Mål for opplæringa er at du skal kunne forklare korleis bufferar verkar, og rekne ut ph og kapasitet i bufferar

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "Mål for opplæringa er at du skal kunne forklare korleis bufferar verkar, og rekne ut ph og kapasitet i bufferar"

Transkript

1 2 Bufferar Mål for opplæringa er at du skal kunne forklare korleis bufferar verkar, og rekne ut ph og kapasitet i bufferar I naturen, i kroppen vår og i produkt på badet er det bufferar som gjer at ph-verdien ikkje så lett blir endra. ph-endringar i eit akvarium kan til dømes bety døden for fisk, og ei phendring i blodet på meir enn 0,4 i den eine eller andre retninga kan gjere at vi svimar av. På laboratoriet og i industrien blir bufferar brukte til å halde ph-en i ei løysning omtrent konstant slik at det lagar seg mest mogleg av dei stoffa ein ynskjer. I dette kapittelet kan du lese meir om korleis bufferar verkar, korleis dei kan lagast, og korleis vi kan rekne ut ph-verdien i bufferløysningar. Bufferar 19

2 Repetisjon frå kjemi 1 Syrer og baser Brønsted sine definisjonar av syre og base: Ei syre er eit stoff som kan gi frå seg H +. Ein base er eit stoff som kan ta imot H +. I syre-base-reaksjonar skjer det overføringar av H + -ion. Slike protonoverføringar kallar vi protolysar. Ei syre blir klassifisert som ei sterk syre dersom nærare 100 % av syrepartiklane har gitt frå seg H + til vassmolekyl. Vi bruker enkeltpil ( ) for å vise at reaksjonen går heilt mot høgre. Saltsyre, HCl, er eit døme på ei sterk syre. HCl(g) + H 2 H 3 O + (aq) + Cl (aq) syre sur løysning saltsyre H + Den sterke syra saltsyre skriv vi som HCl(aq). Dei to andre sterke syrene du må kjenne til, er HNO 3 (aq) (salpetersyre) og H 2 SO 4 (aq) (svovelsyre). I ei svak syre er det berre ein liten del av syrepartiklane som har gitt frå seg H + til vassmolekyl. Vi bruker jamvektspil ( ) for å vise at reaksjonen er ein jamvektsreaksjon. Dei fleste syrene er svake syrer. Eddiksyre, COOH, er ei svak syre. COOH(l) + H 2 eddiksyre H + H 3 O + (aq) + COO (aq) Namn på syrer og basar Ei oksosyre har oksygen i formelen, og namnet er samansett av namnet på det spesielle grunnstoffet + ordet syre. Her er nokre døme på det: H 2 SO 4 svovelsyre, H 2 karbonsyre, H 3 PO 4 fosforsyre og H 2 CrO 4 kromsyre. Dei to første er toprotiske syrer fordi to H-atom kan bli avgitt når negative ion blir danna. Fosforsyre er treprotisk. Namnet på dei negative iona endar på -at, og vi tek med talet på H-atom i ionet. Døme: SO 4 2 heiter sulfat, H heiter hydrogenkarbonat, H 2 PO 4 heiter dihydrogenfosfat. Stoffmengd og mol Stoffmengda 1 mol av eit stoff inneheld 6, partiklar av stoffet. Den molare massen av eit reint stoff er massen i gram per mol av stoffet. Den molare massen i g/mol har det same måltalet som atommassen/molekylmassen/formelmassen i u. Av formelen for eit stoff kan vi rekne ut den molare massen av stoffet ut frå atommassane i periodesystemet. Når vi skal rekne om frå gram til mol, kan vi bruke den molare massen til å finne tilhøyrande stoffmengd i ei reaksjonslikning. Molar masse kan òg brukast når vi reknar om frå mol til gram og for å finne massen av eit bestemt tal atom/molekyl/formeleiningar av stoffet. Konsentrasjonen i mol/l I molare løysningar er konsentrasjonen av eit stoff oppgitt i mol per liter løysning. Ein hakeparentes som [OH ] tyder konsentrasjonen av hydroksidion i mol/l. Eininga mol/l skriv vi òg M. Vi seier at ei løysning på 2 M er to-molar. 20 Bufferar

3 Ioneproduktet til vatnet Då K w = O + ] [OH ] = (mol/l) 2, har vi dette: i nøytrale løysingar er O + ] = [OH ] = 10 7 mol/l i sure løysingar er O + ] >> 10 7 mol/l i basiske løysingar er O + ] << 10 7 mol/l ph eit mål for surgraden ph = log O + ] og O + ] = 10 ph mol/l O + ] må alltid vere oppgitt i mol/l, men vi sløyfar eininga når vi reknar ut ph. ph-skalaen er logaritmisk, difor vil ei lita endring i ph gi ei stor endring i talet på H 3 O + -ion per liter. Ved ph = 3,0 er konsentrasjonen av H 3 O + - ion 10 gonger så stor som ved ph = 4,0 og 100 gonger så stor som ved ph = 5,0. Syre-base-par Ei syre og ein base utgjer eit syre-base-par dersom skilnaden mellom dei er berre éin H +. Då kallar vi dei òg korresponderande syre og base. I ein syre-basereaksjon er det alltid to syre-base-par: Syrekonstant Jamvektsreaksjonen for ei svak syre HA løyst i vatn er HA(aq) + H 2 Jamvektsutrykket er O + ] [A ] = K a [HA] H 3 O + (aq) + A (aq) Syrekonstanten er eit mål for syrestyrken i ei svak syre. Syrekonstanten K a har eininga mol/l. Di større K a er, di sterkare er syra. For sterke syrer er syrekonstanten uendeleg stor, difor oppgir vi han ikkje. Utrekning av ph i ei syre Ei einprotisk syre kan gi frå seg eitt H +. Ei sterk einprotisk syre protolyserer fullstendig slik at O + ] = [syre], og ph = log[syre]. Det er meir komplisert å rekne ut ph i ei løysning av ei svak syre. Det er fordi den svake syra ikkje reagerer fullstendig med vatn, slik at vi må bestemme O + ] ut frå ei jamvekt og setje jamvektsuttrykket lik syrekonstanten K a. NH H 2 O NH 3 + H 3 O + syre 1 base 2 base 1 syre 2 Di sterkare ei syre er, di svakare er den korresponderande basen. Di svakare ei syre er, di sterkare er den korresponderande basen. Bufferar 21

4 Døme Rekn ut ph-en i 0,10 mol/l COOH. K a for eddiksyre er 1, mol/l. Svar I ei løysning av eddiksyre i vatn innstiller det seg ei jamvekt: COOH(aq) + H 2 H 3 O + (aq) + COO (aq) Konsentrasjonen av eddiksyre før protolyse er [ COOH] start = 0,10 mol/l. Etter at det er oppnådd jamvekt i systemet, er O + ] = x, og konsentrasjonen av eddiksyre er [ COOH] start x = 0,10 mol/l x. Vi kan sjå bort frå dei H 3 O + -iona som er i reint vatn før protolysen, fordi konsentrasjonen av desse iona til samanlikning er 0. Jamvektsuttrykket er O + ] [ COO ] = Ka [CH3 COOH] Vi set inn den oppgitte verdien for syrekonstanten for eddiksyre og konsentrasjonane av eddiksyre og H 3 O + ved jamvekt: x x 0,10 mol/l x = 1, mol/l Vi formar om uttrykket og finn x av andregradslikninga: x 2 + (1, mol/l) x 1, (mol/l) 2 = 0 x = 1, mol/l O + ] = x = 1, mol/l ph = log O + ] = log (1, ) = 2,9 I 0,10 mol/l COOH er ph = 2,9. På tilsvarande måte kan vi rekne ut ph-en i ein svak base. 22 Bufferar

5 Le Châtelier-prinsippet Når ei jamvekt blir påverka utanfrå, blir jamvekta forskyvd slik at effekten av påverknaden blir mindre. Det er som om jamvekta set seg imot forandringa. Titrerkurver Syrer og basar nøytraliserer kvarandre. Konsentrasjonen av ei syre eller ein base kan vi bestemme ved nøytralisering. Vi kan til dømes finne ut kor mykje av ein base med kjend konsentrasjon som går med til å nøytralisere eit bestemt volum av ei syre med ukjend konsentrasjon. Metoden kallar vi titrering. Vi bruker ein indikator for å bestemme ekvivalenspunktet. Ved ekvivalenspunktet er den tilsette stoffmengda base lik den opphavlege stoffmengda syre som var i kolben. Ekvivalenspunktet kan vi òg finne ved å måle ph-verdien og teikne ei titrerkurve. Titrerkurva for den sterke syra HCl (aq) (i kolben) titrert mot ein sterk base NaOH(aq) (i byretten): Det bratte området på kurva spenner over mange einingar på ph-skalaen, og midten av området er ved ph = 7,0. Når vi titrerer ei sterk syre med ein sterk base, får vi ei nøytral løysning ved ekvivalenspunktet. Titrerkurva for ei svak syre (i kolben) titrert mot ein sterk base (i byretten) har eit bratt område som ikkje spenner over så mange einingar på ph-skalaen: ph ekvialenspunkt halvtitrerpunkt 4 3 startpunkt Volum tilsett NaOH(aq) i ml ph ekvivalenspunkt Volum tilsett av NaOH(aq) i ml Ved titrering av ei svak einprotisk syre (til dømes COOH) med ein sterk base (NaOH(aq)) er løysninga ein buffer omkring halvtitrerpunktet. ph-verdien i løysninga ved halvliterpunktet er bestemt av O + ] = K a, der K a er syrekonstanten for den svake syra. Bufferar 23

