisa er på skulen. Det snør. I

Detaljer

Forord Ein dag stod eg i stova til ein professor. Han drog fleire tjukke bøker ut av dei velfylte bokhyllene sine og viste meg svære avhandlingar; mange tettskrivne, innhaldsmetta, gjennomtenkte, djuptpløyande

Detaljer

Jon Fosse. Kveldsvævd. Forteljing. Oslo

Jon Fosse. Kveldsvævd. Forteljing. Oslo Jon Fosse Kveldsvævd Forteljing Oslo 2014 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2013 ISBN 978-82-521-8585-0 Om denne boka Kveldsvævd er ein frittståande

Detaljer

TEIKNSETJING... 2 Punktum... 2 Spørjeteikn... 2 Utropsteikn... 3 Kolon... 3 Hermeteikn... 3 Komma... 5

TEIKNSETJING... 2 Punktum... 2 Spørjeteikn... 2 Utropsteikn... 3 Kolon... 3 Hermeteikn... 3 Komma... 5 TEIKNSETJING... 2 Punktum... 2 Spørjeteikn... 2 Utropsteikn... 3 Kolon... 3 Hermeteikn... 3 Komma... 5 1 TEIKNSETJING Punktum (.) Vi bruker punktum for å lage pausar i teksta. Mellom to punktum må det

Detaljer

Setring ved Håbakkselet Hareid

Setring ved Håbakkselet Hareid Håbakkselet. Erling Hovlid og Einar Jacobsen Setring ved Håbakkselet Hareid Håbakkselet Steinar Hovlid (f. 1926) fortel til Leif Arne Grimstad om Håbakkselet i Vikebladet/Vestposten laurdag 22. desember

Detaljer

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Kvam herad Bruka e-post lesaren til Kvam herad Alle ansatte i Kvam herad har gratis e-post via heradet sine nettsider. LOGGE INN OG UT AV E-POSTLESAREN TIL

Detaljer

Frisk luft og mykje mjølk gav friske kalvar og 30% betre tilvekst

Frisk luft og mykje mjølk gav friske kalvar og 30% betre tilvekst Frisk luft og mykje mjølk gav friske kalvar og 30% betre tilvekst Målet med reportasjen er å setje fokus på praktiske løysingar for oppstalling av frisk kalv, god avdrått og avkastning med mjølkeproduksjon

Detaljer

Ein farleg klatretur. Tilrettelegging for norsk utgåve: Mette Eid Løvås Norsk omsetjing: Ivar Kimo

Ein farleg klatretur. Tilrettelegging for norsk utgåve: Mette Eid Løvås Norsk omsetjing: Ivar Kimo Ein farleg klatretur Døveskolernes Materialelaboratorium, 1994 2. udgave 1. oplag Forfatter: H. P. Rismark Illustrationer: Henrik Taarnby Thomsen Tilrettelægging, layout, dtp, repro og tryk: Døveskolernes

Detaljer

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer:

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer: Velkomen til Dette heftet tilhøyrer: 1. samling: Kva er Bibelen? Skapinga. Babels tårn Forskaroppgåve 1 På denne samlinga har vi snakka om Bibelen. Det er ei gammal bok som har betydd mykje for mange.

Detaljer

3. og 4 klasse på Straumøy Gard måndag 29.09.09

3. og 4 klasse på Straumøy Gard måndag 29.09.09 3. og 4 klasse på Straumøy Gard måndag 29.09.09 Då ungdomsskulebussen stoppa i Straumøykrysset kom 3. og 4. klasse veltande ut av bussen, klar til ein ny dag på Straumøy Gard. Marta, Marie og Janna var

Detaljer

HEILSETNINGAR... 2 Ordstilling... 2 Oppsummering av ordstilling... 10 Spørjesetningar... 11 Imperativsetningar... 15 Det-setningar...

