Barna sin kjemiske kvardag. Praktiske råd for småbarnsforeldre og vaksne som jobbar med barn Sunt miljø god helse!

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "Barna sin kjemiske kvardag. Praktiske råd for småbarnsforeldre og vaksne som jobbar med barn Sunt miljø god helse!"

Transkript

1 Barna sin kjemiske kvardag Praktiske råd for småbarnsforeldre og vaksne som jobbar med barn Sunt miljø god helse!

2 I N N H A L D Forord 1 Bekymra? 2 På barnerommet 4 På badet 8 På leikeplassen 12 Myggmiddel og solkrem 14 Klede og utstyr 16 Når vaksne brukar kjemikaliar 18 Verdt å merke seg 23 Finn ut meir 26

3 B A R N A S I N K J E M I S K E K V A R D A G Barna våre lever på mange måtar farlegare enn oss vaksne når det gjeld kjemiske stoff: Små barn utforskar gjenstandar ved å putte dei i munnen, og dei krabbar på golvet der kjemikalierestar kan liggje saman med støv og skit. Litt større barn kan dra på oppdagingsferd i skuffer og skap, i garasjen og på andre lagringsstader. Små barnekroppar er ekstra sårbare overfor helsefarlege stoff og har større risiko for å utvikle allergiar enn vaksne. Miljøvernforvaltninga har eit føre var-prinsipp som går ut på at vi må ta omsyn til risikoen for at noko kan vere skadeleg - utan at vi veit heilt sikkert kor skadeleg dette er. Vi veit ikkje nok om korleis små barn tåler å bli utsette for ulike kjemiske stoff. Men vi veit at vi må gje barna våre ekstra vern for å vere på den sikre sida. Difor nøyer ikkje miljøvernforvaltninga seg med å seie at alt er bra så lenge folk kjøper lovlege produkt. At eit stoff ikkje er forbode å bruke, tyder ikkje nødvendigvis at det er lurt å bruke det. Nokre produkt gjer du klokast i å unngå, andre bør du bruke minst mogleg og berre på heilt bestemte måtar. Barna våre kan ikkje sjølve velje å verne seg mot farlege kjemiske stoff. Vi vaksne som tar vala for dei, må sørgje for å halde oss på den sikre sida og ikkje ta sjansar. Med denne rettleiinga ønskjer vi å gje deg nokre konkrete råd om korleis du kan gå fram. Rettleiinga er laga av Statens forureiningstilsyn (SFT) med fagleg hjelp frå Mattilsynet. 1

4 B E K Y M R A? 2 FAKTA: Følg merkinga på produkt og kjøp helst varer med miljømerking. Mange er urolege for den kjemiske kvardagen vår, og det er forståeleg. Talet på menneske med allergiske sjukdommar har til dømes eksplodert sidan 1960-talet. Den kjemiske kvardagen vår er truleg ei viktig årsak. Tusenvis av kjemiske stoff er i sirkulasjon, og mange av dei veit vi for lite om. Fagfolk kan vere usamde, og media serverer av og til overdrivne historier om stoff med hittil ukjende skadeverknader på helse og miljø. Sjølv om opplysningane vi får i media ikkje alltid er korrekte, skapar dei debatt og fokuserer på problema. Ingen veit alt om kjemiske stoff og dei moglege skadeverknadene som dei kan ha. Når det er så vanskeleg å ha oversikt, korleis kan vi då sikre oss og barna våre? Om vi ikkje veit alt, veit vi i alle fall nok til å gjere ein del førebyggjande tiltak. Kjemiske stoff kan vere farlege på ulike måtar. Dei kan vere brann- eller eksplosjonsfarlege, miljøfarlege eller helsefarlege. Dei helsefarlege stoffa kan vere giftige, allergiframkallande, arvestoffskadelege, etsande, irriterande og så vidare. Dei giftige stoffa kan vare akutt giftige slik at dei verkar med ein gong, eller verknaden av stoffa kan komme etter lang tid. Nokre stoff vert skilde ut eller raskt nedbrotne av kroppen, medan andre vert lagra lenge i kroppen og kan gje varig skade. Nokre av kjemikaliane som vert lagra i kroppen, har først merkbare skadeverknader for komande generasjonar. Farlege stoff får vi i hus på fleire måtar. Når vi kjøper produkt som måling, myggspray og vaskemiddel, veit vi at dei kan vere helsefarlege. Men også produkt som klede, leiketøy eller datamaskiner kan innehalde og gje frå seg store eller små mengder helse- og miljøfarlege stoff. Flytande kjemiske produkt har stor risiko for akutt helseskade ved til dømes svelging. Faste, foredla produkt, for eksempel fargestiftar eller plastleiketøy, gir mindre risiko for akutt helseskade. Det er ikkje krav om helsefaremerking av slike produkt, men dei er ikkje nødvendigvis utan problem av

5 den grunn. Produkta kan gje frå seg små mengder skadelege stoff over tid, til dømes viss ein sug og tygg på dei. Kva kan du gjere? Sjå på merke og les på etikettar! Det er ulike årsaker til at produkt er merka: Det kan vere fordi dei er helsefarlege, fordi dei er miljøfarlege eller fordi dei er meir miljøvennlege enn andre. For leiketøy finst det ei eiga merkeordning; CE-merket. Meir om dei ulike produktmerka finn du på side 25. Alle farlege kjemiske produkt skal vere merka med eit faresymbol på oransje bakgrunn. Ei oversikt over symbola finn du på side 24. 3

6 P Å B A R N E R O M M E T Mykje som finst på barnerommet, kan innehalde helse- og miljøfarlege stoff: fargerike leiker, sminke, smykke, materialar til kreativ forming og tekstilar. For nokre produkt er det reglar om kva dei kan innehalde, men for mange produkt gjeld berre det generelle kravet om at dei ikkje skal vere farlege. Madrassen Mjuk skumplast som vert brukt til for eksempel madrassar, kan innehalde små mengder av stoff som er svært allergiframkallande. Dei dampar raskt av, og etter et par veker er dei borte. Madrassar skal vere lufta ved fabrikken, men viss det luktar av ein ny madrass, kan det vere lurt å lufte den godt før bruk. Alternativt kan du velje ein madrass av eit anna materiale. Sengekleda Synest du det luktar av nye sengeklede? Lukta kjem frå kjemikalierestar som sit i tøyet, for eksempel formaldehyd eller fargestoff. Desse stoffa kan vere allergiframkallande. Viss du vaskar sengekleda før du brukar dei, vil kjemikalierestane forsvinne. Tips om trygge vaskemiddel finn du på side 18. 4

7 Mjuke plastleiker Mjuke plastleiker, som dokker og badeleiker, kan vere laga av PVC-plast. For at PVC-plasten skal bli mjuk, vert den tilsett kjemikaliar. Nokre av desse mjuknarane ftalatar er helseskadelege. Barna kan få i seg ftalatane ved å bite eller suge på produkta. I 1999 blei det forbode å selje produkt med ftalatar til barn under tre år. Sjølv om det ikkje er lovleg å selje produkt med ftalater til barn under tre år, er det all grunn til å vere merksam. Produkt som er tenkt til større barn, kan framleis innehalde ftalatar. Krabbematter/gymmatter Gymmatter laga av PVC-plast, kan innehalde ftalatar. Slike matter er difor ikkje eigna som krabbe-/leikematter for dei minste barna. Mattene kan også innehalde bakteriehemmande tilsetjingar som kan verke allergiframkallande for små barn. Spør forhandlaren viss du er usikker på kva matta inneheld. Sjølvlysande leiker Vær merksam på at leiker som inneheld eit plastrør med ei lysande væske, kan innehalde helsefarlege kjemikaliar. Fluoriserande figurar inneheld ikkje farlege stoff, og dei er heller ikkje farlege når dei lyser. FAKTA: Frå 2007 blir dei tre farlegaste ftalatane forbodne i alle leiker. 5