6 2.1 Bufferar gir kontroll med ph buffer = støytfangar, støytpute Kva ein buffer gjer I daglegtale er ein buffer ein støytdempar eller noko som motverkar eller dempar ein påverknad. I kjemien bruker vi ordet buffer om ei løysning som kan stå imot ei endring i ph når løysninga blir tilført små mengder H 3 O + -ion eller OH -ion. På laboratoriet og i industrien er det av og til naudsynt å halde ph-verdien i ei løysning omtrent konstant for å få danna det produktet ein ynskjer, og ikkje andre stoff. I blodet vårt er det ei blanding av forskjellige bufferar som gjer at ph-en held seg mellom 7,35 og 7,45. Ei endring i ph på 0,4 i den eine eller andre retninga vil gjere at vi svimar av. Det kan skje ved metanolforgifting. Sjå side 171. Ein buffer er ei løysning der ph-en blir lite endra når vi tilset små mengder sterk syre eller sterk base. På laboratoriet kan vi lage ein buffer på fleire måtar. Vi skal sjå nærare på tre ulike metodar. Tillaging av buffer - metode 1 Vi kan løyse to stoff i vatn. Kva for to stoff vi løyser, kjem an på den ph-verdien vi ynskjer at bufferen skal ha. Dersom vi til dømes skal lage ein buffer med ph < 7, løyser vi ei svak syre og eit lettløyseleg salt av denne syra i vatn. Skal vi lage ein buffer med ph > 7, løyser vi ein svak base og eit lettløyseleg salt av denne basen i vatn. Bufferar kan kjøpast som ferdige løysningar, eller vi kan bruke ferdige pulverposar. 24 Bufferar

7 Vi kan lage ein buffer som har ph < 7 ved å løyse om lag like stoffmengder eddiksyre, COOH, og natriumacetat, COONa, i vatn. Denne eddiksyre-acetat-bufferen har ph rundt 4,7. I bufferen er det to aktive komponentar ein sur og ein basisk. Den sure komponenten i eddiksyre-acetatbufferen er eddiksyre, COOH. Den basiske komponenten er acetat, COO, og den kjem frå natriumacetat som løyser seg heilt i vatn: + vatn COONa(s) COO (aq) + Na + (aq) Dei to bufferkomponentane, COOH og COO, utgjer eit syre-basepar. ph-en i løysninga i eddiksyre-acetat-bufferen er bestemt av jamvekta COOH(aq) + H 2 syre H 3 O + (aq) + COO (aq) base Anten vi tilset små mengder av ei sterk syre eller ein sterk base til bufferen, blir ikkje ph-en noko særleg annleis. Når vi tilset sterk syre, er det den basiske komponenten i bufferen som «tek bort» tilsett syre: H 3 O + (aq, tilsett) + COO (aq) COOH(aq) + H 2 Når vi tilset ein sterk base, er det den sure komponenten som «tek bort» tilsett base: OH (aq, tilsett) + COOH(aq) COO (aq) + H 2 Anten vi tilset ei sterk syre med H 3 O + -ion eller ein sterk base med OH -ion, blir altså dei tilførte iona «fjerna» av ein bufferkomponent i løysninga. ph-en forandrar seg difor lite så lenge vi tilset små mengder av ei sterk syre eller ein sterk base. Vi kan lage ein buffer som har ph > 7 ved å løyse om lag like stoffmengder av basen ammoniakk, NH 3, og eit lettløyseleg salt av denne basen i vatn. Saltet kan vere ammoniumklorid, NH 4 Cl. Denne bufferen har ph rundt 9,3. Ammoniakk er den basiske komponenten. Den sure komponenten er ammonium, NH 4 +, og kjem frå ammoniumklorid som løyser seg fullstendig i vatn: + vatn NH 4 Cl(s) NH 4 + (aq) + Cl (aq) ph-en i denne ammonium-ammoniakk-bufferen er bestemt av jamvekta NH + 4 (aq) + H 2 syre H 3 O + (aq) + NH 3 (aq) base Bufferar 25

8 For å kunne rekne ut ph-verdien i ein buffer må vi kjenne O + ]. Det er difor vi alltid skriv protolysen av den sure komponenten. Syra står altså til venstre i likninga slik vi har vist både for eddiksyre-acetat-bufferen og for ammoniumammoniakk-bufferen. Den sure komponenten står òg først i namnet på bufferen. Vi kan lage ein buffer ved å løyse ei svak syre og eit lettløyseleg salt av syra i vatn eller ved å løyse ein svak base og eit lettløyseleg salt av basen i vatn (metode 1). Bufferen vil då innehalde ein sur komponent og ein basisk komponent. Dei to komponentane utgjer eit syre-base-par. Namn på negative ion (basar): laktat frå lactic acid (eng.) = mjølkesyre acetat frå acetic acid (eng.) = eddiksyre Nokre viktige bufferar Syre Formel Base Namn (syre base) ph* CH(OH)COOH CH(OH)COO mjølkesyre-laktat 3,86 COOH COO eddiksyre-acetat 4,74 H 2 H karbonsyre-hydrogenkarbonat 6,37** NH 4 + NH 3 ammonium-ammoniakk 9,25 H 2 PO 4 HPO 4 2 dihydrogenfosfat-hydrogenfosfat 7,21 *Verdiane er for løysningar som inneheld den same stoffmengda av kvar komponent. **Denne verdien omfattar både H 2 (aq) og løyst CO 2 (aq). Tillaging av buffer metode 2 Vi kan òg lage ein buffer ved å løyse berre eitt salt i vatn. Eit slikt salt er natriumhydrogenkarbonat, NaH. Det negative ionet av saltet, H, fungerer både som sur og som basisk komponent. Når ionet verkar som sur komponent, reagerer det med ein base: H (aq) + OH (aq, tilsett) 2 (aq) + H 2 syre H + 26 Bufferar

9 Ionet kan òg verke som ein basisk komponent og reagere med ei syre: H (aq) + H 3 O + (aq, tilsett) H 2 (aq) + H 2 base H + Eit anna døme på eit salt som kan verke som ein buffer, er natriumdihydrogenfosfat, NaH 2 PO 4. Det er ionet H 2 PO 4, dihydrogenfosfat, som då kan verke både som syre og som base. ph halvtitrerpunkt Volum tilsett NaOH(aq) i ml Ein eddiksyre-acetat-buffer kan vi lage ved å nøytralisere eddiksyre (svak syre) til halvtitrerpunktet med natronlut (sterk base). Tillaging av buffer metode 3 Vi kan òg lage ein buffer ved å ta utgangspunkt i ei svak syre og så tilsetje ein sterk base. Dette svarar til det vi gjer når vi titrerer til dømes eddiksyre med natronlut, NaOH(aq). I halvtitrerpunktet er konsentrasjonen av COOH (sur komponent) lik konsentrasjonen av COO (basisk komponent). Det er då danna ein eddiksyre-acetat-buffer. Med utgangspunkt i halvtitrerpunktet vil ph-en i bufferen forandre seg lite anten vi tilset meir base eller meir syre. Det kan vi sjå av kurva ved å gå anten til høgre eller venstre frå halvtitrerpunktet. Det vil i praksis seie at blandinga er ein buffer rundt halvtitrerpunktet. ph i ein buffer Vi skal rekne ut ph-verdien i ein buffer der dei to komponentane er den svake syra HA og eit salt av denne syra. Saltet inneheld då den korresponderande basen A. Jamvekta er HA(aq) + H 2 syre H 3 O + (aq) + A (aq) base Jamvektsuttrykket er O + ] [A ] = K a [HA] Av dette uttrykket finn vi O + ] [HA] O + ] = K a [A ] Då syrekonstanten (K a ) for HA er liten, er HA svært lite protolysert i reint vatn. Le Châtelier-prinsippet tilseier at HA vil protolysere endå mindre i buf- Bufferar 27

10 feren på grunn av den høge konsentrasjonen av A frå saltet. Vi kan difor rekne [HA] ved jamvekt lik [HA] start. Av tilsvarande grunnar reknar vi at [A ] ved jamvekt er lik [A ] start. Då får vi [HA] start O + ] = K a [A ] start For å finne ei likning for ph i ein buffer bruker vi den negative logaritmen til dette uttrykket: [HA] start log O + ] = logk a log [A ] start Vi definerer pk a = logk a og får [HA] start log [A ] start Vi kan endre forteiknet på det siste leddet i uttrykket ved å snu brøken: [A ] start + log [HA] start Til vanleg skriv vi likninga slik: [base] + log [syre] Her er [base] startkonsentrasjonen av base, og [syre] er startkonsentrasjonen av syre i bufferen. Denne likninga kallar vi bufferlikninga, og vi bruker henne i dei neste døma. Bufferlikninga kan likevel ikkje brukast til å rekne ut ph-en i ein buffer laga av eitt salt (metode 2). ph-en reknar vi då ut på vanleg måte for ei saltløysning. ph-en i ein buffer er gitt ved bufferlikninga [base] + log [syre] Her er [base] startkonsentrasjonen av den basiske komponenten og [syre] startkonsentrasjonen av den sure komponenten i bufferen. pk a = logk a, der K a er syrekonstanten for den sure komponenten. 28 Bufferar

11 DØME: Utrekning av ph i ein eddiksyre-acetatbuffer Vi lagar ein buffer ved å løyse 11,61 g natriumacetat ( COONa 3H 2 O) i 100 ml av 1,00 mol/l eddiksyre ( COOH) og fortynnar løysninga til 0,500 L. Rekn ut ph-verdien i eddiksyre-acetat-bufferen. K a for eddiksyre er 1, mol/l. Svar ph-verdien i eddiksyre-acetat-bufferen er bestemt av jamvekta COOH(aq) + H 2 syre H 3 O + (aq) + COO (aq) base Vi skal rekne ut ph-en ut frå bufferlikninga og må då først bestemme [base] = [ COO ] start. Natriumacetat er i vatn heilt løyst i ion: +vatn COONa 3H 2 O(s) COO (aq) + Na + (aq) Molar masse COONa 3H 2 O: 136,08 g/mol Stoffmengd COONa: 11,61 g = 0,0853 mol 136,08 g mol Molforhold: 1 mol COONa 1 mol COO [base] = [ COO ] start : 0,0853 mol = 0,171 mol/l 0,500 L Så finn vi [syre] = [ COOH] start. mol L Stoffmengd COOH: 1,00 0,100 L = 0,100 mol [syre] = [ COOH] start : 0,100 mol = 0,200 mol/l 0,500 L Bufferar 29