HEILSETNINGAR... 2 Ordstilling... 2 Oppsummering av ordstilling... 10 Spørjesetningar... 11 Imperativsetningar... 15 Det-setningar... HEILSETNINGAR... 2 Ordstilling... 2 Oppsummering av ordstilling... 10 Spørjesetningar... 11 Imperativsetningar... 15 Det-setningar... 16 1 HEILSETNINGAR Ordstilling I ei norsk setning kjem orda i ei bestemt

Detaljer

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid)

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid) Mikkel, Anders og Tim Pressemelding I årets Kvitebjørnprosjekt valde me å samanlikna lesevanane hjå 12-13 åringar (7. og 8.klasse) i forhold til lesevanane til 17-18 åringar (TVN 2. og 3.vgs). Me tenkte

Detaljer

Alfabetisk ordliste 55 Kort grammatikk 60

Alfabetisk ordliste 55 Kort grammatikk 60 Personalia 1 Familie 5 Samtalar 8 På skulen 11 Kva er klokka? 13 Daglege rutinar 16 Måltid 18 Butikk og klede 20 I nærmiljøet 25 Bustad og møblar 28 Transport og reiser 32 Vêr og årstider 38 Kropp og helse

Detaljer

Nynorsk Institutt for lærerutdanning og skoleutvikling Universitetet i Oslo Hovudtest Elevspørjeskjema 8. klasse Rettleiing I dette heftet vil du finne spørsmål om deg sjølv. Nokre spørsmål dreier seg

Detaljer

Norsk etnologisk gransking Desember 1953 R E I P O G T A U. R e i p

Norsk etnologisk gransking Desember 1953 R E I P O G T A U. R e i p Norsk etnologisk gransking Desember 1953 Emne nr. 41. R E I P O G T A U R e i p Med spørjelistene nr 41 og 42 vil vi freista få eit oversyn over dei ymse slag tau og reip som har vore nytta på bygdene

Detaljer

Vi lærer om respekt og likestilling

Vi lærer om respekt og likestilling Vi lærer om respekt og likestilling I Rammeplanen står det at barnehagen skal tilby alle barn eit rikt, variert, stimulerande og utfordrande læringsmiljø, uansett alder, kjønn, funksjonsnivå, sosial og

Detaljer

Informasjon til elevane

Informasjon til elevane Informasjon til elevane Skulen din er vald ut til å vere med i undersøkinga RESPEKT. Elevar ved fleire skular deltek i undersøkinga, som vert gjennomført av Læringsmiljøsenteret ved Universitetet i Stavanger.

Detaljer

INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE

INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE Alle vaksne i Lyefjell barnehage arbeider for at det enkelte barn opplever at: Du er aktiv og tydelig for meg Du veit at leik og venner er viktige for

Detaljer

Ti tips for betre nynorsk Marita Aksnes Eksamensarrangement på Sølvberget, 23. mai 2016

Ti tips for betre nynorsk Marita Aksnes Eksamensarrangement på Sølvberget, 23. mai 2016 www.stavanger-kulturhus.no Ti tips for betre nynorsk Marita Aksnes Eksamensarrangement på Sølvberget, 23. mai 2016 Eksempel på eksamenssvar 2 1 LES NYNORSK I 30 MINUTT KVAR DAG DEN NESTE VEKA 2 SKRIV PÅ

Detaljer

Vaffelhjarte Lena og eg i Knert-Mathilde

Vaffelhjarte Lena og eg i Knert-Mathilde Maria Parr Vaffelhjarte Lena og eg i Knert-Mathilde Illustrert av Bo Gaustad Det Norske Samlaget Oslo 2005 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av eboknorden 2013 ISBN 978-82-521-8583-6

Detaljer

Månadsbrev frå oktober, Grøn avd.

Månadsbrev frå oktober, Grøn avd. Månadsbrev frå oktober, Grøn avd. Oppsummering/ evaluering av oktober Oktobermånad starta me med eit lite epleprosjekt. Inndelt i grupper, fekk alle barna vere med på tur for å hauste eple og plommer.