8 Sminke Sminke kan innehalde stoff som nokre kan reagere på, til dømes fargestoff, konserveringsmiddel eller parfyme. Viss du veit at det er bestemte stoff barnet ikkje tåler, kan du sjekke lista over innhaldet i produktet. All kosmetikk skal ha ei innhaldsliste, nettopp med tanke på dei som måtte vere sensible for enkelte stoff. Spør i butikken viss du ikkje finn innhaldsliste på emballasjen. I Noreg, som i resten av EØS-området, er det strenge reglar for sminke som sikrar at produkta ikkje skal medføre helseskade ved normal bruk. Det er sjeldan barn får allergi på grunn av sminke. Sjå elles side 9 om såper, sjampo og kremar. Modellermasse Mange typar masse som vert brukt til modellering, inneheld og gjev frå seg kjemiske stoff. Nokre er til dømes basert på PVC-plast med mjuknarar som kan ha negative helseeffektar. Risikoen for å få i seg helseskadelege stoff er tilstades viss barnet tygg på modellermassen. 6

9 Væskefylte produkt Væskefylte produkt kan innehalde fleire væsketypar, til dømes vatn og mineralolje. Vatnet kan innehalde bakteriar eller desinfeksjonsmiddel som kan vere farleg å svelgje. Oljen er også farleg å svelgje. Barna kan få i seg væska viss produktet sprekk. Døme på væskefylte produkt er drikkekrus med doble veggar, diverse leiker og dekorasjonsgjenstandar. Måling og lim for barn Slike produkt er ofte vassbaserte, men dei kan innehalde konserveringsmiddel som kan gje allergi. Lakk og lim til hobbybruk og byggesett kan innehalde helseskadelege kjemiske stoff, til dømes løysemiddel. Det gjeld strengare reglar for slike produkt til barn enn for produkt til vaksne. Leiker og anna med batteri Leiker og anna som lyser, spelar eller lagar andre lydar, inneheld batteri. Dei små knappcellebatteria inneheld som regel kvikksølv som gjer stor skade dersom dei blir kasta i søppelbøtta og hamnar i naturen. Knappcellebatteri og alle ladelege batteri må leverast inn. Dei kan leverast til kva som helst forhandlar av slike batteri. Alle desse forhandlarane har plikt til å ta dei imot gratis. 7

10 P Å B A D E T FAKTA: Sjå etter produkt som har Svanemerke, er merka med EU-blomen eller er tilrådd av Astma- og allergiforbundet. Les meir på side 25. Barn blir ofte bada og stelt. Mange kroppspleieprodukt er tilsett parfyme og konserveringsmiddel som i nokre tilfelle kan gje allergi. Bli ikkje overreinsleg! Reint vatn er eit velprøvd og ofte framifrå vaskemiddel. Unngå produkt som er tilsett parfyme eller konserveringsmiddel. Avgrens bruken av våtserviettar. Unngå produkt med bakteriedrepande middel. 8

11 Såpe, sjampo og kremar Barn har tynn og følsam hud, noko som gjer at dei kan vere meir utsette for å få utslett og irritasjonseksem. Verken utslett eller irritasjonseksem er akseptable biverknader ved bruk av kosmetiske produkt. Oppstår dette, og det sikkert kan stadfestast at eit kosmetisk produkt er skuld i det, er dette produktet forbode. Slike saker kan ein ta opp med Mattilsynet, men det krev at du også får ein lege til å vurdere saka. Som for sminke inneheld også såper, sjampoar og kremar ofte parfymestoff og konserveringsmiddel. I nokre tilfelle kan dette gje seg utslag i allergisk kontakteksem dersom barnet er sensibelt mot stoffet på grunn av tidlegare bruk eller ved kontakt med andre produkt. Viss du veit at det er bestemte stoff barnet ikkje tåler, kan du sjekke lista over innhaldet i produktet. All kosmetikk skal ha ei innhaldsliste, nettopp med tanke på dei som måtte vere sensible for enkelte stoff. Dei fleste innhaldslister omfattar i dag også mange ulike parfymestoff. Spør i butikken viss du ikkje finn innhaldsliste på emballasjen. I Noreg, som i resten av EØS-området, er det strenge reglar for slike produkt som sikrar at dei ikkje skal føre til helseskade ved normal bruk. Det er sjeldan barn får allergi på grunn av kosmetiske produkt. 9

12 Mange kosmetiske produkt har i dag påtrykt eit symbol (krukke som vert opna) som viser kor lenge produktet er trygt å bruke etter at det er opna. Eit lurt råd er å kaste produktet etter at datoen er gått ut. Dette bør gjerast først og fremst for å unngå problem på grunn av mogleg innhald av skadelege bakteriar eller andre skadelige mikroorganismar. Lurer du på om produsentane har registrert skadeverknader ved bruk av eit kosmetisk produkt, kan du kontakte dei på følgjande internettadresse: info. Finn du ikkje produsenten på denne måten, kan du be Mattilsynet om hjelp. 10

13 Nokre såper og tannkremar inneheld bakteriedrepande middel som kan gjere bakteriar resistente mot antibiotika. Normal bakterieflora gjev barnet ditt betre motstandskraft mot farlege bakteriar. Du bør difor sjekke innhaldsdeklarasjonen for å unngå produkt med bakteriedrepande middel. Eit vanleg bakteriedrepande middel vert kalla triklosan. Våtserviettar Fukta i våtserviettar kjem av at dei inneheld ulike løysemiddel, konserveringsmiddel og parfyme. Enkelte av desse kombinasjonane kan framkalle allergi. Sjå elles under såpe, sjampo og kremar. Bleier Spørsmålet om eingongsbleier eller tøybleier opptek mange. Begge har sine fordelar og ulemper utan at den eine typen peikar seg ut som mest miljøvennleg. Det blir eit spørsmål om kva som passar familien best. Smokkar og biteringar Tidlegare blei mange biteringar og smokkar laga av mjuk PVC-plast som inneheldt ftalatar. Desse er no forbodne. Styresmaktene ser ikkje på dagens smokkar og biteringar som noko helseproblem. 11

14 P Å L E I K E P L A S S E N På leikeplassen, i barnehagen, på skuleplassen eller i bustadområdet er det ofte leikestativ, sandkasser og andre innretningar av tre. For at treverket ikkje skal rotne, er det gjerne behandla, impregnert, med kjemikaliar. 12

15 kasser. Sjølv om krom og arsen no er forbode i treimpregnering, vil mange av materialane som allereie er i bruk, innehalde desse stoffa. Det kan difor vere lurt å skifte sanden rundt leikeapparata av og til. Impregnert tre Jernbanesviller og mange telefonstolpar er impregnerte med kreosot. Kreosot eller steinkoltjære inneheld kreftframkallande stoff og har ei karakteristisk tjærelukt. Det er ikkje tillate å bruke tre impregnert med kreosot på leikeplassar eller andre stader der ein lett kan få hudkontakt. Nokre stader er jorda forureina frå tidlegare verksemd. SFT har utarbeidd Veiledning om risikovurdering av forurenset grunn som også gjeld barnehagar. Vert desse normene overskridne, skal materialane skiftast ut. Tre kan også vere impregnert med kopar, krom og arsen (CCA-impregnering). Dette blei forbode å bruke frå CCA-impregnering førte til problem med avrenning av krom og arsen til mellom anna sanden i sand- 13

16 M Y G G M I D D E L O G S O L K R E M FAKTA: Lette klede kan gje godt vern mot både mygg og sol for dei minste barna. Det finst ulike produkt som er laga for å verne både barn og vaksne mot ulike påverknader når vi er ute på tur. Ved nokre av produkta bør ein tenke over korleis ein brukar dei, og ikkje bruke dei ukritisk. Myggmiddel Dei fleste myggmiddel inneheld eit stoff - DEET - som kan gje helseskade ved høge konsentrasjonar. Myggmiddel bør difor ikkje brukast på barn under tre år, og berre med varsemd på større barn. Viss du må bruke myggmiddel på barn, smør det på kleda og ikkje på huda. Solkrem For mykje sollys kan vere kreftframkallande. Di mindre barnet er, di meir utsett er huda for å bli solbrend. Ein må difor vere varsam med å utsette små barn for direkte sollys. Utan noko vern i det heile tatt kan barnet bli solbrent allereie etter ti minutt. Solhatt og lette klede vernar godt mot sola. Vel elles solkremar med høg faktor, helst 30 eller meir. Smør inn barnet rikeleg og med jamne mellomrom. Sjå elles under såper, sjampo og kremar. 14