12 > > > > > > > Vi set inn i bufferlikninga: [base] + log [syre] 0,171 ph = log (1, ) + log = 4,74 0,07 = 4,67 0,200 I denne eddiksyre-acetat-bufferen er ph = 4,67. Dersom vi hadde blanda like store stoffmengder eddiksyre og natriumacetat i vatn, ville ph-en ha vore 4,74 (= pk a ). Blodet bufrar Når vi har sterke fysiske påkjenningar, kan mjølkesyre hope seg opp i musklane på grunn av for lita tilførsle av oksygen. Mjølkesyre lagar seg ved anaerob nedbryting av glukose og har strukturformelen -CH(OH)-COOH. Små mengder mjølkesyre fører likevel ikkje til at blodet blir særleg mykje surare. Det er fordi det er fleire syre-base-par i blodet som verkar som bufferar. Eit slikt syre-base-par er karbonsyre og hydrogenkarbonat (H 2 og H ), der det er basen H som nøytraliserer H 3 O + frå karboksylgruppa (-COOH) i mjølkesyra: HCO 3 (aq) + H 3 O + (aq) H 2 (aq) + H 2 base syre Eit anna syre-base-par i blodet er dihydrogenfosfat og hydrogenfosfat, H 2 PO 4 og HPO 4 2. I tillegg gjer protein at ph-en i blodet held seg konstant. Hekkeløparen Christina Vukicevic. Når vi røyner musklane hardt på kort tid og tek opp lite oksygen, kan dei stivne på grunn av mjølkesyre. 30 Bufferar

13 DØME: Utrekning av ph i ein ammonium-ammoniakk-buffer Vi lagar ein buffer ved å blande 450 ml av 0,50 mol/l NH 3 og 250 ml av 1,0 mol/l NH 4 Cl og fortynnar med vatn til 1,00 L løysning. K a (NH 4 + ) = 5, mol/l Rekn ut ph-en i bufferen. Svar ph-en i ammonium-ammoniakk-bufferen er bestemt av jamvekta NH + 4 (aq) + H 2 syre H 3 O + (aq) + NH 3 (aq) base Vi skal rekne ut ph-verdien ut frå bufferlikninga og bestemmer først [syre] = [NH 4 + ] start. Ammoniumklorid er i vatn heilt løyst i ion: NH 4 Cl(aq) NH 4 + (aq) + Cl (aq) mol L Stoffmengd NH 4 Cl: 1,0 0,250 L = 0,250 mol 1 mol NH 4 Cl 1 mol NH 4 + [syre] = [NH 4 + ] start : 0,250 mol = 0,250 mol/l 1,00 L Vi må òg finne [base] = [NH 3 ] start før vi kan bruke bufferlikninga. mol L Stoffmengd NH 3 : 0,50 0,450 L = 0,225 mol [base] = [NH 3 ] start : 0,225 mol = 0,225 mol/l 1,00 L pk a (NH 4 + ) = log(5, ) = 9,25 Vi set inn i bufferlikninga: [base] 0,225 + log = 9,25 + log = 9,20 [syre] 0,250 I denne ammonium-ammoniakk-bufferen er ph = 9,20. Bufferar 31

14 DØME: ph i ein buffer etter at det er tilsett ei sterk syre Vi tilset 5,0 ml 1,0 mol/l HCl til 0,500 L av eddiksyre-acetat-bufferen med ph = 4,67. Sjå side 30. Regn ut ph-en i eddiksyre-acetat-bufferen etter tilsetjinga. Svar Stoffmengd HCl tilsett bufferen: 1,0 mol L 5, L = 0,0050 mol Saltsyra er fullstendig protolysert, difor blir stoffmengda H 3 O + (aq, tilsett) lik stoffmengda saltsyre: stoffmengd H 3 O + (aq, tilsett) = 0,0050 mol Dei opphavlege stoffmengdene eddiksyre og acetat i 0,500 L av bufferen var (sjå side 29): Stoffmengd COOH = 0,100 mol Stoffmengd COO = 0,0853 mol Den tilsette stoffmengda HCl reagerer med like mykje base i bufferen. Det gjer at stoffmengda syre totalt aukar, og at stoffmengda base totalt minkar. Dei nye stoffmengdene av syre og base blir: Stoffmengd syre totalt: Stoffmengd base totalt: Totalvolumet: 0,100 mol + 0,0050 mol = 0,1050 mol 0,0853 mol 0,0050 mol = 0,0803 mol 0,500 L + 0,005 L = 0,505 L Vi set inn i bufferlikninga, og pk a ( COOH) = 4,74: 0,0803 mol + log [base] 0,505 L = 4,74 + log [syre] 0,1050 mol = 4,62 0,505 L Når vi tilset litt sterk syre til ein eddiksyre-acetat-buffer med opphavleg ph = 4,67, blir det lita endring i surgraden. ph-en blir endra til 4, Bufferar

15 Bufferar på badet Natusan ph 5,5 Shampoo. citrate (eng.) = sitrat Mange produkt må ha ein passe høg ph. Bufferar finst i alt frå augnedropar til sjampo og hudkrem. Bufferen må ikkje vere helseskadeleg. Dusjsåpa Natusan ph 5,5 Shampoo inneheld mange ingrediensar. Blant stoffa er sitronsyre og «natriumcitrat», som dannar ein buffer og gjer at ph-verdien i denne dusjsåpa er 5,5. Det blir kalla den naturlege hudph-en. Strukturformelen for sitronsyre er vist nedanfor. Sitronsyre er ei svak syre med tre karboksylgrupper og kan difor danne tre ulike natriumsalt. I dette produktet har dei fått samnemninga «natriumcitrat». Alt etter kor mange av COOH-gruppene i sitronsyra som protolyserer, kan det vere ulike syre-base-par i bufferen Natusan ph 5,5 Shampoo. Bufferen er laga ved å blande sitronsyre og trinatriumsitrat som er heilt løyst i natriumion, og sitrat med tre negative ladningar. Sitronsyra reagerer med basen i dette sitratet og dannar sitration med to negative ladningar. Dette ionet kan bufre begge vegar og fungere både som sur og basisk komponent. Hudkrem for spedbarn inneheld bufferar for å hindre bleieutslett. Bakteriar bryt ned urin og avføring og dannar ammoniakk som irriterer huda. Når vi bruker hudkrem som er bufra til ph 6, blir den ammoniakken som er produsert, teken opp av bufferen, og faren for utslett er då mindre. Dessutan får bakteriane dårlege vekstvilkår ved ph = 6, for dei trivst best ved ph 7 9. CH 2 COOH HO C COOH CH 2 COOH sitronsyre CH 2 COO HO C COO CH 2 COOH sitration med to negative ladningar Bufferområdet og bufferkapasiteten I reknedømet på førre sida såg vi at ph-en i eddiksyre-acetat-bufferen endra seg lite då vi tilsette noko av ei sterk syre. Men dersom vi tilset større mengder av den sterke syra, kjem vi til eit punkt der ph-en endrar seg drastisk. Då seier vi at bufferen er «sprengd». Tilsvarande får vi om vi tilset noko av ein sterk base. Det ph-området der bufferen er verksam og ph-en endrar seg lite, kallar vi bufferområdet. Vi definerer bufferområdet som det ph-intervallet der ±1. Ein buffer må tole påverknad av både syre og base. Di høgare konsentrasjonane av den sure og den basiske komponenten i ein buffer er, di meir toler bufferen før han blir sprengd. Når vi fortynnar ein buffer med vatn, held ph-en i bufferen seg uendra fordi forholdet mellom [base] og [syre] er uendra. Men bufferkapasiteten, som er eit mål for den evna bufferen har til å stå imot større ph-endringar, blir mindre for same volum buffer. Det er fordi konsentrasjonen av kvar av bufferkomponentane minkar når vi fortynnar. Eit mål for bufferkapasiteten er den stoffmengda sterk syre eller sterk base som kan tilsetjast 1,0 L av bufferen før bufferen er utanfor bufferområdet. Bufferar 33

16 Titrerkurve og bufferområde Vi kan igjen sjå på titrerkurva på side 27 der vi titrerte ei svak syre (eddiksyre) med ein sterk base (natronlut). Når halvparten av den basemengda som trengst for å nå ekvivalenspunktet, er tilsett, er vi i halvtitrerpunktet. Då er ph = pk a, og blandinga er ein buffer. Av titrerkurva kan vi sjå at bufferområdet er ved ±1 = 4,7 ±1 altså frå ph 3,7 til 5,7. Bufferområdet svarar til den flataste delen av kurva, og der endrar ph-en seg mykje mindre enn utanfor området. Titrerkurve for ei svak syre som blir titrert med ein sterk base. Den delen av kurva som er innanfor bufferområdet, er teikna med blått. Tilsett base er oppgitt som prosent av den basemengda som må til for å nøytralisere syra og nå ekvivalenspunktet ph ekvivalenspunkt halvtitrerpunkt Prosent av tilsett sterk base DØME: Utrekning av bufferkapasitet Vi har laga ein buffer ved å blande 100 ml av 0,30 mol/l eddiksyre med 40 ml av 0,50 mol/l natronlut. Syrekonstanten for eddiksyre er 1, mol/l. Rekn ut bufferkapasiteten for denne bufferen. Svar Bufferkapasiteten er den stoffmengda sterk syre eller sterk base vi kan tilsetje 1,0 L av bufferen før han ikkje lenger bufrar. Først reknar vi ut ph-verdien i bufferen. Stoffmengd COOH ved tillaging: 0,30 mol L 0,100 L = 0,030 mol Stoffmengd NaOH ved tillaging: 0,50 mol L 0,040 L = 0,020 mol 0,020 mol NaOH nøytraliserer 0,020 mol COOH: COOH(aq) + OH (aq) COO (aq) + H 2 34 Bufferar

17 > > > > > > > Bufferinnhald av COOH: 0,030 mol 0,020 mol = 0,010 mol Bufferinnhald av COO : 0,020 mol Volum bufferen: 0,100 L + 0,040 L = 0,140 L ph-en i bufferen reknar vi ut frå bufferlikninga: [base] + log = log (1, ) + log [syre] ph = 4,74 + 0,30 = 5,04 0,020 mol 0,140 L 0,010 mol 0,140 L Då ph > pk a, er bufferen på den basiske sida. Difor kan vi tilsetje mindre base enn syre før bufferen kjem utanfor bufferområdet. Bufferområdet er ±1. Dersom vi tilset natronlut, vil bufferen halde fram med å verke til vi får + 1 = 4, = 5,74 Då har vi [base] [base] + log og 5,74 = 4,74 + log [syre] [syre] 1,0 = log [base] og 10 = [base] [syre] [syre] Vi vel å bruke den same luten som då vi laga bufferen.volumet av tilsett 0,500 mol/l NaOH set vi lik x, og vi set inn i uttrykket for øvre grense av bufferområdet. (0,020 mol + x 0,500 mol/l) 10 = [ COO ] (140 ml + x) = [ COOH] (0,010 mol x 0,500 mol/l) (140 ml + x) Vi kan forkorte vekk volumet. Av denne likninga finn vi at x = 14,5 ml. Bufferkapasiteten er definert som stoffmengd sterk syre eller sterk base tilsett per liter buffer. Stoffmengd NaOH tilsett: 0,500 0,0145 L = 0,00725 mol 0,00725 mol Stoffmengd NaOH tilsett per liter buffer: 1 L = 0,052 mol 0,140 L Bufferkapasiteten er 0,052 mol. mol L Bufferar 35