Detaljer

FORBØN. Forbøn ORDNING FOR. for borgarleg inngått ekteskap. 1 Preludium/Inngang. 2 Inngangsord. Anten A

FORBØN. Forbøn ORDNING FOR. for borgarleg inngått ekteskap. 1 Preludium/Inngang. 2 Inngangsord. Anten A FORBØN ORDNING FOR Forbøn for borgarleg inngått ekteskap Under handlinga kan det gjevast rom for medverknad av ulike slag. Det kan vera medverknad frå festfølgjet ved einskilde av dei liturgiske ledda,

Detaljer

FANTASTISK FORTELJING

FANTASTISK FORTELJING FANTASTISK FORTELJING Leiken går ut på at alle som er med, diktar ei fantastisk forteljing. Ein av deltakarane byrjar på ein historie, men stoppar etter ei stund og let nestemann halde fram. Slik går det

Detaljer

ARBEIDSPRØVEN Nynorsk ELEVHEFTE

ARBEIDSPRØVEN Nynorsk ELEVHEFTE ARBEIDSPRØVEN Nynorsk ELEVHEFTE LESEKORT 1 A D Å B O V N F G I P L Y Ø U M S T Æ R E H J K a d å b o v N f g i p l y ø U m s t æ r e h J k LESEKORT 2 sa Vi ål du ør våt dyr syl klo båt lys tak Hest føle

Detaljer

2 Inngangsord. 1 Preludium/Inngang. ORDNING FOR Vigsel. Anten A. L I namnet åt Faderen og Sonen og Den Heilage Ande. Eller B

2 Inngangsord. 1 Preludium/Inngang. ORDNING FOR Vigsel. Anten A. L I namnet åt Faderen og Sonen og Den Heilage Ande. Eller B ORDNING FOR Vigsel Under handlinga kan det gjevast rom for medverknad av ulike slag. Det kan vera medverknad frå bryllaupsfølgjet ved einskilde av dei liturgiske ledda, og det kan vera tillegg til handlinga

Detaljer

ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER

ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER AV ALF KJETIL WALGERMO Mitt bankande hjarte. Ungdomsroman. Cappelen Damm, 2011 Mor og far i himmelen. Illustrert barnebok. Cappelen Damm, 2009 Keegan og sjiraffen. Illustrert

Detaljer

VELSIGNING AV HUS OG HEIM

VELSIGNING AV HUS OG HEIM KR 15.4/12 VELSIGNING AV HUS OG HEIM 1 Denne liturgien kan brukast når folk bed presten eller ein annan kyrkjeleg medarbeidar om å koma og velsigna den nye heimen deira. 2 Dersom presten blir beden om

Detaljer

1. Fritid og bibliotek... 1. 2. Hos legen... 7. 3. Høgtider... 12. 4. Mattradisjonar... 18. 5. Sunnheit og kosthald... 25. 6. Arbeidsliv...

1. Fritid og bibliotek... 1. 2. Hos legen... 7. 3. Høgtider... 12. 4. Mattradisjonar... 18. 5. Sunnheit og kosthald... 25. 6. Arbeidsliv... Innhald 1. Fritid og bibliotek... 1 2. Hos legen... 7 3. Høgtider... 12 4. Mattradisjonar... 18 5. Sunnheit og kosthald... 25 6. Arbeidsliv... 30 7. Jobb i sikte... 35 8. Skule og utdanning... 40 9. Familie

Detaljer

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg.

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg. JANUAR 2015! Ja, i går vart friluftsåret 2015 erklært for opna og me er alle ved godt mot og har store forhåpningar om eit aktivt år. Det gjeld å ha store tankar og arbeida medvite for å gjennomføra dei.

Detaljer

SAMNANGER KOMMUNE MÅLBRUKSPLAN

SAMNANGER KOMMUNE MÅLBRUKSPLAN SAMNANGER KOMMUNE MÅLBRUKSPLAN vedteke av kommunestyret 29.01.1998 1. HISTORISK BAKGRUNN Dei første skulekrinsane i Samnanger gjekk over til nynorsk («landsmål») i 1909. Sidan 1938 har nynorsk vore einerådande

Detaljer

det skulle vere sol, vi skulle reise til Łódź

det skulle vere sol, vi skulle reise til Łódź marit kaldhol det skulle vere sol, vi skulle reise til Łódź roman Oslo 2014 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2014 ISBN 978-82-521-8437-2 Om boka

Detaljer

TURKESTOVA. 5. Dersom fleire hadde turkestove saman, var det då faste reglar for bruken, eller retta dei seg etter kvarandre som best dei kunne?