17 15

18 K L E D E O G U T S T Y R Klede og utstyr av tekstilar Klede og andre tekstilar kan innehalde restar av fargestoff, plantevernmiddel eller formaldehyd. Vask nye tekstilar før bruk, så blir dei fleste kjemikaliane borte. Smykke, knappar og glidelåsar Smykke, knappar og glidelåsar kan innehalde det allergiframkallande metallet nikkel. Di meir nikkel, di større er risikoen for å bli allergisk. Difor finst det reglar for kor mykje nikkel eit produkt kan gje frå seg. Er ein først blitt allergisk, kan endåtil hudkontakt med dørhandtak gje utslett. Spør i butikken om produktet er nikkelfritt. Kan butikken ikkje gje svar med ein gong, har dei plikt til å undersøkje nærmare for deg. 16

19 17

20 N Å R V A K S N E B R U K A R K J E M I K A L I A R 18 FAKTA: Vel produkt med miljømerking. Kjemiske stoff og produkt finst i dei fleste heimar. Vi har vaskemiddel, metallpuss, rustfjernar, måling, lim, lakk og løysemiddel, skireins, tennvæske og kanskje til og med plantevernmiddel og rottegift, for å nemne nokre. Alle desse kan vere farlege ved feil bruk. Di færre farlege kjemikaliar du har, og di sikrare du lagrar dei di tryggare for barna og di betre for miljøet. Dei farlegaste kjemikaliane skal vere merka med eit faresymbol på oransje bakgrunn. Les meir om merke på side 24. Alle produkt med faresymbol må oppbevarast slik at barn ikkje får tak i dei. Sjølv om flaskene har skrukorkar med barnesikring, er dette ingen garanti for at barn ikkje klarer å opne dei. Flytande kjemikaliar medfører stor risiko for akutt helseskade. Over halvparten av førespurnadene som Giftinformasjonen får om alvorleg forgifting, gjeld svelging av petroleumsprodukt som tennvæske, drivstoff og løysemiddel. Les alltid brukarrettleiinga og sørg for å bruke kjemikaliane riktig. Sørg også for trygg lagring. Reingjeringsmiddel Reingjering med kjemiske vaskemiddel vil alltid leggje att restar. Det finst produkt som gjer trongen for kjemiske vaskemiddel mindre. Klutar, moppar og anna utstyr laga av mikrofiber, utnyttar statisk elektrisitet og samlar støv og skit utan bruk av vaskemiddel. Ikkje bruk større dosar vaskemiddel enn nødvendig.

21 19

22 20 Klesvask Vaskemiddel til klesvask inneheld mange ulike kjemikaliar med ulike funksjonar. I tillegg til dei stoffa som har til oppgåve å få tøyet reint, inneheld mange av vaskemidla stoff som er mindre nødvendige, som til dømes parfyme. Parfyme i vaskemiddel kan vere allergiframkallande. Det same gjeld stoff som finst i tøymjukningsmiddel. Mjukgjering av klesvasken er ei form for kjemisk behandling som set att rester av kjemikaliar i tøyet.

23 Barnesikra lukking Mange helsefarlege kjemikaliar skal ha barnesikra lukking. Dette er likevel ikkje nokon garanti for at barna ikkje får opna flaska, det tar berre lengre tid. Husk å skru alle korkar godt på etter bruk, og lagre kjemikaliar på ein sikker stad. Insekt- og ugrasmiddel Kjemikaliar som vert brukte mot insekt, ugras og sopp, kan også vere skadelege for menneske. Når ein brukar slike kjemiske hjelperåd i huset eller hagen, vil mindre mengder av dei giftige stoffa bli verande igjen etter behandlinga i kortare eller lengre tid. Les brukarrettleiinga nøye og lagre kjemikaliane utilgjengeleg for barn. White-spirit, tennvæske og lampeolje Desse produkta kan vere livsfarlege ved svelging og viss dei kjem ned i lungene. Oljelamper som har laus veikehaldar, laustsitjande veike eller påfyllingsopning utan fast lok, er difor forbodne. På grunn av faren for lungeskadar, må ein ikkje få barn som har fått i seg lampeolje, tennvæske og slike stoff, til å kaste opp. Kast usikra oljelamper! 21

24 Måling Måling inneheld mange ulike kjemiske stoff og nokre av desse stoffa kan vere helseskadelege. Vel helst måling som har miljømerking. Gjer unna målararbeidet når barna ikkje er inne, og sørg for god lufting. Viss du skal setje penslar i bløyt i white-spirit, dekk behaldaren med plastpose og sett han ein stad der barna ikkje kan få tak i han. Bil, bensin og frostvæske Bensinkanner, frostvæske, olje og andre bilpleiemiddel må lagrast utilgjengeleg for barn. Inntak av frostvæske kan gje alvorleg helseskade. Trearbeid Trestøv frå saging og pussing er ikkje bra for lungene og spesielt ikkje viss materialet er sponplater som kan innehalde det allergiframkallande stoffet formaldehyd, eller viss materialet er malt eller lakkert. Saging og pussing bør helst gjerast utandørs. Bruk støvmaske viss du skal sage eller pusse innandørs. 22

25 V E R D T Å M E R K E S E G Styresmaktene krev varemerking. Nokre produkt som leiketøy skal vere CE-merka. Det er forsikringa som produsenten gjev, om at produktet rettar seg etter krava til styresmaktene. Miljømerka er friviljug merking frå produsenten som viser at produktet oppfyller krava til merkeordninga. Unngå produkt med faremerke og vel produkt som er laga for barn. Les brukarrettleiinga, følg aldersgrensene og sørg for riktig bruk. 23

26 Utslepp kan føre til fare for miljøet. Kan medføre betennelsesreaksjon i auger, på hud og i luftvegar. Svært små mengder kan gje kroniske skadar, livsfarleg forgifting eller død. Svært lettenneleg sjølv ved låg temperatur. MEGET GIFTIG Små mengder kan gje kroniske skadar, alvorleg forgifting eller død. Svært lettenneleg ved romtemperatur. Kan ved kontakt føre til varig skade på hud, svelg eller auge. Sterkt varmeutviklande i kontakt med andre stoff. Kan føre til brann. Relativt små mengder kan gje kroniske skadar, forgifting eller død. Kan eksplodere i kontakt med eld, ved støyt eller ved friksjon. 24

27 Svanen er det nordiske miljømerket. Merket betyr at produktet er blant dei mest miljøvennlege innanfor sin produkttype. Svanemerket finst blant anna på vaskemiddel, såpe, bilpleiemiddel og golvpleiemiddel. CE-merket er eit felles EU-merke og finst på mange ulike produkt. Alt leiketøy som er tenkt til barn under 14 år, skal ha dette merket. CE-merket betyr at produsenten lovar at produktet lever opp til helse- og tryggingskrava til styresmaktene. Det betyr ikkje at produktet er kontrollert av styresmaktene. Blomen er miljømerket til EU og betyr at produktet høyrer til dei mest miljøvennlege på marknaden innan sin produkttype. Merket finst blant anna på måling og tekstilar. Fingertekstsymbolet finst på kosmetiske produkt der det er spesielle førebyggjande tiltak ein skal rette seg etter ved bruk. Opplysningar som det ikkje er plass til på produktet, kan stå på ein etikett eller i ei brosjyre som er lagt ved. Ein kan også spørje dei tilsette om å få sjå opplysningane i butikken. 25