18 2.2 Naturlege bufferar i vatn Karbonatsystemet Vatn i naturen inneheld både CO 2, H 2, H og 2. Desse molekyla og iona kan gå over i kvarandre. I vatnet er det difor fleire syre-base-par som vekselverkar, og som til saman utgjer eit buffersystem. Dette buffersystemet kallar vi karbonatsystemet. Det finst òg andre buffersystem i vatn. Vi skal her gi ei forklaring på kvifor CO 2, H 2, H og 2 kan finnast i vatn. CO 2 -gass i luft løyser seg i vatn som CO 2 (aq). Noko av denne oppløyste gassen reagerer med vatn og dannar karbonsyre: CO 2 (aq) + H 2 H 2 (aq) Karbonatsystemet: CO 2 (aq) H 2 (aq) HCO 3 (aq) CO 2 3 (aq). Samanhengen mellom phverdi og prosentdel av forskjellige molekyl/ion i karbonatsystemet. relative konsentrasjonar i prosent CO 2 og H 2 Karbonsyra kan protolysere og dannar då hydrogenkarbonat-ion: H 2 (aq) + H 2 H (aq) + H 3 O + (aq) K a = 4, mol/l Hydrogenkarbonat-ion kan så protolysere og danne karbonat-ion: H (aq) + H 2 2 (aq) + H 3 O + (aq) K a = 4, mol/l Vatn som er påverka av luft, kan altså innehalde noko CO 2 (aq), H 2 (aq), H (aq) og/eller 2 (aq). For at vatnet skal få ei viss bufferevne, må det vere i kontakt med kalkstein Ca (s) slik at det lagar seg meir H (aq): Ca (s) + CO 2 (aq) + H 2 H ph Ca 2+ (aq) + 2H (aq) Hydrogenkarbonat-ionet kan nøytralisere både syre og base som vist på side 26 og 27. H (aq) er den viktigaste komponenten i karbonatsystemet. Vatn frå kalkrik grunn har eit høgt innhald av H (aq) og difor høgare bufferkapasitet enn vatn i kalkfattige område der grunnen er bergartar som gneis og granitt. Dei fleste norske vassdrag går gjennom kalkfattige område, og vatnet har dermed ganske låg bufferkapasitet. Figuren viser samanhengen mellom ph-verdien og den relative konsentra- 36 Bufferar

19 sjonen av dei forskjellige molekyla/iona i karbonatsystemet. Vatn som er i jamvekt med CO 2 i lufta og kalsiumkarbonat i grunnen, har ph = 8,3. For vatn med ph i området 7 9 vil det meste av komponentane i karbonatsystemet vere H (aq), og vatnet kan bufre like godt mot syre som mot base. Reint regnvatn har ein ph på rundt 5,5, og det kjem av oppløyst CO 2 frå lufta. Konsentrasjonen av H er svært låg, og vatnet har inga bufferevne. Dersom vatnet blir påverka av sure sambindingar som svovel- eller nitrogenoksid, vil ph-en gå mykje ned. Alkaliniteten til vatn Alkalinitet er eit omgrep som blir brukt i analysar av vatn. Alkalinitet er definert som innhaldet i vatn av negative ion med baseeigenskapar. I ferskvatn er alkaliniteten lik summen av H (aq) og 2 (aq), medan han i sjøvatn òg omfattar andre ion som vist i tabellen nedanfor. Ion som er med og gir alkaliniteten i sjøvatn Namn Formel Prosentdel Karbonat 2 6,7 Hydrogenkarbonat H 89,8 Borat B(OH) 4 * 2,9 Hydroksid OH 0,1 Fosfat HPO 4 2, PO 4 3 varierer * Borsyra er spesiell, og formelen H 3 BO 3 skriv vi B(OH) 3. Borsyra B(OH) 3 verkar som ei syre ved å ta opp eit OH, og då får vi det negative borat-ionet B(OH) 4. Alkaliniteten i vatnet kan vi finne ved å måle den mengda syre som gjer at ph-en går ned under ein gitt ph-verdi som til vanleg er den lågaste ph-verdien i bufferområdet. Syremengda oppgir vi i mmol H 3 O + per liter vatn. Alkaliniteten svarar til altså den bufferevna vatnet har mot syrer. Akvarievatn skal ha ganske høg alkalinitet. Det er fordi det lagar seg sure nedbrytingsprodukt frå organisk materiale når akvariet er i drift. Dersom akvarievatnet har låg alkalinitet, kan slike nedbrytingsprodukt gi raske ph-fall og fiskedød. Difor er det vanleg å auke alkaliniteten i akvarievatn med tablettar som inneheld løyselege salt av H og 2. Drikkevatn med låg alkalinitet kan bli forsura av nedbrytingsprodukt frå organisk materiale som stammar frå råvatn eller bakterievekst i leidningsnettet. Surt vatn kan føre til tæring av leidningsnett som er laga av jern og sement, og dermed gi vasslekkasjar. For å hindre slike skadar er det vanleg å bufre vatnet før det går ut på leidningsnettet. Då aukar vi innhaldet av H (aq) og 2 (aq) i vatnet ved å leie CO 2 -haldig vatn gjennom store behaldarar med finknust kalkstein. Sjå reaksjonslikningane på førre sida. Akvarievatn må ha nok alkalinitet til å nøytralisere sure nedbrytingsprodukt av organisk materiale. Bufferar 37

20 Samandrag Ein buffer er ei løysning der ph-en ikkje endrar seg noko særleg når vi tilset små mengder syre eller base. Ein buffer består av eit syre-base-par eller eit ion som kan ha både syre- og baseeigenskapar. Tillaging av bufferar kan gjerast på tre måtar: 1. Vi kan lage ein buffer ved å løyse to stoff i vatn. Skal vi lage ein buffer med ph < 7, løyser vi ei svak syre og eit lettløyseleg salt av denne syra i vatn. Skal vi lage ein buffer med ph > 7, løyser vi ein svak base og eit lettløyseleg salt av denne basen i vatn. 2. Vi kan lage ein buffer ved å løyse berre eitt salt i vatn. Eit slikt salt er natriumhydrogenkarbonat, NaH. Det negative ionet av saltet, H, fungerer både som sur og som basisk komponent. 3. Vi kan lage ein buffer ved titrering av ei svak syre med ein sterk base eller ved titrering av ein svak base med ei sterk syre. Ved halvtitrerpunktet har vi ein buffer som bufrar like godt begge vegar. ph-en i ein buffer er gitt ved bufferlikninga: [base] + log [syre] Her er [base] startkonsentrasjonen av den basiske komponenten og [syre] startkonsentrasjonen av den sure komponenten i bufferen. K a er syrekonstanten for den sure komponenten. Bufferkapasiteten er den stoffmengda av ei sterk syre eller ein sterk base som må tilsetjast 1,0 L av bufferen for at han ikkje skal gå utanfor bufferområdet og bli sprengd. Karbonatsystemet er eit viktig buffersystem i blodet og i naturen. I karbonatsystemet er det fleire syre-base-par som vekselverkar: CO 2 (aq) H 2 (aq) H (aq) 2 (aq) Alkalinitet er eit omgrep som blir brukt i analysar av vatn. Alkalinitet er definert som det innhaldet vatnet har av negative ion med baseeigenskapar. I ferskvatn er alkaliniteten lik summen av H (aq) og 2 (aq), medan han i sjøvatn òg omfattar andre ion. 38 Bufferar

Bufferar OPPGÅVER. Repetisjon frå kjemi 1

Bufferar OPPGÅVER. Repetisjon frå kjemi 1 2 Bufferar OPPGÅVER Repetisjon frå kjemi 1 2.0.1 a) Kva vil det seie at HNO3(aq) er ei sterk syre? Vis det med ei likning. b) Kva for eit ion er karakteristisk for sure løysningar? Kva heiter ionet? c)

Detaljer

Kjemien stemmer KJEMI 1

Kjemien stemmer KJEMI 1 Figur s. 34 Egenskaper hos syrer / sure løsninger Smaker surt Endrer farge på indikatorer og noen plantefarger Egenskaper hos baser / basiske løsninger Smaker bittert Endrer farge på indikatorer og noen

Detaljer

Kapittel 17 Mer om likevekter

Kapittel 17 Mer om likevekter Kapittel 17 Mer om likevekter 1. Mer om syre-base likevekter - Buffer o Definisjon o Hvordan virker en buffer? o Bufferkapasitet o Bufferlignigen o Hvordan lage en buffer med spesifikk ph?. Titrerkurver

Detaljer

FLERVALGSOPPGAVER SYRER OG BASER

FLERVALGSOPPGAVER SYRER OG BASER FLERVALGSOPPGAVER SYRER OG BASER Hjelpemidler: Periodesystem og kalkulator Hvert spørsmål har et riktig svaralternativ. Når ikke noe annet er oppgitt kan du anta STP (standard trykk og temperatur). Syrer

Detaljer

4.4 Syre-basetitrering vi måler [H3O + ] og [OH ] i en løsning

4.4 Syre-basetitrering vi måler [H3O + ] og [OH ] i en løsning 4.4 Syre-basetitrering vi måler [H3O + ] og [OH ] i en løsning 4.109 Vil løsninger som fås ved blanding av like stoffmengder av de følgende syrene og basene være sure, basiske eller nøytrale? a HCl + KOH

Detaljer

Når vi snakker om likevektskonstanter for syrer og baser så er det alltid syren eller basen i reaksjon med vann

Når vi snakker om likevektskonstanter for syrer og baser så er det alltid syren eller basen i reaksjon med vann Kapittel 16 Syrer og baser Repetisjon 1(30.09.03) 1. Syrer og baser Likevektsuttrykk/konstant Når vi snakker om likevektskonstanter for syrer og baser så er det alltid syren eller basen i reaksjon med

Detaljer

Kapittel 9 Syrer og baser

Kapittel 9 Syrer og baser Kapittel 9 Syrer og baser 1. Syre og base (i) Definisjon (ii) Likevektsuttrykk og likevektskonstant (iii) Sterke syrer og sterke baser (iv) Svake syrer og svake baser 2. Vann som både syre og base (amfotært)

Detaljer

Kjemi 1. Figur s Figurer kapittel 8: Syrer og baser. gir andre farger enn syrer gir. ph < 7 ph > 7. Reagerer med uedelt metall og gir H 2 -gass

Kjemi 1. Figur s Figurer kapittel 8: Syrer og baser. gir andre farger enn syrer gir. ph < 7 ph > 7. Reagerer med uedelt metall og gir H 2 -gass Figur s. 42 Egenskaper hos syrer / sure løsninger Smaker surt Endrer farge på indikatorer og noen plantefarger Egenskaper hos baser / basiske løsninger Smaker bittert Endrer farge på indikatorer og noen

Detaljer

FLERVALGSOPPGAVER ANALYSE

FLERVALGSOPPGAVER ANALYSE FLERVALGSOPPGAVER ANALYSE Hjelpemidler: Periodesystem (og kalkulator der det er angitt) Hvert spørsmål har et riktig svaralternativ. Når ikke noe annet er oppgitt kan du anta STP (standard trykk og temperatur).

