Takk! Helsing Hol historielag Knut Medhus leiar

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "Takk! Helsing Hol historielag Knut Medhus leiar"

Transkript

1 Takk! Det er også denne gongen god grunn til å takke alle dykk som har teke del i arbeidet med å få stoff til enno eit nummer av årboka for Hol historielag, Under Hallingskarvet. Mykje forarbeid, mykje skrivearbeid og ein god del etterarbeid ligg bak kvar einaste artikkel. Årets hefte spenner frå 1600 talet til 1960 talet når det gjeld stofftilfang. Dermed får du både det lange og det litt kortare perspektivet på lokalhistoria vår. Me er svært stolte og glade over å kunne presentere årets Under Hallingskarvet, det 8. i rekkja. Og me vonar sjølvsagt at interessa og lysta til å skrive i årboka berre aukar på så det blir fyldige hefter også i framtida. Ikkje ver redd for at det du sit med og kanskje gjerne vil fortelja til andre ikkje er noko. Det er det heilt feil å tenkje alt har si soge, det er berre spørsmål om nokon vil formidle, fortelja den. Så set i gang! Å formidle historie til nye generasjonar er noko av det viktigaste historielaget heldt på med, og i tillegg til Under Hallingskarvet er også Holkalenderen ein måte å formidle historie gjennom gamle bilete. Har du ikkje sikra deg Under Hallingskarvet gjennom tidene, så har me framleis eldre hefter på lager. Ta kontakt så sender me deg dei du manglar. Helsing Hol historielag Knut Medhus leiar

2 viktig for deg og for uss! Bli kjent med heimbygda di og det som har vore. Det er mykje å velja i! Bokhandelen er ein triveleg plass å vera, berre sjå: Bøker, hobby, kontor- og datarekvisita, leiker m.m. og treng du meir peng, så har me tipping og rikstoto Velkomen innom Perstølen Ålingen kjøpesenter, 3570 Ål Tlf Du finn sjølvsagt det same utvalet i bøker og kontorrekvisita på Gol og Nes. Velkommen til oss på NOTABENE GEILO for ein god handel i nyoppussa butikk! Her vil du finne noko for liten og stor, far og mor. Vi har godt utval av lokallitteratur frå heile Hallingdal. Telefon

3 Hol historielag 2012 Eit nytt år går mot slutten og Hol historielag er glade for den store oppslutningen som har vore til våre ulike arrangement dette året. Det er så mykje enklare å drive med lagsarbeid når ein ser at medlemmene sluttar opp om det ein prøver å få til og me vonar de vil halde fram med oppslutninga også komande år. Me starta året slik dei fleste laga gjer med årsmøtet. Ola Ruud kåserte på sin alltid lune og underfulle måte og det var eit svært godt besøkt årsmøte der årsmøtesakene gjekk unna veldig greitt. I februar hadde me besøk av Kåre Olav Solhjell som sette soga om Hol dei siste hundre åra i kvinneperspektiv. Han hadde også eit kurs i det å forstå den gamle, snirklete gotiske skrifta. Ikkje så enkelt, men som så ofte ellers, øving gjer meister. 19. mars fekk me besøk frå Hole då Margit Harsson fortalde om bakgrunnen for ulike stadnamn og ikkje minst forklarte mange namn som medlemmene hadde sendt til henne. Tidleg på våren hadde me ein kveld der Torstein Seim fortalde om Villandane og Knut Medhus om lordane. Så barst det avgarde på historielagets årlege tur. For fyrste gong fekk me til ein to dagars tur og den gjekk til Haugesund og Karmøy der me såg på dei store utgravingane som er i ferd med å bli avslutta der. Bussturen vart krydra med store mengder opplysningar om det me såg takka vera den gode forteljaren og lokalkjente Georg Brekke. 4 planlagte arrangement måtte gå ut av ulike grunnar, men me fekk i alle fall erstatta eit av dei med ein temakveld der møteplassar var hovudsaka. Framifrå kåseri av Marit Hansen og Ola Ruud gjorde det til ein hyggeleg kveld. Den store vandringsturen i år vart turen til Usteberget under leiing av Arne Brynildsen. Me var på jakt etter Ustebergets løyndomar fossilar som er 500 millionar år gamle. Og me fann! I høve 200-års minnet om Ludvig Lindemann arrangerte historielaget saman med kyrkjemusikkomiteen ein konsert med utøvarar frå Ål og Torpo som serverte musikk som Lindemann hadde samla på sine ferder i Hallingdal blant anna i Hol. Planlegginga av 2013 er i full gang programmet kjem i samband med årsmøtet som er tidleg i februar Takk for samarbeidet i 2012 og me gler oss til å møte dykk på ulike tilstellingar også i For Hol historielag styret Knut Medhus leiar 3

4 Tusen takk til våre støttespelarar! Andre hefter frå Hol historielag I tillegg til det du no heldt i handa, Under Hallingskarvet, har Hol historielag følgjande å by på i 2012: Nils Slåtto ei minnebok: Nils Slåtto vart henretta av nazistar under krigen. Barnebarnet Olav Odden har samla mykje stoff om Nils og historielaget har teke på seg å gi ut heftet som fortel historia om Nils og kva som skjedde i samband med likvideringa og rettsakene etterpå. Holkalenderen 2013: Kalenderen i 2013 inneheldt gamle foto levert inn til Bygdearkivet av folk som har teke vare på dei gjennom mange år. Ulf Kløve trollmann i turisme kom ut tidlegare i haust. Arne Skogheim har laga eit portrett av Ulf Kløve som til fulle viser kva breidde Ulf har stått for i arbeidet sitt. Og skulle du mangle tidlegare utgåver av Under Hallingskarvet så spør i bokhandelen dei skal ha eit lager av alle. Me minner også om boka om busselskapa i kommunen, Bak rattet som framleis er å få kjøpt og heftet Gamle tufter i Urundlie og Grønsetlie. 4