28 F I N N U T M E I R Når ulukka er ute Ring 113 eller Giftinformasjonen direkte på telefon (døgnopen). Giftinformasjonen Giftinformasjonen er døgnopen og ekspertar gjev deg råd om kva du bør gjere viss nokon har fått i seg farlege stoff. Di meir du kan fortelje om kva som har skjedd, di betre hjelp vil du få. Viss forgiftinga skuldast eit kjemikalie, er det ein fordel om du har emballasjen til produktet framme når du ringjer. På nettsida finn du informasjon om kjemikaliar, legemiddel, matvarer, giftige plantar med meir. Statens forureiningstilsyn (SFT) Statens forureiningstilsyn, SFT, har ansvaret for å følgje opp det regelverket som gjeld for klassifisering og merking av farlege kjemikaliar, støy og kjemisk innhald i leiketøy, barneartiklar, leikeplassutstyr og andre forbrukarprodukt. Nettside telefon Direktoratet for samfunnssikkerheit og beredskap (DSB) Direktoratet for samfunnssikkerheit og beredskap, DSB, har ansvar for at produkt og tenester har forsvarleg trygging slik at dei ikkje fører til fare for forbrukaren. Det inneber mellom anna krav til funksjonaliteten ved leiketøyet og barneutstyret. Nettside telefon Farlege produkt SFT og DSB har opplysningar på sine nettstader om farlege produkt, ikkje berre produkt som er selde i Noreg, men også produkt funne i andre europeiske land og som ein kan finne i marknaden her i landet. På gå til farlige produkter. På gå til produkter. 26

29 Helsestasjon og apotek Spør personalet dersom det er noko du lurer på. Dei veit også kvar du kan vende deg vidare. På helsestasjonar og apotek finn du også mykje informasjonsmateriell om giftige plantar, sikker bruk av medisinar og mykje meir. Medisinar som skal kastast, skal du levere tilbake til apoteket. Mattilsynet Mat og kroppspleieprodukt som sminke, såpe og solkrem høyrer inn under ansvarsområdet til Mattilsynet. Regelverket skal sikre at produkta ved normal bruk ikkje fører til helsefare. Som for mat, blir kroppspleieprodukt automatisk forbodne dersom det skulle vise seg at dei gjev risiko for helsefare. Nettside telefon Stiftelsen Miljømerking Opplysningar om miljømerka produkt, informasjon om miljømerking. Nettside telefon Miljøinformasjon Miljøinformasjonslova gjev alle rett til å krevje opplysningar både frå offentlege og private verksemder om forhold som har innverknad på miljøet. Produktkontrollova gjev alle rett til å få informasjon om produkt som kan føre til helseskade eller vanskar for miljøet. Opplysningar kan krevjast frå forhandlar, grossist, importør, produsent eller ansvarleg styresmakt. Du har altså krav på å få vite kva du kjøper eller omgjev deg med. Les meir om retten til miljøinformasjon på nettsida til Miljøverndepartementet Grønn Hverdag Grønn Hverdag gjev miljøtips til forbrukarar og her finn du eit breitt tilbod til folk som vil ta miljøomsyn i dagleglivet. Nettside 27

30 Barna sin kjemiske kvardag Brosjyren er utgjeven av Statens forureiningstilsyn (SFT). Teksten er utarbeidd med fagleg hjelp frå Mattilsynet. Fotografi av kjemiske produkt er tekne med som illustrasjon. Teksten knyter seg ikkje til spesielle produkt. Brosjyren byggjer på det danske «Kemi i børns hverdag» utgjeve av Miljøstyrelsen. Teksten er omsett til nynorsk av Language Power Center Design/illustrasjon: Enzo Finger Design Foto: Jannecke Sanne Produksjon: 28

31

32 Heile døgeret, kvar einaste dag, blir barn utsette for kjemiske stoff frå produkt av ulike slag. Nokre av stoffa er harmlause, andre kan vere helseskadelege. Barn er spesielt sårbare for kjemiske stoff. Til dømes har dei lett for å utvikle allergiar. Dei kan ikkje sjølve velje å verne seg mot stoff som kan vere skadelege for dei. Slike val er det vi vaksne som må ta. Men korleis bør vi gå fram for å vere på den sikre sida? ISBN Statens forureiningstilsyn Postboks 8100 Dep, 0032 Oslo Besøksadresse: Strømsveien 96 Telefon: Telefaks: E-post: Internett: I dette heftet kan både foreldre og andre som jobbar med barn, finne praktiske tips om kva for produkt som er kva, kva slags produkt som er trygge, kva ein bør bruke med varsemd og kva ein gjer klokt i å unngå. Design/illustrasjon: Enzo Finger Design. Foto: Jannecke Sanne. Produksjon: Barna sin kjemiske kvardag

Barns kjemiske hverdag. Praktiske råd for småbarnsforeldre og voksne som jobber med barn Sunt miljø god helse!

Barns kjemiske hverdag. Praktiske råd for småbarnsforeldre og voksne som jobber med barn Sunt miljø god helse! Barns kjemiske hverdag Praktiske råd for småbarnsforeldre og voksne som jobber med barn Sunt miljø god helse! I N N H O L D Forord 1 Bekymret? 2 På barnerommet 4 På badet 8 På lekeplassen 12 Myggmidler

Detaljer

Barns kjemiske hverdag. Praktiske råd for småbarnsforeldre og voksne som jobber med barn Sunt miljø god helse!

Barns kjemiske hverdag. Praktiske råd for småbarnsforeldre og voksne som jobber med barn Sunt miljø god helse! Barns kjemiske hverdag Praktiske råd for småbarnsforeldre og voksne som jobber med barn Sunt miljø god helse! I N N H O L D Forord 1 Bekymret? 2 På barnerommet 4 På badet 8 På lekeplassen 12 Myggmidler

Detaljer

M-331 2015 BARNS KJEMISKE HVERDAG

M-331 2015 BARNS KJEMISKE HVERDAG M-331 2015 BARNS KJEMISKE HVERDAG Innhold Forord 3 Forord 4 Bekymret? 7 På barnerommet 10 På badet 12 På lekeplassen 14 Myggmidler og solkrem 16 Klær og utstyr 18 Når voksne bruker kjemikalier 21 Verdt

Detaljer

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

Undersøking. Berre spør! Få svar. I behandling På sjukehuset. Ved utskriving

Undersøking. Berre spør! Få svar. I behandling På sjukehuset. Ved utskriving Berre spør! Undersøking Få svar I behandling På sjukehuset Er du pasient eller pårørande? Det er viktig at du spør dersom noko er uklart. Slik kan du hjelpe til med å redusere risikoen for feil og misforståingar.

Detaljer

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT Språkrådet Landssamanslutninga av nynorskkommunar Nynorsk kultursentrum 17. mars 2011 Undersøking om målbruken i nynorskkommunar er eit samarbeid mellom

Detaljer

mmm...med SMAK på timeplanen

mmm...med SMAK på timeplanen mmm...med SMAK på timeplanen Eit undervisningsopplegg for 6. trinn utvikla av Opplysningskontora i landbruket i samarbeid med Landbruks- og matdepartementet. Smakssansen Grunnsmakane Forsøk 1 Forsøk 2

Detaljer

SJUKE BARN I BARNEHAGEN

SJUKE BARN I BARNEHAGEN SJUKE BARN I BARNEHAGEN INFORMASJON TIL FORELDRE SOM HAR BORN I SEIM BARNEHAGE BA SJUKE BARN I BARNEHAGEN Du kjem sikkert mange gonger til å stille deg sjølv spørsmålet: Er barnet mitt friskt nok til å

Detaljer

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Tilstade: Personalet, foreldre og Nina Helle. Kva er BTI: Stord kommune er ein av 8 kommunar som deltek i eit prosjekt som skal utarbeide ein modell

Detaljer

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Kvam herad Bruka e-post lesaren til Kvam herad Alle ansatte i Kvam herad har gratis e-post via heradet sine nettsider. LOGGE INN OG UT AV E-POSTLESAREN TIL

Detaljer

Stråling frå elektronisk kommunikasjon

Stråling frå elektronisk kommunikasjon Stråling frå elektronisk kommunikasjon Ei orientering frå Statens strålevern og Post- og teletilsynet Kva er stråling? I kvardagen omgjev vi oss med ulike typar stråling, frå både naturlege og menneskeskapte

Detaljer

BEST. NR. 456-NYN. Ungdom i arbeid

BEST. NR. 456-NYN. Ungdom i arbeid BEST. NR. 456-NYN Ungdom i arbeid Utgitt første gong i 1985 Direktoratet for arbeidstilsynet Statens hus, 7468 Trondheim September 2002 Brosjyren er revidert og har fått ny lay-out. Mars 2008 Brosjyren

Detaljer

Minnebok. Minnebok NYNORSK

Minnebok. Minnebok NYNORSK Minnebok NYNORSK 1 Minnebok Dette vesle heftet er til dykk som har mista nokon de er glad i. Det handlar om livet og døden, og ein del om korleis vi kjenner det inni oss når nokon dør. Når vi er triste,

Detaljer

Om HPV-vaksinen i barnevaksinasjonsprogrammet

Om HPV-vaksinen i barnevaksinasjonsprogrammet Nynorsk 2016 Vaksine for å førebyggja livmorhalskreft tilbod til jenter i 7. klasse Informasjon til barn og foreldre Om HPV-vaksinen i barnevaksinasjonsprogrammet 1 Vaksine mot humant papillomvirus (HPV)

Detaljer

Kva er økologisk matproduksjon?