Detaljer

Syrer og baser. Et proton er et hydrogenatom som har mistet sitt eneste elektron. Det beskrives som H +, en positiv ladning.

Syrer og baser. Et proton er et hydrogenatom som har mistet sitt eneste elektron. Det beskrives som H +, en positiv ladning. Syrer og baser Det finnes flere definisjoner på hva syrer og baser er. Vi skal bruke definisjonen til Brønsted: En Brønsted syre er en proton donor. En Brønsted base er en proton akseptor. 1s 1+ Et proton

Detaljer

9 SYRER OG BASER. Syre: HCl H (aq) + Cl (aq) Her er Cl syreresten til HCl. Arrhenius' definisjon begrenser oss til vannløsninger.

9 SYRER OG BASER. Syre: HCl H (aq) + Cl (aq) Her er Cl syreresten til HCl. Arrhenius' definisjon begrenser oss til vannløsninger. 9 SYRER OG BASER 9.1 DEFINISJONER Historie. Begrepet syrer har eksistert siden tidlig i kjemiens historie. I denne gruppen plasserte man stoffer med bestemte egenskaper. En av disse egenskapene var sur

Detaljer

Natur og univers 3 Lærerens bok

Natur og univers 3 Lærerens bok Natur og univers 3 Lærerens bok Kapittel 4 Syrer og baser om lutefisk, maur og sure sitroner Svar og kommentarer til oppgavene 4.1 En syre er et stoff som gir en sur løsning når det blir løst i vann. Saltsyregass

Detaljer

Kapittel 4 Ulike kjemiske reaksjoner og støkiometri i løsninger

Kapittel 4 Ulike kjemiske reaksjoner og støkiometri i løsninger Kapittel 4 Ulike kjemiske reaksjoner og støkiometri i løsninger 1. Vann som løsningsmiddel 2. Elektrolytter Sterke elektrolytter Svake elektrolytter Ikke-eletrolytter 3. Sammensetning av løsning Molaritet

Detaljer

Eksamen 28.05.2008. AA6247 Kjemi 3KJ Elevar/Elever. Nynorsk/Bokmål

Eksamen 28.05.2008. AA6247 Kjemi 3KJ Elevar/Elever. Nynorsk/Bokmål Eksamen 28.05.2008 AA6247 Kjemi 3KJ Elevar/Elever Nynorsk/Bokmål Nynorsk Eksamensinformasjon Eksamenstid: Hjelpemiddel: Informasjon til sensor og eksaminand: 5 timar Sjå gjeldande reglar. Alle svar bør

Detaljer

Eksamen 20.11.2009. AA6249 Kjemi 3KJ Privatistar/Privatister. Nynorsk/Bokmål

Eksamen 20.11.2009. AA6249 Kjemi 3KJ Privatistar/Privatister. Nynorsk/Bokmål Eksamen 20.11.2009 AA6249 Kjemi 3KJ Privatistar/Privatister Nynorsk/Bokmål Nynorsk Eksamensinformasjon Eksamenstid: Hjelpemiddel: Informasjon til sensor og eksaminand: 5 timar Vanlege rettskrivingsordbøker,

Detaljer

Fasit oppdatert 10/9-03. Se opp for skrivefeil. Denne fasiten er ny!

Fasit oppdatert 10/9-03. Se opp for skrivefeil. Denne fasiten er ny! Fasit odatert 10/9-03 Se o for skrivefeil. Denne fasiten er ny! aittel 1 1 a, b 4, c 4, d 4, e 3, f 1, g 4, h 7 a 10,63, b 0,84, c,35. 10-3 aittel 1 Atomnummer gir antall rotoner, mens masse tall gir summen

Detaljer

Definisjoner Brønsted, 1923. En syre er et stoff som kan spalte av protoner En base er et stoff som kan ta opp protoner

Definisjoner Brønsted, 1923. En syre er et stoff som kan spalte av protoner En base er et stoff som kan ta opp protoner Syrer og baser Definisjoner Brønsted, 1923 En syre er et stoff som kan spalte av protoner En base er et stoff som kan ta opp protoner Syrer Genrelt uttrykk HB H + + B - syre H + + korresponderende base

Detaljer

Kap 4. Typer av kjemiske reaksjoner og løsningsstøkiometri

Kap 4. Typer av kjemiske reaksjoner og løsningsstøkiometri 1 Kap 4. Typer av kjemiske reaksjoner og løsningsstøkiometri Vandige løsninger; sterke og svake elektrolytter Sammensetning av løsninger Typer av kjemiske reaksjoner Fellingsreaksjoner (krystallisasjon)

Detaljer

Vann er en amfolytt, det kan både avgi og ta opp H +. I vann har vi derfor en. Denne egenprotolysen har et.

Vann er en amfolytt, det kan både avgi og ta opp H +. I vann har vi derfor en. Denne egenprotolysen har et. Syrer o baser Det sentrale i en syre-base reaksjon er utvekslinen av H -atomer., o en syre-basereaksjon kan kalles en protolysereaksjon. Her er det vikti å huske på at H -atomer ikke alltid er det samme

Detaljer

EKSAMENSOPPGAVE. Fag: Generell og uorganisk kjemi. Faglig veileder: Kirsten Aarset Eksamenstid, fra - til: 9.00-14.00 LO 400 K.

EKSAMENSOPPGAVE. Fag: Generell og uorganisk kjemi. Faglig veileder: Kirsten Aarset Eksamenstid, fra - til: 9.00-14.00 LO 400 K. EKSAMENSOPPGAVE Fag: Generell og uorganisk kjemi Gruppe(r): 1KA Fagnr LO 400 K Dato: 14. desember 001 Faglig veileder: Kirsten Aarset Eksamenstid, fra - til: 9.00-14.00 Eksamensoppgaven består av Tillatte

Detaljer

Syrer og baser. 2 4 Syrer og baser

Syrer og baser. 2 4 Syrer og baser Syrer og baser Syrer og baser Når du er ferdig med dette kapitlet, skal du kunne a definere syre og base og gjøre rede for syre-basereaksjoner b gjøre beregninger med K a, K b og K w c måle ph med ulike

Detaljer

Eksamen. Emnekode: KJEMI1/FAD110. Emnenavn: Kjemi 1. Dato: 27.02.2015. Tid (fra-til): 0900-1300. Tillatte hjelpemidler: Kalkulator, KjemiData.

Eksamen. Emnekode: KJEMI1/FAD110. Emnenavn: Kjemi 1. Dato: 27.02.2015. Tid (fra-til): 0900-1300. Tillatte hjelpemidler: Kalkulator, KjemiData. Bokmål Eksamen Emnekode: KJEMI1/FAD110 Emnenavn: Kjemi 1 Dato: 27.02.2015 Tid (fra-til): 0900-1300 Tillatte hjelpemidler: Kalkulator, KjemiData Faglærer(e) : Anne Brekken Sensurfrist : 20.03.2015 Antall

Detaljer

Oppgave 1 (35 poeng) 1. uttak til den 38. Kjemiolympiaden, Fasit og poengberegning. 1) D 2) B 3) A 4) A 5) D 6) C 7) D 8) C

Oppgave 1 (35 poeng) 1. uttak til den 38. Kjemiolympiaden, Fasit og poengberegning. 1) D 2) B 3) A 4) A 5) D 6) C 7) D 8) C 1. uttak til den 38. Kjemiolympiaden, 006. Fasit og poengberegning. ppgave 1 (35 poeng) 1) D ) B 3) A ) A 5) D 6) C 7) D 8) C 9) D 10) A 11) C 1) B 13) C 1) B 15) B 16) D 17) B 1 ppgave (15 poeng) A. a)

Detaljer

Studium/klasse: Masterutdanning i profesjonsretta naturfag. 8 (inkludert denne og vedlegg)

Studium/klasse: Masterutdanning i profesjonsretta naturfag. 8 (inkludert denne og vedlegg) Eksamensoppgave høsten 2010 Ordinær eksamen Bokmål Fag: Grunnleggende kjemi Eksamensdato: 7.desember 2010 Studium/klasse: Masterutdanning i profesjonsretta naturfag Emnekode: NAT400 Eksamensform: Skriftlig

Detaljer

Dersom summen vert over 400 g må ein trekkje dette frå.

Dersom summen vert over 400 g må ein trekkje dette frå. 13. POLYGONDRAG Nemninga polygondrag kjem frå ein tidlegare nytta metode der ein laga ein lukka polygon ved å måle sidene og vinklane i polygonen. I dag er denne typen lukka polygon lite, om i det heile

Detaljer

3. Massevirkningsloven eller likevektsuttrykk for en likevekt

3. Massevirkningsloven eller likevektsuttrykk for en likevekt apittel 8 jemisk likevekt 1. Reversible reaksjoner. Hva er likevekt? 3. Massevirkningsloven eller likevektsuttrykk for en likevekt 4. Likevektskonstanten (i) Hva sier verdien oss? (ii) Sammenhengen mellom

Detaljer

Kjemiske tegn Finn alle grunnstoffer med kjemisk tegn som begynner på a) A b) S 1.2

Kjemiske tegn Finn alle grunnstoffer med kjemisk tegn som begynner på a) A b) S 1.2 OPPGAVER (1 atomer, molekyler, ioner) 1.1 Kjemiske tegn Finn alle grunnstoffer med kjemisk tegn som begynner på a) A b) S 1.2 Atomkjernen Hva er antall protoner, nøytroner, nukleoner i 35 235 3 80 a) S

Detaljer

BOKMÅL EKSAMENSOPPGAVE I KJE-1001. Eksamen i : KJE-1001. Eksamensdato : Mandag 22.februar. Tid : 09:00-15:00. Sted : Administrasjonsbygget, B.154.