5 Innhald Hol historielag Tusen takk til våre støttespelarar! Andre hefter frå Hol historielag Bli medlem i Hol historielag Item kuren som skulle gi karane håret attende Varden på Ustetind Merovingerkrigaren på Halldalsnosi Vildrenjagten paa Hardangervidden «Hols vakraste jente» Paul Breiehagen (Del 1): Om folk og hende ved Strandavatn Ein dag i den gamle skulen «En fryser ikke toet av en hallingdøl» Barndomsminner fra Hovet Guttorm med skyggelua Slåttonn på Rangdistølen Læregutt på Hol bilverksted høsten, vinteren og våren Sander skredder og andre skotter Kongeørna på Hallingstad Asle Grepp ( ) eit krigsminne Soga om Hol maskinlag Vegen over Dagalifjellet et 100 års minne Heimatt til Geilo i år Meir enn ein halv milliard år gamle fossil i Usteberget Frottébørsten til badehuset i Hol Eit minne om bombene i Tobakktjørnet og bombinga på Geilo Då folket på Vatne gjekk til kyrkje i Hol Mors dokument

6 Bli medlem i Hol historielag Du som no sit med Under Hallingskarvet 2012 i hendene kan kanskje tenke deg å bli medlem i Hol historielag som gir ut dette heftet? Det forpliktar ikkje meir enn å betala medlemskontingenten som er 100 kr for einskildmedlem eller 150 kr for familiemedlemskap. Betal inn til konto Gjennom vandringar, møter om ulike tema, svallekveldar og temakveldar vil laget gjera sitt til å auke interessa for soga om di eiga bygd, din eigen kommune. Medlemstalet i laget er no om lag 250. Me prøver mest mogleg å kommunisere per e-post då det er veldig raskt og greitt, så hugs å oppgi e-post adressa di når du melder deg inn. Årsprogrammet for 2012 blir sendt alle medlemmene i januar/februar. Me tek gjerne i mot idear til vandringar eller tema for møtene våre. Kvar vår legg me ut på tur der me reiser med buss til spennande kulturmål i Sør-Norge. Turen er gratis for medlemmer. Redaktør: Knut Medhus Postboks 4, 3576 Hol Tlf: / E-post: Bilderedaktør: Bjørn Furuseth Ettertrykk og avfotografering av stoff eller illustrasjonar er ikkje tillatt utan avtale med utgjevar. Forfattarane er ansvarlege for innhaldet i dei artiklane som er signerte. Utgitt av Hol historielag, 3576 HOL ISBN Under Hallingskarvet 2012 er levert av Thor Røer, 3579 Torpo 6

7 Item kuren som skulle gi karane håret attende Dei som er litt oppi åra hugsar det sikkert enno hårvatnet og kremen som heitte Item og kom frå Geilo. Den skulle ordne det slik at mannfolk som hadde mista håret fekk det att ved å gjennomgå Itemkuren. Det er litt uvisst når det starta, men midt på 1950 talet oppsto selskapet A/S Norsk Item med adresse Geilo. Og på Geilo var det eigaren av Geilo verktøy og knivfabrikk, Erling Brusletto som sto bak. I løpet av nokre hektiske år selde dette produktet så godt at det vart ei god inntektskjelde for fabrikkeigaren. Blandinga av Itemprodukta foregjekk på på Geilo og salskontoret var i Skippergata 27 i Oslo. På Itemrommet eller «laboratoriet» gjekk tapping og pakking med liv og lyst. Frå v: Grethe Brusletto, Gudrun Endrestøl på kaffibesøk frå lageret, Eva Brusletto og Randi Kvarme. Foto: Erling Brusletto. 7

8 Itemproduktet kom egentleg frå Sveits. Der finn ein det like tilbake til 1947 og det vart etablert selskap i fleire land i Europa dei komande åra. Itemprodukta besto i følge dei opplysningane produsenten sjøl gav, av vegetabilske oljer, og det var visse urtar som spelte ein særleg viktig rolle. I tillegg opplyste produsenten at det var ein del andre svært virkningsfulle stoff som ingen tidlegare hadde vore merksame på kor viktige dei var for hårveksten. Itemprodukta hadde den eigenskapen at dei trengte gjennom hodehuden, noko som var ein føresetnad for at dei skulle virke. Nærings- og vekstmidla i Item kom seg inn i stoffskiftet til hodehuden og det førte til at dei igjen kom i normal funksjon og håret tok til å vekse att. Dei som kjøpte, fekk med eit såkalla Itemkurs der det nøye blir forklart korleis dei må gå fram for at stoffet skal virke. Creme Capillaire var ein vesentleg del av kuren,også den kom i elegant krukke. Foto: Bjørn Furuseth. Slik såg flaskene med Item ut, moderne og elegante. Foto: Bjørn Furuseth. Itemkuren besto av to delar, hårvatnet og kremen. Kvar veke skal heile hodebotnen behandlast to gonger med kremen og to gonger med hårvatnet, og før det skjer, skal brukaren gni hodebotnen med ein halvstiv børste. I tillegg skal ein etter at kremen er smurt på, gjennomføre ein massasje av hodebotnen etter ei oppskrift som detaljert må følgjast. Vasking av håret tilrår Itemkurset berre skal skje 1 til 2 gonger kvar månad med unntak viss du bruker den spesielle Itemshampooen som du også kan få kjøpt. Då kan du vaske håret så mykje du vil. Kurset gjer også merksam på at det å få att nytt hår ikkje er gjort i ein handevending, du må ha tålmod og vera tru mot bruksanvisinga. 8