Kva er økologisk matproduksjon? Nynorsk Arbeidshefte om økologisk landbruk for elevar i grunnskulen Nynorsk Arbeidsheftet er utarbeidd av og utgjeve av Norsk senter for økologisk landbruk med økonomisk støtte frå Fylkesmannens landbruksavdeling

Detaljer

Farleg avfall i Nordhordland

Farleg avfall i Nordhordland Farleg avfall i Nordhordland Handsaminga av farleg avfall hjå ulike verksemder i Nordhordland. April, 2004 Samandrag Naturvernforbundet Hordaland (NVH) har gjennomført ei undersøking om korleis 15 ulike

Detaljer

Nynorsk Institutt for lærerutdanning og skoleutvikling Universitetet i Oslo Hovudtest Elevspørjeskjema 8. klasse Rettleiing I dette heftet vil du finne spørsmål om deg sjølv. Nokre spørsmål dreier seg

Detaljer

Brukarrettleiing. epolitiker

Brukarrettleiing. epolitiker Brukarrettleiing epolitiker 1 Kom i gang Du må laste ned appen i AppStore Opne Appstore på ipaden og skriv «epolitiker» i søkjefeltet øvst til høgre. Trykk på dette ikonet og deretter på «hent» og til

Detaljer

INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE

INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE Alle vaksne i Lyefjell barnehage arbeider for at det enkelte barn opplever at: Du er aktiv og tydelig for meg Du veit at leik og venner er viktige for

Detaljer

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA TIL LEKSJONEN Fokus: Kjøpmannen og den verdifulle perla. Tekst: Matt 13.45 Likning Kjernepresentasjon MATERIELL: Plassering: Hylle for likningar Deler: Gulleske med kvitt

Detaljer

Tilgangskontroll i arbeidslivet

Tilgangskontroll i arbeidslivet - Feil! Det er ingen tekst med den angitte stilen i dokumentet. Tilgangskontroll i arbeidslivet Rettleiar frå Datatilsynet Juli 2010 Tilgangskontroll i arbeidslivet Elektroniske tilgangskontrollar for

Detaljer

Sporing og merking. Merking

Sporing og merking. Merking Sporing og merking Mange forbrukarar i vår del av verda blir meir og meir bevisste på kva dei et og drikk. Dei veit kva næringsstoff dei treng, og ønskjer enkelt og raskt å få nødvendig informasjon anten

Detaljer

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge KPI-Notat 4/2006 Når sjøhesten sviktar Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge En notatserie fra Kompetansesenter for pasientinformasjon og pasientopplæring Side 1 Sjøhesten (eller hippocampus)

Detaljer

Skjema for HMS-GJENNOMGANG I BALESTRAND KOMMUNE Godkjent av: Arbeidsmiljøutvalet i møte XXXXX, sak XXXX. UTKAST AV 08.10.2013

Skjema for HMS-GJENNOMGANG I BALESTRAND KOMMUNE Godkjent av: Arbeidsmiljøutvalet i møte XXXXX, sak XXXX. UTKAST AV 08.10.2013 Skjema for HMS-GJENNOMGANG I BALESTRAND KOMMUNE Godkjent av: Arbeidsmiljøutvalet i møte XXXXX, sak XXXX. UTKAST AV 08.10.2013 Vernerunde er den mest kjende metoden for generell kartlegging av arbeidsmiljøet.

Detaljer

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK FRIDOM TIL Å TENKJE OG MEINE KVA DU VIL ER EIN MENNESKERETT Fordi vi alle er ein del av ein større heilskap, er evna og viljen til å vise toleranse

Detaljer

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012 Styresak Går til: Styremedlemmer Føretak: Helse Vest RHF Dato: 24.04.2012 Sakhandsamar: Saka gjeld: Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte

Detaljer

Page 1 of 7 Forside Elevundersøkinga er ei nettbasert spørjeundersøking der du som elev skal få seie di meining om forhold som er viktige for å lære og trivast på skolen. Det er frivillig å svare på undersøkinga,

Detaljer

Informasjon til pasientar og pårørande

Informasjon til pasientar og pårørande HELSE BERGEN Haukeland universitetssjukehus Informasjon til pasientar og pårørande ReHabiliteringsklinikken Haukeland universitetssjukehus Avdeling fysikalsk medisin og rehabilitering Innhold Velkommen

Detaljer

NYE VEDTEKTER FOR DRIFT AV SKULEFRITIDSORDNING I GOL KOMMUNE Gjeldande f.o.m. 15.02.10

NYE VEDTEKTER FOR DRIFT AV SKULEFRITIDSORDNING I GOL KOMMUNE Gjeldande f.o.m. 15.02.10 NYE VEDTEKTER FOR DRIFT AV SKULEFRITIDSORDNING I GOL KOMMUNE Gjeldande f.o.m. 15.02.10 1. FØREMÅL Det skal vere ein SFO i kommunen. Skulefritidsordninga skal leggja til rette for leik, kultur- og fritidsaktivitetar

Detaljer

La meg få ein sjanse til...

La meg få ein sjanse til... La meg få ein sjanse til... Frå 10. oktober Vi vil ha plastemballasjen din! Du gjer ein viktig miljøinnsats når du sorterer ut plasten du har brukt. La oss gjenvinne meir. Kvifor skal eg sortere ut plastemballasjen?...og

Detaljer

Det psykososiale skolemiljøet til elevane. Til deg som er forelder

Det psykososiale skolemiljøet til elevane. Til deg som er forelder Det psykososiale skolemiljøet til elevane Til deg som er forelder Brosjyren gir ei oversikt over dei reglane som gjeld for det psykososiale skolemiljøet til elevane. Vi gir deg hjelp til korleis du bør

Detaljer

Informasjonshefte Tuv barnehage

Informasjonshefte Tuv barnehage Informasjonshefte Tuv barnehage Informasjonshefte for Tuv barnehage Barnehagen blir drevet av Hemsedal kommune. Barnehagen er politisk lagt under Hovudutval for livsløp. Hovudutval for livsløp består av

Detaljer

Farleg avfall på Voss og i Hardanger Handsaminga av farleg avfall hjå ulike verksemder på Voss og i Hardanger.

Farleg avfall på Voss og i Hardanger Handsaminga av farleg avfall hjå ulike verksemder på Voss og i Hardanger. Farleg avfall på Voss og i Hardanger Handsaminga av farleg avfall hjå ulike verksemder på Voss og i Hardanger. Juni, 2004 Samandrag Naturvernforbundet Hordaland (NVH) har gjennomført ei undersøking hjå

Detaljer

Røldal. Informasjon. Leilegheit 101 & 103. Ve og Vel V/Turid Tveit 53 49 68 18/97 53 02 55 turid.tveit@stord.kommune.no

Røldal. Informasjon. Leilegheit 101 & 103. Ve og Vel V/Turid Tveit 53 49 68 18/97 53 02 55 turid.tveit@stord.kommune.no Røldal Leilegheit 101 & 103 2011 Informasjon Ve og Vel V/Turid Tveit 53 49 68 18/97 53 02 55 turid.tveit@stord.kommune.no Innhaldsliste Prisar:... 3 Litt om leilegheitane... 4 Røldalsterrassen... 4 Utstyr...