BOKMÅL EKSAMENSOPPGAVE I KJE-1001. Eksamen i : KJE-1001. Eksamensdato : Mandag 22.februar. Tid : 09:00-15:00. Sted : Administrasjonsbygget, B.154. Side 1 av 8 sider BOKMÅL EKSAMENSOPPGAVE I KJE-1001 Eksamen i : KJE-1001 Eksamensdato : Mandag 22.februar Tid : 09:00-15:00 Sted : Administrasjonsbygget, B.154. Tillatte hjelpemiddel : Kalkulator Chemistry

Detaljer

FLERVALGSOPPGAVER STØKIOMETRI

FLERVALGSOPPGAVER STØKIOMETRI FLERVALGSOPPGAVER STØKIOMETRI Hjelpemidler: Periodesystem og kalkulator Hvert spørsmål har et riktig svaralternativ. Støkiometri 1 Bestem masseprosenten av nitrogen i denne forbindelsen: (N 2 H 2 ) 2 SO

Detaljer

ORDINÆR EKSAMEN Sensur faller innen

ORDINÆR EKSAMEN Sensur faller innen Skriftlig eksamen i Naturfag 2, NA230-E 30 studiepoeng ORDINÆR EKSAMEN 27.05.0. Sensur faller innen 7.06.0. BOKMÅL Resultatet blir tilgjengelig på studentweb første virkedag etter sensurfrist, dvs. 8.06.0

Detaljer

1. UTTAKSPRØVE. til den. 42. Internasjonale Kjemiolympiaden 2010 i Tokyo, Japan

1. UTTAKSPRØVE. til den. 42. Internasjonale Kjemiolympiaden 2010 i Tokyo, Japan Kjemi OL 1. UTTAKSPRØVE til den 42. Internasjonale Kjemiolympiaden 2010 i Tokyo, Japan Dag: En dag i ukene 42-44. Varighet: 90 minutter. Hjelpemidler: Lommeregner og Tabeller og formler i kjemi. Maksimal

Detaljer

Grunnstoffa og periodesystemet

Grunnstoffa og periodesystemet Grunnstoffa og periodesystemet http://www.mn.uio.no/kjemi/tjenester/kunnskap/period esystemet/ Jord, eld, luft, vatn = dei fire elementa ( «grunnstoffa») 118 grunnstoff Grunnstoff består av berre ein atomtype.

Detaljer

Støkiometri (mengdeforhold)

Støkiometri (mengdeforhold) Støkiometri (mengdeforhold) Det er særs viktig i kjemien å vite om mengdeforhold om stoffer. -En hodepine tablett er bra mot hodesmerter, ti passer dårlig. -En sukkerbit i kaffen fungerer, 100 er slitsomt.

Detaljer

1. Oppgaver til atomteori.

1. Oppgaver til atomteori. 1. Oppgaver til atomteori. 1. Hva er elektronkonfigurasjonen til hydrogen (H)?. Fyll elektroner inn i energidiagrammet slik at du får elektronkonfigurasjonen til hydrogen. p 3. Hva er elektronkonfigurasjonen

Detaljer

Universitetet i Oslo Det matematisk-naturvitenskapelige fakultet løsningsforslag

Universitetet i Oslo Det matematisk-naturvitenskapelige fakultet løsningsforslag Universitetet i Oslo Det matematisk-naturvitenskapelige fakultet løsningsforslag Eksamen i KJM00 Generell kjemi Eksamensdag: onsdag 9. desember 205 Oppgavesettet består av 7 oppgaver med følgende vekt

Detaljer

Den 35. internasjonale Kjemiolympiade i Aten, juli uttaksprøve. Fasit.

Den 35. internasjonale Kjemiolympiade i Aten, juli uttaksprøve. Fasit. Oppgave 1 A) d B) c C) b D) d E) a F) a G) c H) d I) c J) b Den 35. internasjonale Kjemiolympiade i Aten, juli 2003. 1. uttaksprøve. Fasit. Oppgave 2 A) a B) b C) a D) b Oppgave 3 Masseprosenten av hydrogen

Detaljer

UTSATT EKSAMEN Sensur faller innen

UTSATT EKSAMEN Sensur faller innen Individuell skriftlig eksamen i Naturfag 1, NA130E UTSATT EKSAMEN 23.05.2011. Sensur faller innen 15.06.2011. BOKMÅL. Resultatet blir tilgjengelig på studentweb første virkedag etter sensurfrist, dvs.

Detaljer

Addisjon og subtraksjon 1358 1357 1307-124-158-158 =1234 =1199 =1149

Addisjon og subtraksjon 1358 1357 1307-124-158-158 =1234 =1199 =1149 Addisjon og subtraksjon Oppstilling Ved addisjon og subtraksjon av fleirsifra tal skal einarar stå under einarar, tiarar under tiarar osb. Addisjon utan mentetal Addisjon med mentetal 1 212 357 + 32 +

Detaljer

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice mlmtoo much medicine in Norwegian general practice For mykje medisin i norsk allmennpraksis Nidaroskongressen 2015 Per Øystein Opdal, Stefán Hjörleifsson, Eivind Meland For mykje medisin i norsk allmennpraksis

Detaljer

1. UTTAKSPRØVE. til den 45. Internasjonale Kjemiolympiaden i Moskva, Russland

1. UTTAKSPRØVE. til den 45. Internasjonale Kjemiolympiaden i Moskva, Russland Kjemi OL 1. UTTAKSPRØVE til den 45. Internasjonale Kjemiolympiaden 2013 i Moskva, Russland Dag: En dag i ukene 40-42. Varighet: 90 minutter. Hjelpemidler: Lommeregner og Tabeller og formler i kjemi. Maksimal

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Arkiv: K1-070, K3-&3232 Vår ref (saksnr.): 10/51717-666 Journalpostid.: 10/1629494 Saksbeh.: Helge Herigstadad BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Saksgang: Utval Saksnummer Møtedato Senior- og Brukarrådet

Detaljer

Naturfag 2, Na210R510

Naturfag 2, Na210R510 Individuell skriftlig eksamen i Naturfag 2, Na210R510 10 studiepoeng ORDINÆR EKSAMEN 13. desember 2011 Sensur faller innen 05.01.2012 BOKMÅL. Resultatet blir tilgjengelig på studentweb første virkedag

Detaljer

Kjemieksperimenter for mellomtrinnet. Ellen Andersson og Nina Aalberg Skolelaboratoriet, NTNU

Kjemieksperimenter for mellomtrinnet. Ellen Andersson og Nina Aalberg Skolelaboratoriet, NTNU Kjemieksperimenter for mellomtrinnet. Ellen Andersson og Nina Aalberg Skolelaboratoriet, NTNU Læreplan - formål «Å arbeide både praktisk og teoretisk i laboratorier og naturen med ulike problemstillinger

Detaljer

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike Molde Domkirke 2016 Konfirmasjonspreike Så er altså dagen her. Den store dagen. Dagen eg trur mange av dykk har gleda seg til lenge. Og det er lov å kjenne litt sommarfuglar i magen og både glede og grue

Detaljer

Stoffer og utstyr til forsøkene i Kjemi på nett 2

Stoffer og utstyr til forsøkene i Kjemi på nett 2 Stoffer og utstyr til forsøkene i Kjemi på nett 2 I listen står det hvor stoffene du trenger til forsøkene kan kjøpes. Reagensrør, begerglass og annet utstyr, som er vanlig i skolen, er ikke oppført i

Detaljer

Leverandørskifteundersøkinga 2. kvartal 2007

Leverandørskifteundersøkinga 2. kvartal 2007 Leverandørskifteundersøkinga 2. kvartal 2007 Samandrag Om lag 46 400 hushaldskundar skifta kraftleverandør i 2. kvartal 2007. Dette er ein nedgang frå 1. kvartal i år då 69 700 hushaldskundar skifta leverandør.

Detaljer

Universitetet i Oslo Det matematisk-naturvitenskapelige fakultet

Universitetet i Oslo Det matematisk-naturvitenskapelige fakultet Universitetet i Oslo Det matematisk-naturvitenskapelige fakultet Eksamen i KJM1100 Generell kjemi Eksamensdag: Fredag 15. januar 2016 Oppgavesettet består av 17 oppgaver med følgende vekt (også gitt i

Detaljer

EKSAMENSOPPGAVE. Tillatte hjelpemidler: Kalkulator «Huskelapp» - A4 ark med skrift på begge sider Enkel norsk-engelsk/engelsk-norsk ordbok

EKSAMENSOPPGAVE. Tillatte hjelpemidler: Kalkulator «Huskelapp» - A4 ark med skrift på begge sider Enkel norsk-engelsk/engelsk-norsk ordbok EKSAMENSOPPGAVE Eksamen i: KJE-1001 Dato: Fredag 27. februar 2015 Tid: Kl 09:00 15:00 Sted: Aud.max Tillatte hjelpemidler: Kalkulator «Huskelapp» - A4 ark med skrift på begge sider Enkel norsk-engelsk/engelsk-norsk

Detaljer

4 KONSENTRASJON 4.1 INNLEDNING

4 KONSENTRASJON 4.1 INNLEDNING 4 KONSENTRASJON 4.1 INNLEDNING 1 Terminologi En løsning er tidligere definert som en homogen blanding av rene stoffer (kap. 1). Vi tenker vanligvis på en løsning som flytende, dvs. at et eller annet stoff

Detaljer

Innhaldsliste. 23.08.05 10. KLASSE v. Sunnylven Skule, Hellesylt

Innhaldsliste. 23.08.05 10. KLASSE v. Sunnylven Skule, Hellesylt Innhaldsliste 23.08.05 10. KLASSE v. Sunnylven Skule, Hellesylt Sidetal Innleiing 3 Helsetvatnet 3 Insekt i Helse tvatnet 4 Planter i og ved Helsetvatnet 6 Fisk i Helsetvatnet 7 Fisk og ph 8 Kva kvalitet

Detaljer

Lærarrettleiing 1. Kornartane

Lærarrettleiing 1. Kornartane Lærarrettleiing 1. Kornartane Om modulen Modulen skal gje elevane oversikt over kva slags kornartar vi dyrkar i Noreg, kva dei blir brukt til, og kva rolle korn har i kosthaldet vårt. Kornartane ris og

Detaljer

Universitetet i Oslo Det matematisk-naturvitenskapelige fakultet

Universitetet i Oslo Det matematisk-naturvitenskapelige fakultet Universitetet i Oslo Det matematisk-naturvitenskapelige fakultet Eksamen i KJM1100 Generell kjemi - løsningsforslag 13. januar 2017 kl. 09.00 13.00 Oppgavesettet består av 18 oppgaver med vekting angitt

Detaljer

HØGSKOLEN I SØR-TRØNDELAG

HØGSKOLEN I SØR-TRØNDELAG HØGSKOLEN I SØR-TRØNDELAG AVDELING FOR TEKNOLOGI Kandidatnr: Eksamensdato: 09.12.2004 Varighet: 09.00 14.00 Fagnummer: FO120N Fagnavn: Klasse(r): Generell kjemi Studiepoeng: Faglærer(e): Hjelpemidler:

Detaljer

27. aug. 2003 Konsentrasjonsmål.