9 Kundebrev fulle av ros I arkivet til Geilo verktøy ligg det ei mappe med svært mange brev frå brukarar av Itemkuren. Breva er fulle av lovord om kuren, håret har kome attende og dei som før var nesten snaue, kan no greie håret sitt att. Me siterer nokre: «Jeg hadde en helt blank isse og håret falt fremdeles av da jeg begynte med Itempreparatene. Regnet ikke med at det var mulig eftersom det alltid har vært hevdet at det var umulig å få hår igjen på en blank isse. Men det umulige er blitt til virkelighet. Efter bruken av et Item kursett stanset alt håravfall og alt flass forsvant. Det gikk ikke lang tid før jeg merket at det begynte å vokse noe hår fram. I dag kan jeg vise det som jeg selv ikke turde håpe på: nytt hår over hele hodet. Især bakhodet og på selve issen er håret blitt langt og tett. Jeg kan derfor med stor glede og takknemlighet ikke få rost Item hårpreparatene nok.» Ervik Harstad Det var også ei avdeling i Sverige, og mange av breva er frå svenske brukarar: «Ja, Item har även verkat hos mig. Håravfall ock mjäll märker jag inget av. Håret har børjat så smått att komma tilbaka. Sedan juli månad som jag børjat med Item, har jag klippit håret en gång. Man ser alltså att Item hjälper.». Munkedal «Her i Alta er det masse som er interessert for Item, men det er penger det står i. Ellers kan jeg fortelle at det er mange som gir gode ord for Item. Jeg tror faktisk det er en vidundermedisin.» Elvebakken, Alta. Frisørar vart brukt som forhandlarar og også frå dei har det kome rosande brev: «Jeg kan med glede meddele Deres firma at jeg nu har sett det første resultat etter Item hårpreparater. Det er første gang jeg har sett noe resultat etter noe hårmiddel. Det forteller da heller ikke så lite at jeg nu har vært i frisørfaget i over 30 år. Jeg har forsøkt ikke så få hårmidler som har lovet det samme som Item, men med helt negativt resultat. Der er derfor ikke så rart at man med rette blir skeptisk. Jeg tør derfor anbefale Item til alle mine kunder med god samvittighet, og etterspørselen begynner nu å bli ganske stor. Jeg er nu utsolgt for det parti jeg fikk for ikke lenge siden og ber Deres firma vennligst sende meg omgående 1 dusin Item.» Lillesand 21. juli «Vennligst send meg Deres nye hårmiddel. Har hørt av mine venner at det har en forbløffende virkning og jeg har derfor selv lyst til å prøve det.» Larkollen I mappa er det langt over 100 brev som er tekne vare på alle positive og fulle av lovord. No er det vel grunn til å tru at det også kom brev frå misnøgde kundar, men mappa inneheldt ingen slike 9

10 Blanda på Geilo verktøy Sverre Isungset arbeidde ved Geilo verktøy i 45 år, frå 1950 til 1995 og han hugsar godt at han var mykje borti Item produktet. Sverre var lagersjef og hadde med både pakking, utsending og henting av varer til fabrikken. Sverre fortel: «Erling tok til å avertere dette produktet i ukeblada der det var ein liten bestillingslapp dei skulle sende inn og så sendte me Item til dei i oppkrav. Det vart ein voldsom respons. Det kom haugevis med bestillingslappar og eg hadde blant anna i oppgåve å skrive ut oppkravsbreva. Det vart så mykje at eg rakk det ikkje i arbeidstida, men måtte ta mange med heimatt. Så var det å levere på posten i svære ladningar og det vart sagt at alle desse sendingane våre førte til at salet av frimerke på Geilo postkontor auka så mykje at postmester Stokkenes fekk ein lønsklasse meir i løn! Det hendte nok at nokre pakker kom i retur fordi eg ikkje hadde klart å tyde den ofte krunglute handskrifta. Eg hadde også ansvaret for å hente varene til fabrikken og til Item produksjonen henta eg med jamne mellomrom store fat frå Vinmonopolet med sprit (som var tilsett parfyme så det var ingen som vart frista til å drikke den). Så kom dei andre ingrediensane i kanner av ulik storleik, og kremen kom i store buttar med noko grågrønn masse som ikkje lukta så altfor godt. Blandingsarbeidet foregjekk i ei eiga avdeling i 2. høgda i fabrikken kalla «Itemen» eller laboratoriet! I starten var det berre ein dame som dreiv med det, Randi Kvarme, men då etterspørselen auka, vart fleire sett til det arbeidet. Dei hadde alltid kvite frakkar og her var svært strenge krav til hygienen. No var verken Arnfinn eller Erling utstyrt med mykje hår, så me erta dei nok ein del for at dei gjekk som reklame for det motsette av det Item kuren lovde, men eg veit no ikkje om dei brukte det heller», avsluttar Sverre Isungset. Ei av døtrene til Erling, Grethe fortel: «Eg var 15 år då eg fekk sommarjobb i bedrifta til far. Då var eg med på laboratoriet og pakka krem i dei fine krukkene og tappa hårvatn i flasker frå tappekranene. Denne avdelinga låg i andre høgda mot vest. Sjølve blandingsprosessen var veldig hemmeleg, den fekk ikkje me på denne avdelinga vera med på. Men far gjekk alltid omkring med eit lurt smil og me som arbeidde her, hadde det også veldig triveleg saman. Det var mykje smil og moro. Kremen kom i store buttar og me pakka den fint ned i dei fine små krukkene, glatta godt på toppen og klistra lapp med gullskrift på lokket det såg veldig flott ut. Me vart etterkvart 3 damer som sto for tapping og krukkefylling, og det var nok å gjera, for dette gjekk unna. Sverre bar seg skakk på alle pakkene med Item han måtte sende. Far tente så gode pengar på dette at det var då han fekk råd til å bygge hytta si i Raggsteindalen.» Bruk av Creme Cappielere som den heitte, kunne føre til nokre problem på heimebane. Det var ganske feite saker: Dottera Eva fortel: «Kremen ble også påstått å være rene «skilsmissegrunnen». Gubben la seg med denne guffa i håret og i tillegg til å lukte vondt, ble det også mye griseri i sengetøyet. At han heller ikke skulle vaske håret for ofte, gjorde det ikke bedre. Jeg husker at min mor la ned forbud mot denne kur en. Hun ville kanskje heller ha en tynnhåret mann?» 10