Detaljer

Å KOMME HEIM OPPFØLGING AV DEG OG FAMILIEN DIN

Å KOMME HEIM OPPFØLGING AV DEG OG FAMILIEN DIN Å KOMME HEIM OPPFØLGING AV DEG OG FAMILIEN DIN VELKOMMEN HEIM Foto: Magnus Endal OPPFØLGING ETTER HEIMKOMST Her finn du informasjon til både deg som har vore på oppdrag i Sierra Leone, og til familien

Detaljer

Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande

Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande Opplæringslova: Det fullstendige navnet er «Lov om grunnskulen og den vidaregåande opplæringa». Opplæringslova: http://www.lovdata.no/ all/nl-19980717-061.html Opplæringslova kapittel 9a. Elevane sitt

Detaljer

Rapport om målbruk i offentleg teneste 2007

Rapport om målbruk i offentleg teneste 2007 Rapport om målbruk i offentleg teneste 27 Institusjon: Adresse: Postnummer og -stad: Kontaktperson: E-post: Tlf.: Dato: Høgskolen i Sør-Trøndelag 74 Trondheim Lisbeth Viken lisbeth.viken@hist.no 7355927

Detaljer

TIL DEG SOM ER BRUKARREPRESENTANT I HELSE MØRE OG ROMSDAL SINE OPPLÆRINGSTILTAK FOR PASIENTAR OG PÅRØRANDE

TIL DEG SOM ER BRUKARREPRESENTANT I HELSE MØRE OG ROMSDAL SINE OPPLÆRINGSTILTAK FOR PASIENTAR OG PÅRØRANDE TIL DEG SOM ER BRUKARREPRESENTANT I HELSE MØRE OG ROMSDAL SINE OPPLÆRINGSTILTAK FOR PASIENTAR OG PÅRØRANDE I pasient- og pårørandeopplæringa som vert gjennomført av avdelingane i sjukehusa i Helse Møre

Detaljer

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv.

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv. Særemne 3-100 år med stemmerett I 2013 er det hundre år sidan alle fekk stemmerett i Noreg. På Norsk Folkemuseum arbeider vi i desse dagar med ei utstilling som skal opne i høve jubileet. I 2010 sendte

Detaljer

Fakta om hiv og aids. Nynorsk

Fakta om hiv og aids. Nynorsk Fakta om hiv og aids Nynorsk Hiv og aids Aids er ein alvorleg sjukdom som sidan byrjinga av 1980-talet har spreidd seg over heile verda. Aids kjem av eit virus, hiv, som blir overført frå person til person

Detaljer

SØKNAD OM STØTTEKONTAKT

SØKNAD OM STØTTEKONTAKT MASFJORDEN KOMMUNE Sosialtenesta Nav Masfjorden Postboks 14, 5987 Hosteland Tlf 815 81 000/47452171 Unnateke for offentleg innsyn Jf. Offlentleglova 13 SØKNAD OM STØTTEKONTAKT Eg vil ha søknaden handsama

Detaljer

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE»

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» «ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» FYLKESREVISJONEN Møre og Romsdal fylkeskommune RAPPORT, FORVALTNINGSREVISJONSPROSJEKT NR. 4-2000 INNHALDSREGISTER 1. INNLEIING I 2. FORMÅL 1 3. METODE OG DATAGRUNNLAG

Detaljer

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 (Nynorsk) Du skal IKKJE skrive namnet ditt på nokon av sidene i dette spørjeskjemaet. Vi vil berre vite om du er jente eller gut og kva for klasse du går i.

Detaljer

Matematikk 1, 4MX15-10E1 A

Matematikk 1, 4MX15-10E1 A Skriftlig eksamen i Matematikk 1, 4MX15-10E1 A 15 studiepoeng ORDINÆR EKSAMEN 19. desember 2011. BOKMÅL Sensur faller innen onsdag 11. januar 2012. Resultatet blir tilgjengelig på studentweb første virkedag

Detaljer

Kvifor kan ikkje alle krølle tunga? Nysgjerrigperprosjekt 5.- 7.kl 2008. Davik Oppvekst

Kvifor kan ikkje alle krølle tunga? Nysgjerrigperprosjekt 5.- 7.kl 2008. Davik Oppvekst Kvifor kan ikkje alle krølle tunga Nysgjerrigperprosjekt 5.- 7.kl 2008. Davik Oppvekst Innhaldsliste: Framside med problemstilling Hypoteser Plan Spørjeskjema Arbeid med prosjektet Kjønn Trening Alder

Detaljer

8 tema for godt samspel

8 tema for godt samspel PROGRAM FOR FORELDRERETTLEIING BUF00032 8 tema for godt samspel Samtalehefte for foreldre og andre vaksne PROGRAM FOR foreldrerettleiing Dette heftet inngår i ein serie av materiell knytta til foreldrerettleiings

Detaljer

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Når det gjeld barn som vert utsett for vald eller som er vitne til vald, vert dei ofte utrygge. Ved å førebygge og oppdage vald, kan me gje barna

Detaljer

Informasjon til elevane

Informasjon til elevane Informasjon til elevane Skulen din er vald ut til å vere med i undersøkinga RESPEKT. Elevar ved fleire skular deltek i undersøkinga, som vert gjennomført av Læringsmiljøsenteret ved Universitetet i Stavanger.

Detaljer

Vil forbetre diagnostiseringa av tuberkulose

Vil forbetre diagnostiseringa av tuberkulose Vil forbetre diagnostiseringa av tuberkulose Av Eli Gunnvor Grønsdal Då Tehmina Mustafa kom til Noreg, som nyutdanna lege, fekk ho melding om å ta utdanninga på nytt. Ho nekta. I dag er ho professor i

Detaljer

Dokument nr. Omb 1 Dato: 14.07.2011(oppdatering av tidlegare dokument) Skrive av. ÅSN. Ved di side eit lys på vegen mot arbeid.

Dokument nr. Omb 1 Dato: 14.07.2011(oppdatering av tidlegare dokument) Skrive av. ÅSN. Ved di side eit lys på vegen mot arbeid. Visjon og formål Visjon: Ved di side eit lys på vegen mot arbeid. Formål: Telemark Lys AS er ei attføringsbedrift som, gjennom framifrå resultat, skal medverke til å oppfylle Stortingets målsetting om

Detaljer

Endringar i den differensierte arbeidsgjevaravgifta Konsekvensar for næringslivet i Sogn og Fjordane

Endringar i den differensierte arbeidsgjevaravgifta Konsekvensar for næringslivet i Sogn og Fjordane Endringar i den differensierte arbeidsgjevaravgifta Konsekvensar for næringslivet i Sogn og Fjordane Frå 1. juli i år vert det innført eit nytt regelverk for regionalstøtte i EØS-området, noko som krev

Detaljer

Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet. Samtaleguide om lesing

Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet. Samtaleguide om lesing Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet Samtaleguide om lesing Innleiing Samtaleguiden er meint som ei støtte for opne samtalar mellom lærar, elev og foreldre. Merksemda blir retta mot lesevanar, lesaridentitet

Detaljer

Rapport om målbruk i offentleg teneste 2012

Rapport om målbruk i offentleg teneste 2012 Rapport om målbruk i offentleg teneste 2012 Innhold Om rapporten... 2 Forklaring til statistikken... 2 Resultat... 2 Nettsider... 2 Statistikk... 2 Korte tekstar 1 10 sider og tekstar over 10 sider...