27. aug. 2003 Konsentrasjonsmål. 27. aug. 200 Konsentrasjonsmål. Introduksjon I laboratoriet skal vi lage mange typer løsninger: standarder, løsninger av syrer, løsninger av baser og buffere. For at du skal kunne lage og benytte disse

Detaljer

Nasjonale prøver 2005. Matematikk 7. trinn

Nasjonale prøver 2005. Matematikk 7. trinn Nasjonale prøver 2005 Matematikk 7. trinn Skolenr.... Elevnr.... Gut Jente Nynorsk 9. februar 2005 TIL ELEVEN Slik svarer du på matematikkoppgåvene I dette heftet finn du nokre oppgåver i matematikk. Dei

Detaljer

1. UTTAKSPRØVE. til den 44. Internasjonale Kjemiolympiaden 2012. i Washington DC, USA. Oppgaveheftet skal leveres inn sammen med svararket

1. UTTAKSPRØVE. til den 44. Internasjonale Kjemiolympiaden 2012. i Washington DC, USA. Oppgaveheftet skal leveres inn sammen med svararket Kjemi OL 1 UTTAKSPRØVE til den 44 Internasjonale Kjemiolympiaden 2012 i Washington DC, USA Dag: En dag i ukene 40-42 Varighet: 90 minutter Hjelpemidler: Lommeregner og Tabeller og formler i kjemi Maksimal

Detaljer

Nr. 20/152 EØS-tillegget til De Europeiske Fellesskaps Tidende KOMMISJONSVEDTAK. av 27. juli 1999

Nr. 20/152 EØS-tillegget til De Europeiske Fellesskaps Tidende KOMMISJONSVEDTAK. av 27. juli 1999 Nr. 20/152 EØS-tillegget til De Europeiske Fellesskaps Tidende KOMMISJONEN FOR DEI EUROPEISKE FELLESSKAPA HAR med tilvising til traktaten om skipinga av Det europeiske fellesskapet, med tilvising til rådsforordning

Detaljer

Finalerunde Kjemiolympiaden 2003 Blindern 4. april 2003 Kl. 09.00-12.00

Finalerunde Kjemiolympiaden 2003 Blindern 4. april 2003 Kl. 09.00-12.00 Oppgave 1 Finalerunde Kjemiolympiaden 2003 Blindern 4. april 2003 Kl. 09.00-12.00 Oppgavesettet består av 10 sider inkludert formel- og tabellark. a) Fullfør og balanser følgende halvreaksjoner. I hvert

Detaljer

2. UTTAKSPRØVE. til den 47. internasjonale kjemiolympiaden i Baku, Aserbajdsjan

2. UTTAKSPRØVE. til den 47. internasjonale kjemiolympiaden i Baku, Aserbajdsjan Kjemi OL 2. UTTAKSPRØVE til den 47. internasjonale kjemiolympiaden 2015 i Baku, Aserbajdsjan Dag: Onsdag 28. januar 2015 Varighet: 180 minutter. Hjelpemidler: Lommeregner og Tabeller og formler i kjemi.

Detaljer

mmm...med SMAK på timeplanen

mmm...med SMAK på timeplanen mmm...med SMAK på timeplanen Eit undervisningsopplegg for 6. trinn utvikla av Opplysningskontora i landbruket i samarbeid med Landbruks- og matdepartementet. Smakssansen Grunnsmakane Forsøk 1 Forsøk 2

Detaljer

FASIT (Oppg. bok / ekstra oppg.)

FASIT (Oppg. bok / ekstra oppg.) Fsit 6 FASIT (Oppg. bok / ekstr oppg.).1 Syre-bsereksjoner.1 En syre er et stoff som kn vgi H -ioner. En syre gir sur løsning i vnn. b 1 Syre Sur løsning Syre Syre 5 Sur løsning. HBr H O Br H O b HNO H

Detaljer

Eksamensoppgåve i LGU53004 Naturfag Emne 1 - kjemi

Eksamensoppgåve i LGU53004 Naturfag Emne 1 - kjemi Institutt for grunnskulelærarutdanning 1-7 Eksamensoppgåve i LGU53004 Naturfag 2 5-10 Emne 1 - kjemi Fagleg kontakt under eksamen: Kari Feren Tlf.: 48178852/73559875 Eksamensdato: 5. desember 2016 Eksamenstid

Detaljer

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7 Den gode gjetaren Lukas 15:1-7 Bakgrunn I denne forteljinga formidlar du noko om kva ei likning er. Difor er delen om gullboksen relativt lang. Det å snakke om dei ulike filtstykka som ligg i boksen, er

Detaljer

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK:

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK: STYRESAK GÅR TIL: FØRETAK: Styremedlemmer Helse Vest RHF DATO: 12.10.2015 SAKSHANDSAMAR: Erik Sverrbo SAKA GJELD: Variasjon i ventetider og fristbrot ARKIVSAK: 2015/2228 STYRESAK: 107/15 STYREMØTE: 10.11.

Detaljer

LGU53004-A NA emne 1

LGU53004-A NA emne 1 Individuell skriftlig eksamen i LGU53004-A NA 2 5-10 emne 1 ORDINÆR EKSAMEN: 16. desember 2013 NYNORSK Sensur faller innan: 10.01.2014 Resultatet blir tilgjengelig på studentweb første virkedag etter sensurfrist,

Detaljer

EKSAMENSOPPGAVE. Kalkulator «Huskelapp» -A4 ark med skrift på begge sider. Enkel norsk-engelsk/engelsk-norsk ordbok

EKSAMENSOPPGAVE. Kalkulator «Huskelapp» -A4 ark med skrift på begge sider. Enkel norsk-engelsk/engelsk-norsk ordbok Fakultet for naturvitenskap og teknologi EKSAMESOPPGAVE Eksamen i: KJE-1001 Introduksjon til kjemi og kjemisk biologi Dato: Fredag 16.desember 2016 Klokkeslett: 09:00-15:00 Sted: Teorifagbygget hus 1,

Detaljer

Spørjegransking. Om leselyst og lesevanar ved Stranda Ungdomsskule. I samband med prosjektet Kvitebjørnen.

Spørjegransking. Om leselyst og lesevanar ved Stranda Ungdomsskule. I samband med prosjektet Kvitebjørnen. Spørjegransking Om leselyst og lesevanar ved Stranda Ungdomsskule I samband med prosjektet Kvitebjørnen. Anne Grete, Kristin, Elisabet, Jørgen i 10.klasse ved Sunnylven skule 2012/13 1 2 Innhaldsliste

Detaljer

1. UTTAKSPRØVE. til den. 41. Internasjonale Kjemiolympiaden 2009 i Cambridge, England

1. UTTAKSPRØVE. til den. 41. Internasjonale Kjemiolympiaden 2009 i Cambridge, England Kjemi OL 1. UTTAKSPRØVE til den 41. Internasjonale Kjemiolympiaden 2009 i Cambridge, England Dag: En dag i ukene 42-44. Varighet: 90 minutter. Hjelpemidler: Lommeregner og Tabeller og formler i kjemi.

Detaljer

Læringssenteret. Eksamensoppgaver V04/ Eksamensoppgåver V04

Læringssenteret. Eksamensoppgaver V04/ Eksamensoppgåver V04 Læringssenteret Eksamensoppgaver V04/ Eksamensoppgåver V04 Kjemi 3KJ Fagkoder: AA6247 (elever/elevar) AA6249 (privatister/privatistar) E K S A M E N LÆRINGSSENTERET Kjemi 3KJ AA6247 Elevar/Elever 7. juni

Detaljer

Rødkålsaft som indikator Rapport 2 i Naturfag 1 del 2 2011/12 Magne Svendsen, Frank Ove Sørensen og Eivind Aakvik, GLU 5-10NP, Universitetet i

Rødkålsaft som indikator Rapport 2 i Naturfag 1 del 2 2011/12 Magne Svendsen, Frank Ove Sørensen og Eivind Aakvik, GLU 5-10NP, Universitetet i Rødkålsaft som indikator Rapport 2 i Naturfag 1 del 2 2011/12 Magne Svendsen, Frank Ove Sørensen og Eivind Aakvik, GLU 5-10NP, Universitetet i Nordland Innholdsfortegnelse 1 Innledning... 2 2 Teori...

Detaljer

Lærarrettleiing 3. Grove kornprodukt

Lærarrettleiing 3. Grove kornprodukt Lærarrettleiing 3. Grove kornprodukt Om modulen Modulen har fokus på grove brød- og kornprodukt. Skilnaden mellom grove og fine produkt blir forklart, og fordelen ved å ete grovt blir vektlagt. Brødskala

Detaljer

Eksamensoppgave i LGU53004 Naturfag Emne 1, Kjemi

Eksamensoppgave i LGU53004 Naturfag Emne 1, Kjemi Institutt for grunnskolelærerutdanning 1-7 Eksamensoppgave i LGU53004 Naturfag 2 5 10 Emne 1, Kjemi Faglig kontakt under eksamen: Kari Feren Tlf.: 73559875 / 48178852 Eksamensdato: 5. desember 2016 Eksamenstid

Detaljer

1. UTTAKSPRØVE. til den 2. Nordiske kjemiolympiaden 2017 i Stockholm og den 49. Internasjonale kjemiolympiaden 2017 i Nakhon Pathom, Thailand

1. UTTAKSPRØVE. til den 2. Nordiske kjemiolympiaden 2017 i Stockholm og den 49. Internasjonale kjemiolympiaden 2017 i Nakhon Pathom, Thailand Kjemi OL 1. UTTAKSPRØVE til den 2. Nordiske kjemiolympiaden 2017 i Stockholm og den 49. Internasjonale kjemiolympiaden 2017 i Nakhon Pathom, Thailand Dag: En dag i uke 40-42. Varighet: 90 minutter. Hjelpemidler:

Detaljer

KJEMIOLYMPIADEN 2000 2. UTTAKINGSPRØVE.