TURKESTOVA. 5. Dersom fleire hadde turkestove saman, var det då faste reglar for bruken, eller retta dei seg etter kvarandre som best dei kunne? Norsk etnologisk gransking Desember 1956 Emne 61 TURKESTOVA 1. Var det vanleg i Dykkar bygd å ha eit hus som dei kalla turkestova, tørrstugu, tørrstua, tørrstoga, trøstogo, tørrstugu, trystugu, trysty,

Detaljer

MATEMATIKKVERKSTAD Mona Røsseland. GLASSMALERI (bokmål) Utstyr: Rammer (A3) i farga papp, pappremser, silkepapir, saks og lim

MATEMATIKKVERKSTAD Mona Røsseland. GLASSMALERI (bokmål) Utstyr: Rammer (A3) i farga papp, pappremser, silkepapir, saks og lim MATEMATIKKVERKSTAD Mona Røsseland GLASSMALERI (bokmål) Utstyr: Rammer (A3) i farga papp, pappremser, silkepapir, saks og lim Slik går du frem: 1. Velg deg en ramme. 2. Du skal nå lage et vakkert bilde

Detaljer

Brødsbrytelsen - Nattverden

Brødsbrytelsen - Nattverden Brødsbrytelsen - Nattverden 1.Kor 11:17-34 17 Men når eg gjev dykk desse påboda, kan eg ikkje rosa at de kjem saman til skade, og ikkje til gagn. 18 For det fyrste høyrer eg at det er usemje mellom dykk

Detaljer

Page 1 of 7 Forside Elevundersøkinga er ei nettbasert spørjeundersøking der du som elev skal få seie di meining om forhold som er viktige for å lære og trivast på skolen. Det er frivillig å svare på undersøkinga,

Detaljer

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike Molde Domkirke 2016 Konfirmasjonspreike Så er altså dagen her. Den store dagen. Dagen eg trur mange av dykk har gleda seg til lenge. Og det er lov å kjenne litt sommarfuglar i magen og både glede og grue

Detaljer

10 tips for å skrive betre nynorsk Tips til eksamen i norsk. Marita Aksnes og Åsmund Ådnøy, mai 2015

10 tips for å skrive betre nynorsk Tips til eksamen i norsk. Marita Aksnes og Åsmund Ådnøy, mai 2015 Ivar Aasen 1 www.stavanger-kulturhus.no 10 tips for å skrive betre nynorsk Tips til eksamen i norsk. Marita Aksnes og Åsmund Ådnøy, mai 2015 www.stavanger-kulturhus.no «Eg skriv betre på eit språk som

Detaljer

Kristine Meek MID131 Teori, arbkrav 2B 13.11.14. Innhald

Kristine Meek MID131 Teori, arbkrav 2B 13.11.14. Innhald Innhald Introduksjon... 1 Teori... 2 Den første beskrivelsen... 2 Den sekundære betydinga... 2 Assosiasjonar... 3 Målgruppa... 4 Kvifor har dei gjort det slik, og kvifor seier bildet kva det seier?...

Detaljer

Vurdering av Hedalen mølle. I Sør Aurdal. Tilstand og forslag til utbedring.

Vurdering av Hedalen mølle. I Sør Aurdal. Tilstand og forslag til utbedring. Vurdering av Hedalen mølle I Sør Aurdal Tilstand og forslag til utbedring. Rapporten er utarbeida av bygningsvernrådgjevar ved Valdresmusea Odd Arne Rudi 1 Bakgrunn Det er stiftinga Bautahaugen Samlingar

Detaljer

På tur med barnehagen. Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11

På tur med barnehagen. Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11 På tur med barnehagen Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11 Standarane, teikn på kvalitet. Desse tre standarane er felles for alle barnehagane i Eid kommune. Dei skal vise veg til korleis vi skal få god kvalitet

Detaljer

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Matpakkematematikk Data frå Miljølære til undervisning Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Lag riktig diagram Oppgåva går ut på å utarbeide ei grafisk framstilling

Detaljer

Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-)

Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-) Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-) Alle borna i 1 klasse byrjar å bli trygge i sine nye omgivelser.