Detaljer

Rettleiing aktivering av fritekstleverandørar i ehandel

Rettleiing aktivering av fritekstleverandørar i ehandel Rettleiing aktivering av fritekstleverandørar i ehandel Å aktivere ein leverandør krev i det minste tre steg, og aller helst fire: 1. Kontakt med leverandør, s. 1 2. Oppdatere informasjon i Visma, s. 2

Detaljer

Lotteri- og stiftingstilsynet

Lotteri- og stiftingstilsynet www.isobar.no Isobar Norge Org.nr. 990 566 445mva Pilestredet 8 / N- 0180 Oslo. hello@isobar.no Lotteri- og stiftingstilsynet - Vurdering av publiseringsløysingar basert på open kjeldekode Utarbeida for:

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Arkiv: K1-070, K3-&3232 Vår ref (saksnr.): 10/51717-666 Journalpostid.: 10/1629494 Saksbeh.: Helge Herigstadad BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Saksgang: Utval Saksnummer Møtedato Senior- og Brukarrådet

Detaljer

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid)

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid) Mikkel, Anders og Tim Pressemelding I årets Kvitebjørnprosjekt valde me å samanlikna lesevanane hjå 12-13 åringar (7. og 8.klasse) i forhold til lesevanane til 17-18 åringar (TVN 2. og 3.vgs). Me tenkte

Detaljer

Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp

Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp Anbodssamarbeid er blant dei alvorlegaste formene for økonomisk kriminalitet. Anbodssamarbeid inneber at konkurrentar samarbeider om prisar og vilkår før

Detaljer

Bambus tekstilar frå BadaBoom

Bambus tekstilar frå BadaBoom Bambus tekstilar frå BadaBoom Intelligente tekstilar laga av Bli kjend med BadaBoom Bambus tenkte eg, og såg for meg skistavane eg hadde som jentunge. Eg låg alltid 10 meter bak far min som hadde grøn

Detaljer

Rådgjevarkonferanse 2009

Rådgjevarkonferanse 2009 Rådgjevarkonferanse 2009 Vidaregåande opplæring Sogn og Fjordane fylkeskommune Opplæringsavdelinga Inntak og formidling Askedalen 2 6863 Leikanger Telefon 57 65 62 99 etter Vg2 Design og duodji Gravørfaget

Detaljer

OPERASJON I MAGE ELLER TARM

OPERASJON I MAGE ELLER TARM OPERASJON I MAGE ELLER TARM KJÆRE PASIENT Velkommen til avdeling for gastro og akuttkirurgi. Dette er informasjon til deg som er operert på grunn av akutt stopp i fordøyinga. ILLUSTRASJON AV MAGE OG TARM

Detaljer

HYPERBARMEDISIN VELKOMMEN TIL BEHANDLING

HYPERBARMEDISIN VELKOMMEN TIL BEHANDLING HYPERBARMEDISIN VELKOMMEN TIL BEHANDLING HYPERBAR OKSYGENBEHANDLING (HBO) Ved Seksjon for hyperbarmedisin behandlar vi pasientar med ulike sjukdomstilstander med 100 % oksygen under auka omgjevnadstrykk

Detaljer

nynorsk fakta om hepatitt A, B og C

nynorsk fakta om hepatitt A, B og C nynorsk fakta om hepatitt A, B og C Kva er hepatitt? Hepatitt betyr betennelse i levra. Mange virus kan gi leverbetennelse, og dei viktigaste er hepatitt A-viruset, hepatitt B-viruset og hepatitt C-viruset.

Detaljer

Lærarrettleiing 1. Kornartane

Lærarrettleiing 1. Kornartane Lærarrettleiing 1. Kornartane Om modulen Modulen skal gje elevane oversikt over kva slags kornartar vi dyrkar i Noreg, kva dei blir brukt til, og kva rolle korn har i kosthaldet vårt. Kornartane ris og

Detaljer

Månadsbrev frå oktober, Grøn avd.

Månadsbrev frå oktober, Grøn avd. Månadsbrev frå oktober, Grøn avd. Oppsummering/ evaluering av oktober Oktobermånad starta me med eit lite epleprosjekt. Inndelt i grupper, fekk alle barna vere med på tur for å hauste eple og plommer.

Detaljer

HYPERBARMEDISIN VELKOMMEN TIL BEHANDLING

HYPERBARMEDISIN VELKOMMEN TIL BEHANDLING HYPERBARMEDISIN VELKOMMEN TIL BEHANDLING HYPERBAR OKSYGENBEHANDLING (HBO) Ved Seksjon for hyperbarmedisin behandlar vi pasientar med ulike sjukdomstilstander med 100 % oksygen under auka omgjevnadstrykk

Detaljer

FIBER TIL HEIMEN. Utbygging av fiber. Her følgjer nyttig informasjon knytt til fiberutbygginga. til din bustad.

FIBER TIL HEIMEN. Utbygging av fiber. Her følgjer nyttig informasjon knytt til fiberutbygginga. til din bustad. FIBER TIL HEIMEN Utbygging av fiber Her følgjer nyttig informasjon knytt til fiberutbygginga til din bustad. Fiber til heimen F Ø L G J A N D E V I L S K J E F R A M O V E R Entreprenøren legg ned fiberkabel

Detaljer

Med tre spesialitetar i kofferten

Med tre spesialitetar i kofferten Med tre spesialitetar i kofferten Av Eli Gunnvor Grønsdal Doktor Dorota Malgorzata Wojcik nøgde seg ikkje med å vere spesialist i eitt fag. Ho tok like godt tre. No brukar ho kunnskapen sin, ikkje berre

Detaljer

Søk regionale miljøtilskudd elektronisk

Søk regionale miljøtilskudd elektronisk Søk regionale miljøtilskudd elektronisk I 2015 er det endå enklare å levere søknaden om regionalt miljøtilskot på internett. Me vonar du søkjer elektronisk. I denne folderen er det ei skildring av korleis

Detaljer

Vurdering av allianse og alternativ

Vurdering av allianse og alternativ Leiinga Høgskulen i Volda Kunnskapsdepartementet Postboks 8119 Dep 0032 OSLO Postboks 500 6101 Volda Telefon: 70 07 50 00 Besøksadresse: Joplassvegen 11 6103 Volda postmottak@hivolda.no www.hivolda.no

Detaljer

Rumenske og norske studentars bruk av bibliotek og ressursar.

Rumenske og norske studentars bruk av bibliotek og ressursar. Rumenske og norske studentars bruk av bibliotek og ressursar. Av Ane Landøy og Angela Repanovici Hausten 2007 gjorde Universitetsbiblioteket i Bergen og the Central Library of Transylvania University,

Detaljer

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Eit undervisningsopplegg om Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Aktivitetsark med oppgåveidear og tips til lærarane Hjelpeark med bakgrunnsinformasjon og kopieringsoriginalar DELTAKING Artikkel 12: DISKRIMINERING

Detaljer

HANDLINGS OG TILTAKSPLAN MOT MOBBING FOR BARNEHAGANE I VINJE KOMMUNE. Erta, berta, sukkererta - korleis unngå å skape mobbarar.

HANDLINGS OG TILTAKSPLAN MOT MOBBING FOR BARNEHAGANE I VINJE KOMMUNE. Erta, berta, sukkererta - korleis unngå å skape mobbarar. HANDLINGS OG TILTAKSPLAN MOT MOBBING FOR BARNEHAGANE I VINJE KOMMUNE Erta, berta, sukkererta - korleis unngå å skape mobbarar. Vårt ynskje: Alle barn skal ha eit trygt miljø i barnehagen utan mobbing.

Detaljer

Nynorsk sjå andre sida. Stråling fra elektronisk kommunikasjon. En orientering fra Statens strålevern og Nasjonal kommunikasjonsmyndighet

Nynorsk sjå andre sida. Stråling fra elektronisk kommunikasjon. En orientering fra Statens strålevern og Nasjonal kommunikasjonsmyndighet Nynorsk sjå andre sida Stråling fra elektronisk kommunikasjon En orientering fra Statens strålevern og Nasjonal kommunikasjonsmyndighet Hva er stråling? I hverdagen omgir vi oss med ulike typer stråling,

Detaljer

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7 Den gode gjetaren Lukas 15:1-7 Bakgrunn I denne forteljinga formidlar du noko om kva ei likning er. Difor er delen om gullboksen relativt lang. Det å snakke om dei ulike filtstykka som ligg i boksen, er

Detaljer

Tilrettelegging av kontorarbeidsplassar

Tilrettelegging av kontorarbeidsplassar Tilrettelegging av kontorarbeidsplassar 2 HMT - Tilrettelegging av kontorarbeidsplassar «Minstekrav til kontorarbeidsplasser» I Arbeidsmiljølova vert det stilt krav til utforminga av ein god kontorarbeidsplass.

Detaljer

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK:

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK: STYRESAK GÅR TIL: FØRETAK: Styremedlemmer Helse Vest RHF DATO: 12.10.2015 SAKSHANDSAMAR: Erik Sverrbo SAKA GJELD: Variasjon i ventetider og fristbrot ARKIVSAK: 2015/2228 STYRESAK: 107/15 STYREMØTE: 10.11.