11 Prisar: Prislista eg har tilgjengeleg er frå juli Då kosta eit sett Item kurpakning (krem og hårvatn) i innkjøp til dei som selde vidare kr inkludert den tids lukusskatt på 30% eller kr 5,44. Utsalsprisen var 34 kr. Dagens pris etter veksten i konsumprisindeksen ville vore 410 kr inkludert den same skatten. Item shampoo kosta kr 4,85 som svarar til 59 kr i dag. Timelønna for ein som arbeidde innan verkstad og industri, som Geilo verktøy, var same året kr 3,59. Det betyr at ein arbeider som ville kjøpe seg ein kur med krem og hårvatn måtte arbeide 9,5 timar for å ha pengar til eit slikt innkjøp! Virka det? I følge dei over 100 skrytebreva som ligg i arkivmappa på Geilo verktøy så må det har gjort det i alle fall for nokre, mange eller få. Item vart selt i mange tusen eksemplar i Norge og Sverige. Frisør Johnsen og seinare frisør svigerson Sigmund Hermansen på Geilo var som mange andre frisørar selgjarar av Item. Hermansen fortel at han mot slutten av 1960-talet hugsar at Erling Brusletto kom til han med nokre flasker Item som ha skulle selja til kundar som måtte trenge ein kur for å få att meir hår, men Hermansen kan ikkje minnast at nokon av dei fekk meir hår enn dei hadde før dei kjøpte Item. Men det er vel med dette som så mykje anna det virkar på nokon og ikkje på andre. Uansett så var det eit godt produkt for Geilo verktøy og eit av dei mange bevisa på at Erling Brusletto var ein kløppar til å finne produkt som selde. Det er liten tvil om at Erling var eit geni på mange måtar. Utan skulegang av noko slag konstruerte han maskiner som gjorde produksjonen enklare og raskare, han teikna og fann opp dei aller fleste av produkta som vart Geilo verktøy sine vinnarar. I følge dottera Grethe gjekk han alltid med diverse metalldelar i lommene på dressane han tenkte heile tida på nye løysingar, nye produkt. I 2013 ville bedrifta, som i 2012 blir avvikla, fylt 70 år og vi vonar då å kunne koma med ein større artikkel om karane bak, Erling og Arnfinn. Knut Medhus Kjelder: Sverre Isungset Eva Brusletto Grete Brusletto Knut Eriksen Harald Tingstad Kundebrev 11

12 Varden på Ustetind «Vi heldt så fram til Ustaoset, der vi vardesette Ustetind. No var vi komne til finare fjelltrakter med flate heier og sæterliv på vidda mellom Ustaoset og Nes, langt nede i Hallingdal» (Maurits Følsvik, vardebygger på Ustetind i 1899) Ustetind ble første gang brukt som trigonometrisk punkt av Harald Nicolai Storm Wergeland i Han var kartograf og militær (født i Bergen 1814 død 1893 i Kristiania). Wergeland var på Ustetind i forbindelse med den første oppmålingen av Jotunheimen. Det er høyst sannsynlig at han bygget en varde på Ustetind den gangen. Under oppmålingen av Jotunheimen var han blant de første som besteg flere av toppene der. Glittertind (2464m) var en av dem. Wergelands varde blir ikke nevnt av senere vardebyggere. I 1899 kom så vardebyggerne Maurits Olsen Følsvik ( ) og Elias S. Bjørneset ( ) til Ustetind på vardebygging etter oppdrag for Norges Geografiske Oppmåling. Den gang lå NGO under Forsvarsdepartementet s 3. kontor. Følsvik var født på Brauten i Volda, Bjørneset var født på Bjørneset i Volda. Det er således to sunnmøringer fra Kilsfjorden som bygger varde på Ustetind. Unge Følsvik, som var 19 år i 1899, ble en av de legendariske vardebyggerne. Sammen med Bjørneset bygget de flere varder omkring i landet. Nystølvarden i Ål var en av dem. Bjørneset var for øvrig gift med Følsvik s søskenbarn. Bygden disse karene kom fra fostrert en rekke vardebyggere. Det var i mange år tradisjon å skaffe seg sesongarbeid som vardebyggjar og som assistent på triangulering for «N.G.O.». I perioden arbeidde 22 mann frå Kilsfjorden med den type sommerarbeid. Det har vært hevdet at varden på Ustetind ble bygget allerede i Dette i følge en rapport fra samme år. Dette kan ikke være riktig. I årsberetningene for NGO i perioden blir ikke varden på Ustetind nevnt. Følsvik selv skriver i sine erindringer 12 Varden står like godt i dag og vitnar om framifrå handverk. Foto: Bjørn Furuseth.