Detaljer

Trude Teige. Lene seg mot vinden. Roman

Trude Teige. Lene seg mot vinden. Roman Trude Teige Lene seg mot vinden Roman Om forfatteren: Trude Teige (f. 1960) har jobbet som politisk reporter, nyhetsanker og programleder i TV2. I 2002 debuterte hun med Havet syng, oppfølgeren Lene seg

Detaljer

Tale, Ivar Aasen-stemnet 29.6.14

Tale, Ivar Aasen-stemnet 29.6.14 Tale, Ivar Aasen-stemnet 29.6.14 «Gode stemnelyd!», kunne eg valt å innleia denne talen med. Eit «Signe dagen» kunne også vore på sin plass. Det vakre «freden god», blant anna brukt i Trondenes, kunne

Detaljer

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba.

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba. LEDDSETNINGAR 1 Gjer setningane om til forteljande leddsetningar. Carmen er kona hans. Luisa går på skule i byen. Leo er tolv år. Ålesund er ein fin by. Huset er raudt. Det snør i dag. Bilen er ny. Arne

Detaljer

Kva er økologisk matproduksjon?

Kva er økologisk matproduksjon? Nynorsk Arbeidshefte om økologisk landbruk for elevar i grunnskulen Nynorsk Arbeidsheftet er utarbeidd av og utgjeve av Norsk senter for økologisk landbruk med økonomisk støtte frå Fylkesmannens landbruksavdeling

Detaljer

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv.

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv. Særemne 3-100 år med stemmerett I 2013 er det hundre år sidan alle fekk stemmerett i Noreg. På Norsk Folkemuseum arbeider vi i desse dagar med ei utstilling som skal opne i høve jubileet. I 2010 sendte

Detaljer

Til... Frå... God Jul, Kald Kaffi Sauen!

Til... Frå... God Jul, Kald Kaffi Sauen! Til... Frå... God Jul, Kald Kaffi Sauen! Eit lite julekorthefte! Eg gleder meg til jul. Kanskje er eg ikkje aleine om det. Famile, julefilmar, julebrus, kakemenn og ikkje minst julehefte. Eg har i ei årrekkje

Detaljer

Kva kompetanse treng bonden i 2014?

Kva kompetanse treng bonden i 2014? Kva kompetanse treng bonden i 2014? Fagleiar Bjørn Gunnar Hansen TINE Rådgjeving Samtalar med 150 mjølkebønder dei siste 6 åra, frå Østfold til Nordland Kompetanse Kunnskap (Fagleg innsikt) Ferdigheiter

Detaljer

NYNORSK GRAMMATIKK FOR MINORITETSSPRÅKLEGE Forklaring med arbeidsoppgåver. Birgitte Fondevik Grimstad og Hilde Osdal Høgskulen i Volda 2007

NYNORSK GRAMMATIKK FOR MINORITETSSPRÅKLEGE Forklaring med arbeidsoppgåver. Birgitte Fondevik Grimstad og Hilde Osdal Høgskulen i Volda 2007 NYNORSK GRAMMATIKK FOR MINORITETSSPRÅKLEGE Forklaring med arbeidsoppgåver Birgitte Fondevik Grimstad og Hilde Osdal Høgskulen i Volda 2007 Revidert i 2012 i samsvar med den nye nynorskrettskrivinga Til

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 3. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 3. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 3 Nynorsk Leite etter mat Her er tre prosjekt som handlar om kva små skapningar et, og korleis dei leiter etter mat. Først må du finne verkelege maur,

Detaljer

Brannsår, rus eller friheit?