Detaljer

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 I denne rapporten vil eg ta føre meg dei 7 fagområda i rammeplanen. Eg vil skrive litt om kva rammeplanen seier og deretter gjere greie for korleis me har arbeida

Detaljer

Om å høyre meir enn dei fleste

Om å høyre meir enn dei fleste Om å høyre meir enn dei fleste Anne Martha Kalhovde Psyk spl., PhD student Leiar av Forskning og undervisningseininga ved Jæren DPS Kva slags høyrselserfaringar er det snakk om? Erfaringar med å høyre

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve Nynorsk Ei gruppe elevar gjennomførte eit prosjekt om energibruk og miljøpåverknad. Som ei avslutning på prosjektet skulle dei skrive lesarbrev

Detaljer

Florø brannvesen, Flora kommune - Utsleppsløyve for nytt brannøvingsfelt ved Florø lufthamn - Endring i vilkåra

Florø brannvesen, Flora kommune - Utsleppsløyve for nytt brannøvingsfelt ved Florø lufthamn - Endring i vilkåra FYLKESMANNEN I SOGN OG FJORDANE 1/7 Vår saksbehandlar Vår dato Vår referanse Bjarne Nes tlf 57 65 51 49 05.12.2005 2005/1226-5/461.3 A E-post: bn@fmsf.no Dykkar dato Dykkar referanse 07.10.2005 Flora kommune

Detaljer

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor»

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Velkommen til oss i Maurtuå Barnehage. Dette heftet med informasjon håpar me kan være til hjelp for deg når du skal være vikar.

Detaljer

Bruk av reiserekning i Agresso

Bruk av reiserekning i Agresso Bruk av reiserekning i Agresso Generell saksgang: 1. Reiserekning på web skal fyllast ut av den tilsette. 2. Når reiseregning er ferdig utfylt, skal den tilsette skrive ut reisebilag og stifte kvitteringar

Detaljer

sekstiåring. Vi er sjølvsagt positive til prioriteringa av ungdom, og har allereie utfordra statsråden til å invitere oss med på utforminga av tiltak.

sekstiåring. Vi er sjølvsagt positive til prioriteringa av ungdom, og har allereie utfordra statsråden til å invitere oss med på utforminga av tiltak. Vi takkar for mulegheita til å vere til stades og kommentere nye og spennande tal. For oss som interesseorganisasjon er det naturleg å gå rett på operasjonalisering av ny kunnskap. Bør funna vi har fått

Detaljer

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn Jobbskygging side 1 Jobbskygging Innhald Handverk, industri og primærnæring Omgrepa handverk, industri og primærnæring. Kva betyr omgrepa? Lokalt næringsliv etter 1945 Korleis har lokalt næringsliv utvikla

Detaljer

OPERASJON VED BETENNELSE I TARM

OPERASJON VED BETENNELSE I TARM OPERASJON VED BETENNELSE I TARM KJÆRE PASIENT Velkommen til Avdeling for gastro- og akuttkirurgi. Dette er informasjon til deg som er operert på grunn av betennelse i tarm. ILLUSTRASJON AV MAGE OG TARM

Detaljer

Optima hudpleie - Naturleg balanse

Optima hudpleie - Naturleg balanse Optima hudpleie - Naturleg balanse OPTIMAKONSEPTET Nedanfor finn du dei viktigaste årsakene til at Optima har så god effekt på mange hudplager (kløe, tørr hud, sprekker, overflate sår etc). Alle Optimaprodukta

Detaljer

I lov 17. juli 1998 nr. 61 om grunnskolen og den vidaregåande opplæringa er det gjort følgende endringer (endringene er markert med kursiv):

I lov 17. juli 1998 nr. 61 om grunnskolen og den vidaregåande opplæringa er det gjort følgende endringer (endringene er markert med kursiv): VEDLEGG 1 I lov 17. juli 1998 nr. 61 om grunnskolen og den vidaregåande opplæringa er det gjort følgende endringer (endringene er markert med kursiv): 2-12 tredje ledd skal lyde: For private grunnskolar

Detaljer

TENESTEOMTALE FOR STORD KULTURSKULE. Sist redigert 15.06.09

TENESTEOMTALE FOR STORD KULTURSKULE. Sist redigert 15.06.09 TENESTEOMTALE FOR STORD KULTURSKULE Sist redigert 15.06.09 VISJON TILTAK Stord kulturskule skal vera eit synleg og aktivt kunstfagleg ressurssenter for Stord kommune, og ein føregangsskule for kunstfagleg

Detaljer

Høyring - Framlegg til endringar i forskrift til opplæringslova - om skulen sitt høve til å regulere sykling på skulevegen m.m.

Høyring - Framlegg til endringar i forskrift til opplæringslova - om skulen sitt høve til å regulere sykling på skulevegen m.m. Vår dato Dykkar dato Vår referanse Vår sakshandsamar 17.06.2015 06.05.2015 15/00907-2 Einar Ove Standal Avdeling Dykkar referanse Arkivkode Direkte telefon Seksjon for utdanning og 2015/2942 62 24142220

Detaljer

Skal skal ikkje. Det startar gjerne med ein vag idé eller ein draum om å bruka interessene dine og kompetansen din på nye måtar på garden din.

Skal skal ikkje. Det startar gjerne med ein vag idé eller ein draum om å bruka interessene dine og kompetansen din på nye måtar på garden din. Skal skal ikkje Har du ein draum om å driva Inn på tunet verksemd? Gjennom dette kapittelet i netthandboka får du tankehjelp og praktisk hjelp i dei første fasane mot etablering; frå draum til forretningsplan.

Detaljer

Taubruer. Leik med tau Utvikla av Friluftsrådet for Ålesund og omland ved Christer Lundberg Nes, fagleiar aktivitet. - 1 -

Taubruer. Leik med tau Utvikla av Friluftsrådet for Ålesund og omland ved Christer Lundberg Nes, fagleiar aktivitet. - 1 - Taubruer Leik med tau Utvikla av Friluftsrådet for Ålesund og omland ved Christer Lundberg Nes, fagleiar aktivitet. - 1 - Forord Dette kompendiet vart skrive då Friluftsrådet for Ålesund og omland vart

Detaljer

1. Ja til ein debatt om sidemålsundervisninga

1. Ja til ein debatt om sidemålsundervisninga Sak Fråsegner Ei fråsegn kan ha ulike funksjonar i ein organisasjon. Det kan t.d. ha form som ei pressemelding eller ein politisk uttale i ei sak, som blir sendt til ulike instansar. Ei fråsegn kan også

Detaljer

SENTRALISERING AV FAGSKOLANE I HORDALAND TIL TO FAGSKULAR

SENTRALISERING AV FAGSKOLANE I HORDALAND TIL TO FAGSKULAR HORDALAND FYLKESKOMMUNE Opplæringsavdelinga Arkivsak 201112362-125 Arkivnr. 522 Saksh. Landro, Adeline Saksgang Møtedato Hordaland fagskulestyre 19.03.2013 SENTRALISERING AV FAGSKOLANE I HORDALAND TIL

Detaljer

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg.

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg. JANUAR 2015! Ja, i går vart friluftsåret 2015 erklært for opna og me er alle ved godt mot og har store forhåpningar om eit aktivt år. Det gjeld å ha store tankar og arbeida medvite for å gjennomføra dei.

Detaljer

Månadsbrev for GRØN mars/april 2014

Månadsbrev for GRØN mars/april 2014 Månadsbrev for GRØN mars/april 2014 Oppsummering/ evaluering av mars/april Mål og innhald april I mars har me hatt fokus på språk. Me har hatt språksamlingar saman med Rosa kvar veke, der har me sett på

Detaljer

Årsrapport frå opplæringskontor i Hordaland om opplæring av lærlingar og lærekandidatar (Lærebedriftene skal bruka eit eige skjema.

Årsrapport frå opplæringskontor i Hordaland om opplæring av lærlingar og lærekandidatar (Lærebedriftene skal bruka eit eige skjema. 1 Oppdatert 16.05.09 Årsrapport frå opplæringskontor i Hordaland om opplæring av lærlingar og lærekandidatar (Lærebedriftene skal bruka eit eige skjema.) Velkommen til Hordaland fylkeskommune sin portal

Detaljer