KJEMIOLYMPIADEN 2000 2. UTTAKINGSPRØVE. KJEMIOLYMPIADEN 2000 2. UTTAKINGSPRØVE. Dato: 17. februar 2000 Varighet: 180 minutter (3 timer) Tillatte hjelpemidler: Kalkulator og Tabeller i kjemi 1998 fra RVO/Gyldendal OBS! Du klarer antakelig ikke

Detaljer

Årsrapport frå opplæringskontor i Hordaland om opplæring av lærlingar og lærekandidatar (Lærebedriftene skal bruka eit eige skjema.

Årsrapport frå opplæringskontor i Hordaland om opplæring av lærlingar og lærekandidatar (Lærebedriftene skal bruka eit eige skjema. 1 Oppdatert 16.05.09 Årsrapport frå opplæringskontor i Hordaland om opplæring av lærlingar og lærekandidatar (Lærebedriftene skal bruka eit eige skjema.) Velkommen til Hordaland fylkeskommune sin portal

Detaljer

konjugert Reaksjonslikning for syre-basereaksjonen mellom vann og ammoniakk: base konjugert syre Et proton er et hydrogenatom som

konjugert Reaksjonslikning for syre-basereaksjonen mellom vann og ammoniakk: base konjugert syre Et proton er et hydrogenatom som Syrer og r Det fies flere defiisjoer på hva r og r er. Vi skal bruke defiisjoe til Brøsted: E Brøsted er e proto door. E Brøsted er e proto akseptor. 1s 1 Et proto er et hydrogeatom som har mistet sitt

Detaljer

EKSAMENSOPPGAVE. Antall sider: med forside: 3

EKSAMENSOPPGAVE. Antall sider: med forside: 3 Avdeling for ingeniørutdanning EKSAMENSOPPGAVE Fag: Kjemi og Miljø Gruppe(r): 1BA,1BB, 1EA,1EB, 1EC, 1MA,1MB,1MF, 3AA, 3AB 3AC Fagnr FO 052 K Dato: 14 desember 2000 Faglig veileder: Kirsten Aarset, Bente

Detaljer

KONTSTRIKKING. Dersom det skal vere lue, genser, jakke eller skjørt, kan det vere naturleg å starte med ein høveleg kant og halve ruter.

KONTSTRIKKING. Dersom det skal vere lue, genser, jakke eller skjørt, kan det vere naturleg å starte med ein høveleg kant og halve ruter. KONTSTRIKKING I kontstrikking strikkar ein rute for rute omgangen rundt frå kant til kant i plagget ruterekkje for ruterekkje. Maskane på ei strikka rute blir verande på siste pinne og ein går rett over

Detaljer

Årsmelding 2011-2012 Austevoll maritime fagskule 2-årig maritim fagskule : Skipsoffisersutdanning- nautikk

Årsmelding 2011-2012 Austevoll maritime fagskule 2-årig maritim fagskule : Skipsoffisersutdanning- nautikk Årsmelding 2011-2012 Austevoll maritime fagskule 2-årig maritim fagskule : Skipsoffisersutdanning- nautikk Årsmeldinga frå Austevoll maritime fagskule gjev ein oppsummering av dei viktigaste funna i student

Detaljer

H. Aschehoug & Co. Side 1 av 5

H. Aschehoug & Co.  Side 1 av 5 1 Kvalitativ uorganisk analyse 1 a gl, aso og ZnO a,, F og G,,, F og G c,, og F d a Løs unnfallet i varmt vann (ly(ii)klorid løses) og sentrifuger Test filtratet med KI og K ro Gult unnfall av PI og PrO

Detaljer

Løysingsforslag til eksamen i MA1301-Talteori, 30/11-2005.

Løysingsforslag til eksamen i MA1301-Talteori, 30/11-2005. Løysingsforslag til eksamen i MA1301-Talteori, 30/11-2005. Oppgåve 1 a) Rekn ut gcd(788, 116). Finn alle løysingane i heile tal til likninga 788x + 116y = gcd(788, 116). b) Ein antikvar sel ein dag nokre

Detaljer

OPPGAVE 1. Løsningsforslag Kjemi 2 Vår 2015

OPPGAVE 1. Løsningsforslag Kjemi 2 Vår 2015 Løsningsforslag Kjemi 2 Vår 2015 PPGAVE 1 ppgave Svar Forklaring a) C Ingen felling med klorid, derfor kan ingen av saltene være med bly. Felling med sulfat, kan ikke være A. Må være C, som gir felling

Detaljer

UNIVERSITETET I OSLO

UNIVERSITETET I OSLO UNIVERSITETET I OSLO Det matematisk-naturvitenskapelige fakultetet Eksamen i: KJM 1100 Generell kjemi Eksamensdag: 18. desember 2012 Tid for eksamen: 14.30 18.30 Oppgavesettet er på 5 sider Vedlegg: Periodesystemet

Detaljer

UTSATT EKSAMEN Sensur faller innen Resultatet blir tilgjengelig på studentweb første virkedag etter sensurfrist,

UTSATT EKSAMEN Sensur faller innen Resultatet blir tilgjengelig på studentweb første virkedag etter sensurfrist, Individuell skriftligeksamen i Naturfag 2, Na230E 15 studiepoeng UTSATT EKSAMEN 10.01.2012 Sensur faller innen 31.01.2012. Resultatet blir tilgjengelig på studentweb første virkedag etter sensurfrist,

Detaljer

INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE

INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE Alle vaksne i Lyefjell barnehage arbeider for at det enkelte barn opplever at: Du er aktiv og tydelig for meg Du veit at leik og venner er viktige for

Detaljer

Eksamen 23.05.2014. MAT1013 Matematikk 1T. Nynorsk/Bokmål

Eksamen 23.05.2014. MAT1013 Matematikk 1T. Nynorsk/Bokmål Eksamen 23.05.2014 MAT1013 Matematikk 1T Nynorsk/Bokmål Nynorsk Eksamensinformasjon Eksamenstid: Hjelpemiddel på Del 1: Hjelpemiddel på Del 2: Framgangsmåte: Rettleiing om vurderinga: Andre opplysningar:

Detaljer

LGU53004-A NA emne 1

LGU53004-A NA emne 1 Individuell skriftlig eksamen i LGU53004-A NA 2 5-10 emne 1 ORDINÆR EKSAMEN: 16. desember 2013 BOKMÅL Sensur faller innen: 10.01.2014 Resultatet blir tilgjengelig på studentweb første virkedag etter sensurfrist,

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 5. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 5. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing på norsk 5. trinn Eksempeloppgåve Nynorsk Lundefuglnettene av ruce McMillan Kvart år får den islandske øya Heimaøy besøk av svartkvite fuglar med oransjefarga nebb som kjem for

Detaljer

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE Vedteke av kommunestyret 2. oktober 2014, sak 67/14 1 Innhold 1. Kvifor plan for bruk av nynorsk i Nissedal kommune?... 3 1.1 Bruk av nynorsk internt i organisasjonen

Detaljer

BINGO - Kapittel 3. Molekylformel for metan (CH 4 ) Strukturformel for etan (Bilde side 46) Eksempel på sterk syre (Saltsyre)

BINGO - Kapittel 3. Molekylformel for metan (CH 4 ) Strukturformel for etan (Bilde side 46) Eksempel på sterk syre (Saltsyre) BINGO - Kapittel 3 Bingo-oppgaven anbefales som repetisjon etter at kapittel 3 er gjennomgått. Klipp opp tabellen (nedenfor) i 24 lapper. Gjør det klart for elevene om det er en sammenhengende rekke vannrett,

Detaljer

Tolke Syre-base. Syre-base regulering Syre-base forstyrrelser

Tolke Syre-base. Syre-base regulering Syre-base forstyrrelser Syre-Base Tolke Syre-base Definisjoner og begrep Syre-base regulering Syre-base forstyrrelser Definisjoner og begrep ph ph = eit uttrykk for kor mange H+ ion det er i ei væske. I vevsvæsker har vi 0,00000004mol

Detaljer

2. UTTAKSPRØVE. til den 1. Nordiske kjemiolympiaden. i København

2. UTTAKSPRØVE. til den 1. Nordiske kjemiolympiaden. i København Kjemi OL 2. UTTAKSPRØVE til den 1. Nordiske kjemiolympiaden 2016 i København Dag: 27. januar 2016 Varighet: 180 minutter. Hjelpemidler: Lommeregner og Tabeller og formler i kjemi. Maksimal poengsum: 100

Detaljer

EKSAMENSOPPGAVE. Tillatte hjelpemidler: Kalkulator «Huskelapp» -A4 ark med skrift på begge sider Enkel norsk-engelsk/engelsk-norsk ordbok

EKSAMENSOPPGAVE. Tillatte hjelpemidler: Kalkulator «Huskelapp» -A4 ark med skrift på begge sider Enkel norsk-engelsk/engelsk-norsk ordbok EKSAMENSOPPGAVE Eksamen i: KJE-1001 Introduksjon til kjemi og kjemisk biologi Dato: Tirsdag 15. desember 2015 Tid: Kl 09:00 15:00 Sted: Teorifagbygget, Hus 1, plan 2 og plan 3 Tillatte hjelpemidler: Kalkulator

Detaljer

KJ2073 Analytisk miljøkjemi Laboratoriekurs vår 2014

KJ2073 Analytisk miljøkjemi Laboratoriekurs vår 2014 1 KJ2073 Analytisk miljøkjemi Laboratoriekurs vår 2014 Innholdsfortegnelse Side 1. Vannanalyser 2 1.1. Prøvetaking og konservering av vannprøver 2 1.2. ph 3 1.3. Konduktivitet (elektrisk ledningsevne)

Detaljer