Brannsår, rus eller friheit? Brannsår, rus eller friheit? Eg la hendene bak ryggen og kneip meg sjølv i armen. Eg hadde førebudd meg på dette. Førebudd meg for den vonde heksa. Ho sat der, i sofaen, rusa. Alt var gitt opp, og no var

Detaljer

Ordning for dåp Storsamling Nærbø 06.12.10

Ordning for dåp Storsamling Nærbø 06.12.10 Ordning for dåp Storsamling Nærbø 06.12.10 Velkomsthelsing. Leiar: Forsamlinga skal i dag ta imot dette barnet (bruk gjerne namnet). Vi gjer dette med glede og i bevissthet om det ansvaret dette legg på

Detaljer

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Samandrag og stikkord om filmen Det er seinsommar i Bergen. Thomas må flytte til gråsonen, ein omplasseringsheim for unge, som av ulike grunnar ikkje har nokon stad

Detaljer

Rom ved havet, rom i byen

Rom ved havet, rom i byen Frode Grytten Rom ved havet, rom i byen Noveller Oslo 2012 Det Norske Samlaget 2007 www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2013 ISBN 978-82-521-8441-9 4. utgåva Om denne boka

Detaljer

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Tilstade: Personalet, foreldre og Nina Helle. Kva er BTI: Stord kommune er ein av 8 kommunar som deltek i eit prosjekt som skal utarbeide ein modell

Detaljer

GISKE OS øydelagd av orkanen Dagmar. Tekst: Kjell Mork Soot. Foto : Lars Petter Folkestad

GISKE OS øydelagd av orkanen Dagmar. Tekst: Kjell Mork Soot. Foto : Lars Petter Folkestad GISKE OS øydelagd av orkanen Dagmar. Tekst: Kjell Mork Soot. Foto : Lars Petter Folkestad Først i denne delen om Giske OS står skrive om korleis vi bygde stasjonsbygninga. Der står nemnt at vi rekna med

Detaljer

Norsk etnologisk gransking. April 1949. Emne nr. 15. G J E R D E

Norsk etnologisk gransking. April 1949. Emne nr. 15. G J E R D E Norsk etnologisk gransking April 1949 Emne nr. 15. G J E R D E Føremålet med denne spørjelista er å få eit oversyn over så mange som mogeleg av dei gjerdetypane som har vore i bruk her i landet. Men det

Detaljer

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 I denne rapporten vil eg ta føre meg dei 7 fagområda i rammeplanen. Eg vil skrive litt om kva rammeplanen seier og deretter gjere greie for korleis me har arbeida

Detaljer

3 52 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 52 2014-10-14 15:08:14

3 52 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 52 2014-10-14 15:08:14 5 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 5 014-10-14 15:08:14 Algebra MÅL for opplæringa er at eleven skal kunne forenkle fleirledda uttrykk og løyse likningar av første grad og enkle potenslikningar

Detaljer

Her er Monica, Stian, Kenneth, Tor Andrè og Matias dei vaskar poteter.

Her er Monica, Stian, Kenneth, Tor Andrè og Matias dei vaskar poteter. RAPPORT FRÅ STRANDEBARM SKULE TYSDAG 18/10-05 Gruppa vart delt i 3. Det me skulle gjera i dag var: gjera klar grønsaker til marknad, stell i fjøset og steike pannekaker på stormkjøkken. Poteter og gulrøter

Detaljer

Noteringshefte. N Y N O R S K Trinn 3 5

Noteringshefte. N Y N O R S K Trinn 3 5 Noteringshefte N Y N O R S K Trinn 3 5 Noteringshefte Personalia: Testpersonens namn:... Fødselsdato:... Norm:.. Skule/Institusjon:... Klasse:.... Testleiar:... Dato:.. Merknadar: 1. Leseflyt og leseforståing

Detaljer

SONGAR I MINNETEKST I MINNETALER I DØDSANNONSER

SONGAR I MINNETEKST I MINNETALER I DØDSANNONSER SONGAR I MINNETEKST I MINNETALER I DØDSANNONSER SONGAR ALLSONG Blott en dag Bred dina vida vingar Deg være ære Eg veit ei hamn Ein fin liten blome Han er oppstanden Han tek ikkje glansen av livet Hjemme

Detaljer

Kokebok i nynorsk. Eg lige ikkje nynorsk, eg! (Er siddisar dumme?) Spørsmål: Kor mange dialektar brukar jeg og ikke?