13 i «Ein gløtt i Noregs fjellheim» at varden ble bygget av ham og under ledelse av - Bjørneset i Dette bekreftes av det som står i «Beskrivelse av 1. ordens hovedpunktene Buskerud-nettet». Der stadfestes det at varden ble bygget 11. august 1899 under ledelse av E. Bjørneset. At det finnes en rapport fra 1897 som beskriver at det ble bygget en varde på Ustetind i 1897 er merkelig. Sannsynligvis er det en feil i årstallet i rapporten. Dette bekreftes i noen grad av en rapport fra Nystølvarden som også er datert Der står det at Følsvik bygget en ny varde på Nystølfjell. Denne vardebyggingen skal da angivelig ha skjedd to år før han kommer til Hallingdal! «18. august Besteg Ustetind for at avgjøre, hvorvidt retningen herfra til Skrækken var klar (i tilfelle Skaupsjønut maa utgaa som 1.ordens pkt) den viste sig at være klar. Drog tilbake til Geilo om aftenen for at ordne med leie av heste»(kaptein Jens Meinich på Ustetind i 1908) Et navn som er sterkt knyttet til varden på Ustetind er Jens Meinich. Han observerte ved varden i 1908 og 1909, men var ikke med i byggingen av den. Trolig er det han som har satt ned en kobberbolt i området. Meinich bygget en av de første hyttene på Buodden også kalt Meinichodden. Fremdeles etter 100 år har familien hytte på Ustaoset. Med en slik tilknytning til området har trolig Meinich vært på Ustetind en rekke ganger. Kanskje har han vedlikeholdt den. Selv var han en flink vardebygger. Bl.a. bygget han varden på Bossnuten i Denne varden blir omtalt som Meinichs varde. Kanskje burde varden på Ustetind få samme navn? Tekniske data på varden: Ustetind varde, 1. ordens punkt Tresignalet på toppen ble brukt under trianguleringen i 1969/1970. Koordinater og beskrivelse: Det trigonometriske punktet har betegnelsen D33T0033. Ved punktet finnes en varde, en firkantbolt, og to sikringsbolter av kobber. Vardens koordinater er: Fra gradteigsprotokollen, D33T0033. Type koordinater Nord-verdi Øst-verdi UTMsone Høyde m UTM-koordinater Geodetiske koordinater Varden er sylindrisk med følgende dimensjoner i 2008: omkrets 7,50 m, det vil si diameter = 2,39 m, og høyde 1,94 m. Av Per Bremnes Kilder: Folketellingen 1900 og 1910 for Volda. Maurits Følsvik: «Ein gløtt i Noregs fjellheim» (Utg. 1963) Kartverket (Bjørn Geirr Harrson): «Verneplan for kart og oppmåling» (Utg. 2011) Marianne Meinich: «Rapport fra bestikket (Posisjon nr. 5, 2008)» (Utg. 2008) Riksarkivet: Årsberetninger NGO Sunnmøre historielag (Gunnar Heltne): «Bruk av sunnmørske utsiktspunkt (utg. 2009) Kartverket (Per Chr. Bratheim): «Beskrivelse av 1. ordens hovedpunktene Buskerud-nettet» 13

14 Halldalen og Halldalsnosi der funnet vart gjort. Foto: Magne Ove Furuseth. Merovingerkrigaren på Halldalsnosi I årboka til Den norske turistforening for året 1929 har A. W. Brøgger skrive ein artikkel om «Hardangerviddas saga». Der nemner han eit oldfunn som nok etter mange år kom fram under is og snø ved Halldalsnosi i det me no kallar Nordfjella. Han skriv: «Til Hardangerviddas store og ennu uskrevne saga hører også fortellingen om dem som «blev» her oppe, - på samme måten som kystfolk taler om dem som «blev» på sjøen. Om dette kan et enkelt oldfunn som blev gjort i 1913, fortelle mer enn mange ord. Da Nils Saltun og noen kamerater den høsten var på renjakt oppe under Halldalsnosi, i ville fjellet over mot Hallingdal, holdt han en dag på å stille efter nogen rener de hadde fått se. Mens han drev på med dette, tro han plutselig på nogen jernsaker som lå tett ved en snebre og omtrent to meter fra en større sten. De lå på en liten stenur omtrent en meter fra hverandre og aldeles bart i dagen, det var hvit hellegrunn der. Sakene blev siden tatt inn til Bergens Museum hvor de nu er. Det er et sjelden vakkert oldfunn fra 7. årh., altså minst tolv hundre år gammelt. Det er et nydelig sverd av jern, en usedvanlig fin spydspiss av jern med dekorasjoner, en vakker liten jernpil, og så en pen liten jernøks. Ingen har gitt en bedre forklaring på dette vakre oldfunn, midt inne i villeste og ødeste fjellet, enn Nils Saltun. «Jeg antar» skrev han, at det har vært en mann som har kommet i ilt vær og vart liggende død». 14

15 I den tida me i Noreg kallar merovingartid truleg ikring år 650 etter Kristi fødsel stupte ein ferdamann i fjellet mellom Lærdal og Hallingdal. Nordaust for Øljuvatn under Halldalsnosi i det me no kallar Nordfjella vart han liggjande. Kva ærend var han ute i? Var han ein væpna krigsmann eller var han ein reinsjeger? Berre våpensettet av jarn vart liggjande att etter han i fjellet. Han fall nok om på ei fonn eller like i nærleiken av ein bre. Det gjekk mot kaldare klima. Mann og våpen snødde ned og fraus inne i isen. Etter mange hundreår gjekk det atter mot varmare klima og breane trekte seg attende. I året 1913 vart det målt høgaste temperatur til då i Amerika. Det skulle gå omlag 1200 år før ein reinsjeger som gjekk utanom allfarveg i 1913 fann dette våpensettet frå merovingertida i steinura ved Halldalsnosi. Fyrst då breen trekte seg attende vart funnet gjort. I Alpane vart for nokre år sidan gjort eit liknande funn. Men der var heile mannen og all reidskapen han bar med seg godt bevart i isen. Mannen som vart funnen der fekk namnet Øtzi etter dalen og staden der han vart funnen. Funnet av denne Øtzi synte seg å bli datert heilt attende til bronsealder om lag 1500 år føre Kristus. Funnet er utstillt på museum i Italia. Siste åra ser me at mildare klima gjer at isbreane trekkjer seg attende. Det vert stadig gjort interessante funn langs iskanten sist på sumrane. Sist haust vart ein boge i ask og ein sko i tynt ubereidd skinn funne ved iskanten i Jotunheim. Bogen vart C14 datert til å stamme heilt attende til romertid ikring år 200 etter Kristus. Med klimautviklinga siste åra vil nok truleg nye interessante funn dukka fram frå isen. Kva vart funne ved Halldalsnosi? Merovingerkrigaren hadde bore med seg det beste av det ein kunne skaffe av våpen i denne tida. Av mannen var ikkje noko å finna. Det var våpensettet hans av jarn som låg att på staden. Soleis er det vel å tru at han har ligge ei tid før han snødde ned og isen bygde seg på over dei våpen han bar med seg og skulle løyna dei i minst 1200 år. Han hadde mellom anna med seg ein lang eineggja våpenkniv som gjerne vert kalla saxesverd eller vendelsverd. Rettnok var sverdet eineggja og må ha vore heller lite eigna til jaktbruk. Det må ha vore stort og må heller ha vore eit våpen til forsvar og kamp. Nokre korte våpenknivar frå denne tida vart bore på tvers framføre kroppen i oppheng og kunne soleis kanskje også eigna seg til jakt. Ein pilespiss låg også att på staden medan pilskaftet og bogen av tre var rotna bort. Der låg også ei holkøks og ein vakker spydspiss med fint innrissa mønster på funnstaden. Våpensettet var av særs god kvalitet, uttalte arkeologen ved Bergen museum der funnet vart deponert. Våpensettet var «mest som nytt» å sjå til etter alle desse åra. Det at funnet ved Halldalsnosi må hadde ligge nedfrose inne i isen i om lag 1000 år og sidan ligge turt på steingrunn i det turre klimaet so høgt til fjells, har nok gjort sitt til dei gode bevaringstilhøva for jarnet. 15

16 Økseblad frå Halldalsfunnet. Foto: Fotoavdelinga. Universitetsmuseet i Bergen. Var han ein krigar eller jeger eller kanskje begge delar? Sikkert svar kan ein nok ikkje gje, men jegeren laut nok også kunne forsvara seg mot fiendar. Våpensettet han bar med seg syner det. Pil, boge og spyd kunne vera våpen for ein reinsjeger og ein stor eineggja sverdkniv kunne vel ha vore nytta til slakting av rein. Fullt våpensett var dette og det var ei utrygg tid slik at jegeren laut ruste seg ut til forsvar og strid sjølv om han skulle jakta rein. Kvar kom han frå og kvar budde han? I rimeleg gangavstand frå funnet finn ein bygdene Hovet, Ål, men også Lærdal og kanskje Vang i Valdres der det er gjort særs mange funn frå nettopp merovingertida. Tenkjer ein så etter kva vegar han kan ha nytta og ser dette i høve til dei gamle slepene over fjellet, gir dette kanskje svaret på kvar han kom frå og kvar han skulle? Jakta han villrein eller var han på reise der målet var ei av bygdene ikring? Høyrde han kan hende heime i dei næraste bygdene i Hallingdal som Hovet eller Øvre-Ål der det også er gjort mange rike funn frå merovingertida? Var det slik at lokale hovdingar stod saman mot inntrengjar-grupper som for fram og røva og plyndra slik me høyrer i den seinare vikingetida? Storbøndene og hovdingane laut truleg møta fram med krigsmenn når land og folk var truga. Staden våpensettet vart funne ved Halldalsnosi kan etter leia tyde på at krigaren eller jegeren var på jakt eller han for gjennom Fødalen og Halldalen kanskje på veg mellom Lærdal og Hallingdal om han då ikkje var komen heilt på villstrå. Det går eldgamle vegfar mellom aust og vest i desse fjella. Truleg var han aleine sidan dei våpen han bar med seg vart liggjande att i fjellet. Det var snøen og seinare breen som vart grava til mannen. Var det uver og snø ein seinhaustes dag som brått kom over karen so han vingla? Svaret på dette får me nok ikkje! Skal ein gissa, er det vel helst å tru at han var åleine på reinsjakt og fraus i hjel i fjellet då kulden og snøfokket kom brått på han sidan våpensettet vart liggjande att der han stupte på eller ved fonna. 16