Kokebok i nynorsk. Eg lige ikkje nynorsk, eg! (Er siddisar dumme?) Spørsmål: Kor mange dialektar brukar jeg og ikke? Kokebok i nynorsk Eg lige ikkje nynorsk, eg! (Er siddisar dumme?) Spørsmål: Kor mange dialektar brukar jeg og ikke? Ivar Aasen (1813-96) Mellom bakkar og berg Millom bakkar og berg Hitler får att nynorskstilen

Detaljer

Månadsbrev for GRØN mars/april 2014

Månadsbrev for GRØN mars/april 2014 Månadsbrev for GRØN mars/april 2014 Oppsummering/ evaluering av mars/april Mål og innhald april I mars har me hatt fokus på språk. Me har hatt språksamlingar saman med Rosa kvar veke, der har me sett på

Detaljer

Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet. Samtaleguide om lesing

Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet. Samtaleguide om lesing Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet Samtaleguide om lesing Innleiing Samtaleguiden er meint som ei støtte for opne samtalar mellom lærar, elev og foreldre. Merksemda blir retta mot lesevanar, lesaridentitet

Detaljer

Med tre spesialitetar i kofferten

Med tre spesialitetar i kofferten Med tre spesialitetar i kofferten Av Eli Gunnvor Grønsdal Doktor Dorota Malgorzata Wojcik nøgde seg ikkje med å vere spesialist i eitt fag. Ho tok like godt tre. No brukar ho kunnskapen sin, ikkje berre

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 5. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 5. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing på norsk 5. trinn Eksempeloppgåve Nynorsk Lundefuglnettene av ruce McMillan Kvart år får den islandske øya Heimaøy besøk av svartkvite fuglar med oransjefarga nebb som kjem for

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve Nynorsk Ei gruppe elevar gjennomførte eit prosjekt om energibruk og miljøpåverknad. Som ei avslutning på prosjektet skulle dei skrive lesarbrev

Detaljer

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge KPI-Notat 4/2006 Når sjøhesten sviktar Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge En notatserie fra Kompetansesenter for pasientinformasjon og pasientopplæring Side 1 Sjøhesten (eller hippocampus)

Detaljer

Vidar Kristensen Illustrert av Lars Tothammer. leseser ie Nynorsk. Norsk for barnetrinnet

Vidar Kristensen Illustrert av Lars Tothammer. leseser ie Nynorsk. Norsk for barnetrinnet Vidar Kristensen Illustrert av Lars Tothammer leseser ie Nynorsk Julius Cæsar Norsk for barnetrinnet slaget Ved alesia Den mest berømte av motstandarane til Cæsar under gallarkrigen var gallarhovdingen

Detaljer

Nr. 37. Høgtidsmat ved dei gamle årsfestane

Nr. 37. Høgtidsmat ved dei gamle årsfestane Norsk Etnologisk Gransking Bygdøy, mars 1953 Nr. 37. Høgtidsmat ved dei gamle årsfestane Vi veit lite om serksilde festar for tenarar og born i eldre tider. I litteraturen er slike helst omtala i samband

Detaljer

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn Jobbskygging side 1 Jobbskygging Innhald Handverk, industri og primærnæring Omgrepa handverk, industri og primærnæring. Kva betyr omgrepa? Lokalt næringsliv etter 1945 Korleis har lokalt næringsliv utvikla

Detaljer

Jon Fosse. Andvake. Forteljing

Jon Fosse. Andvake. Forteljing Jon Fosse Andvake Forteljing 2007 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Omslag: Stian Hole/Blæst design Printed in Denmark Trykk og innbinding: Nørhaven Paperback AS, 2008 Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia,

Detaljer

Hjelp og løysingsframlegg til nokre av oppgåvene i kapittel 3

Hjelp og løysingsframlegg til nokre av oppgåvene i kapittel 3 Hjelp og løysingsframlegg til nokre av oppgåvene i kapittel 3 Oppgåver til side 130 Oppgåve B Kommenter forholdet mellom omgrep. a) Morfem, leksikalsk morfem, grammatisk morfem, bøyingsmorfem og avleiingsmorfem.

Detaljer

6. trinn. Veke 24 Navn:

6. trinn. Veke 24 Navn: 6. trinn Veke 24 Navn: Takk for ei fantastisk fin førestilling i går! Det var veldig kjekt å sjå dykk, både på formiddagen og på ettermiddagen. Eg vart veldig stolt! No må vi få rydda opp og pakka litt

Detaljer