17 Kvar skulle han? Halldalsnosi ligg slik til at det er ei naturlege lei for å ta seg fram mellom Sogn og Hallingdal. Det var ei vanleg lei over fjellet når hallingane skulle til marknaden i Lærdal eller Lusakaupangen og handle seg salt og andre varer dei ikkje var sjølhjelpne med. Det var helst frå bygdene i Ål, Hol og Hovet dei tok denne leia og kom ned Sanddalen til Borgund eller over Flågrunnane og ned til Ljøsne. Slepene er eldgamle og kom jegeren/krigaren frå Hallingdal inn Iungsdalen opp Fødalen og Halldalen skulle han mogeleg over Flågrunnane og ut mot Kvevotne og vidare ned til Borgund, Ljøsne eller Lærdal. Eller hadde han heimen sin i Ål eller Hol? Gravfunn frå merovingertida i Ål og Hol Ein kjenner til fleire jordfunn både i Øvre-Ål og Hovet frå det 7. århundre og det som vert kalla merovingartida. På Styrkestad i Øvre Ål vart det i 1868 funne ikkje mindre enn 32 gjenstandar under ei steinrøys som stammar frå merovingartida. Her var saxesverd, spyd og piler som i funnet på Halldalsnosi. På nordre Villand i Hovet er likeeins gjort rike jordefunn frå merovingertida. Reinton meiner gardsnamnet Villand truleg kjem av «veland» som tyder heilagt land eller freda land jf. også «vebanda» som vart trekte når tinget vart sett for å fredlyse tingstaden. Me kjenner uttrykket «varg i veum» om den som forbraut seg mot tingfreden og vart lyst fredlaus eller landsforvist. Villand var nok gravstad for ein eller fleire storgardar i Hovet denne tida. Gudehovet skal ha stade på ein rund kolle på jordet rett ned for garden Overvoll og gav nok bygda namnet Hovet. I merovingertida var det Ull og Frøy dei tilba der dei sette opp gudebilete ute på åkrar, medan gudehovet truleg kom opp noko seinare i vikingetida då dei fremste gudane vart Odin og Tor. Ved hovet låg skeidåkeren der hestane kunne springe om kapp og der krigarane kunne prøva krefter. Hagevatnet (Hovsfjorden) gjekk denne tida heilt opp under gardane ved Villand før fossen i Djupedalen grov seg nytt løp. I Båtshaugane litt lenger vest drog dei opp båtane sine. På Villand «velandet/det heilage landet» litt lenger sør langs Hagevatnet, gravla dei sine døde. Kanskje var dette heimstaden til jegeren? Også i Lærdal og Valdres er det rike gravfunn frå merovingertida. Særleg Vang i Valdres har rike merovingerfunn og lyt ha vore tett folkesett alt i merovingertida. Soleis var det rike og stolte hovdingeætter på begge sider av fjellet alt denne tida. Kvaliteten og utkrotinga på spydet tyder på at det må ha vore ein mann av god ætt som fall ved Halldalsnosi. Det var nok ikkje kvar mann som kunne skaffa seg slike praktvåpen. Kven laga våpen for krigaren? Sverdet som vart funne er eineggja og er eit sokalla vendelsverd. Dette er tidstypisk for merovingertida og vart mykje nytta på kontinentet og austetter i Sør-Sverige denne tida, soleis namnet Vendelsverd. Ekspertane meiner det fine utkrota spydet frå Halldalsnosi kan henda vart produsert lokalt. 17

18 Spydet Spydspissen er vel den vakraste av dei våpna som vart funne ved Halldalsnosi. Den har fint mønster som er rissa inn i stålet medan det enno var varmt. Arbeidet syner eit mønster ekspertane kallar vendelstil II frå det 7. århundre. Det skal vera eit av få våpen med denne dekoren funne i nordiske område. Ein lyt ned i Sør-Europa og alamannisk område i Sør-Tyskland for å finne liknande. Den vakre og nøyaktige dekoren finn ein på falsen og midtpartiet på bladet på spydspissen. I Kvikne i Gudbrandsdalen er funne ein spydspiss med mest same utkrotinga/ flettemønstret innrissa. Soleis skulle ein tru at det er same smeden som har vore meister for begge desse spydspissane og at han har budd ein stad i Hallingdal, Sogn, Valdres eller Gudbrandsdalen. Det syner i alle høve at det må ha vore handelskontakt mellom bygdene. Det må ha vore ein svært dyktig smed som har laga spydspissen. Spydspissen til venstre er frå Halldalen, den til høgre er funne i Kvikne og mykje tyder på at det er same smeden som står bak. Saxesverdet Ekspertane seier at dyrefigurane på saxesverdet ser ut til å vera ei heller dårleg etterlikning etter ein original som mogeleg då er laga av ein lokal smed ein stad på Austlandet, kanskje Valdres, Gudbrandsdalen eller Hallingdal etter mønster frå eit våpen produsert i Sør-Tyskland. Også i Kvikne i Nord-Fron er det funne ein våpenkniv med plent det same innrissa mønsteret. Budde kan henda den dyktige smeden her oppe i dalen einkvan stad eller var han gudbrandsdøl? Valdres var mykje tettare folka denne tida og mange folk tok leia over Filefjell når dei skulle aust eller vest i landet. Soleis skulle ein kanskje helst tru at det var her smeden budde. Valdresjarnet vart i medelalderen rekna som det beste jarnet ein kunne få. Det var i frankarriket slike våpen tok si form. Men ekspertane meiner dette er lokalt smedarbeid av våpen etter framandt mønster. Kultur og handel hadde nok alt denne tida funne sine leier søretter til og frå frankarriket som var det mektige denne tida. Men er spydet produsert her heime var smedkunsten også her i landet langt framme. Jarn tok dei til å produsera av myrmalm alt kring år føre Kristi fødsel her i landet. Mogeleg kan karen ha bytta til seg spydspissen på ein kaupang mot skinn eller jarn. 18

19 Merovingertid Merovingerane var ei kongeslekt hjå frankerane som styrde landområda som er det noverande Frankrike og deler av Tyskland i åra mellom 400 og 700 etter Kristus. Dei er opphavet til namnet på tidsbolken her i landet. Dei vart sagt å nedstamme frå «dei langhåra kongane» Merovech og Childerik I som symbolsk bar langt uklipt hår som stammeleiarar for frankerane. Ei grein av denne folkegruppa var «Hazdingi» (ganske so likt halling!) dei langhåra berre til litt ettertanke, jf. Holsboka. Kongen Merovech gav i alle høve namnet til tidbolken før det me kjenner som vikingetida slo inn. Me finn seinare kongar som Klodvig I. Han var den fyrste herskaren som var katolsk kristen og sist Pipin som samla frankarriket i år 751 og som jaga vekk den gamle merovingerkongeslekta. Kan denne folkegruppa ha trekt nordover? Korleis var krigaren på Halldalsnosi kledd? Frå graver veit arkeologane at mannfolk denne tida bar ein kort kjortel til noko over knea i grov vevnad. Utanpå bar han nok helst ei kappe festa med ringspenne på høgre skulder slik at han fritt kunne trekke sverdet med høgre hand der sverdslira var festa i beltet. Sverdslira var nok i tre og er rotna burt. Han hadde truleg eit belte eller livreim der han stakk økseskaftet innom. Over skuldra bar han ein boge i tre som no er rotna bort, medan han hadde hadde pil/er i eit kogger av never eller lær. I handa bar han eit langt spyd med fin utkroting på falen. Han hadde truleg langt hår og skjegg. På føtene hadde han tynne sydde skinnsko, mogeleg festa med skinnreimer oppetter leggane og skorne gjerne fylt med sennegras eller likande som isolasjon. Korleis levde og budde denne krigaren? Nede i bygda stod nok eit treskipa langhus slik ein fann reistane av langhusa på Langegard eller Øsmundset ved Strandavatn. Rett nok er desse husa datert frå kring år 1000, men så store skifte i byggeskikken vart det ikkje før dei tok til å lafta seg hus. Men lafta hus kom nok fyrst mot slutten av vikingetida, i alle høve her oppe i fjelldalane. Veggane i langhuset hadde truleg torv som isolasjon utvendes medan dei innvendes var kledde med ståande telgde bord. Golvet var hardtråkka jord. Taket var nok tekt med never og torv. Langsetter ytterveggane fann ein sengebriskar medan eldstaden låg midt i rommet med åpen ljore i taket. Huset var gjerne avdelt for husdyra som nok også gav litt varme i huset. Men elden brann nok på åren mest heile tida for matlaging, lys og varme. Storbonden eller hovdingen som var leiaren i familiegruppa var også den religiøse leiaren som stod for avgudsdyrkinga på garden. Eit liknande funn I fjellområdet Grimsdalen mellom Dovre og Rondane i 1080 meters høgd vart det i 2005/2006 funne ei rik krigargrav. Funnet vart datert frå merovingertid eller om lag frå same tida som funnet ved Halldalsnosi. Også i Grimsdalen vart det funne eit eineggja sverd på 95 cm lengd, ei stridsøks, seks pilespissar og eit bryne. Dessutan verktøy som 19

20 Elegant spydspiss frå Halldalsfunnet. Foto: Fotoavdelinga. Universitetsmuseet i Bergen. fil, tang, nåler og eit flintestykke for tenning av eld. Gravfunnet vart gjort berre meter frå hustuftene ved sesongbuplassen Tøftom der ein har funne reistar etter eit stort ruseforma fangstanlegg for villrein. Geologane drog den slutninga at mannen truleg var ein krigar eller fangstmann som kanskje også laga kammar sidan det på sesongbuplassen Tøftom er funne produksjonsavfall, halvfabrikata og deler av dekorerte kammar. Mannen har fått si grav ved buplassen der han vart kremert og gravlagd med våpen og andre eignelutar. Dette var nok harde tider der ein laut verje seg mot villdyr og fiendar. Når krig og ufred truga gjekk bodet om å møte med krigsmenn for å stå saman mot ufred utanfrå. Var det villreinjakt som dreiv mannen på Halldalsnosi til fjells laut han nok også vere førebudd på å kunne verje seg mot fiendar. Det var veiding og fiske som var hovudnæringa i fjellbygdene denne tida. Jordbruket var truleg enno drive i det små her oppe i fjellet med nokre små rudde teigar mellom steinane til litt matkorn og litt vinterfor for nokre husdyr. Gardane var svært store i areal, men høgfjellet med jakt og fiske var almenning/ felleseige jf. det ein finn i gamle diplom som Almenningsstrand/Arvenningsstrand seinare Langestrand (Strandavatn). Det var likeeins fast busetnad i fjellet på Grunke og ved Helin (Helestrond) mellom Valdres og Hallingdal. Folket hadde si føde mest av jakt og fiske, og jegeren laut ferdast kring i fjella her oppe alt i merovingertida. Det skulle gå om lag 1200 år før våpensettet smelta fram av isen og vart funne ved Halldalsnosi. Funnet syner oss lagnaden til ein av våre tidlege forfedrar her oppe i fjellet og gjev oss samstundes eit lite kikkhol langt attover i tid. Torstein Seim 20

Minnebok. Minnebok NYNORSK

Minnebok. Minnebok NYNORSK Minnebok NYNORSK 1 Minnebok Dette vesle heftet er til dykk som har mista nokon de er glad i. Det handlar om livet og døden, og ein del om korleis vi kjenner det inni oss når nokon dør. Når vi er triste,

Detaljer

Birger og bestefar På bytur til Stavanger

Birger og bestefar På bytur til Stavanger Birger og bestefar På bytur til Stavanger Små skodespel laga for mellomtrinnet Forfattarar: Ola Skiftun og Sigrun Fister Omarbeidd til skodespel av Stavanger Sjøfartsmuseum Denne dagen var heilt spesiell,

Detaljer

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA TIL LEKSJONEN Fokus: Kjøpmannen og den verdifulle perla. Tekst: Matt 13.45 Likning Kjernepresentasjon MATERIELL: Plassering: Hylle for likningar Deler: Gulleske med kvitt

Detaljer

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7 Den gode gjetaren Lukas 15:1-7 Bakgrunn I denne forteljinga formidlar du noko om kva ei likning er. Difor er delen om gullboksen relativt lang. Det å snakke om dei ulike filtstykka som ligg i boksen, er

Detaljer

TEIKNSETJING... 2 Punktum... 2 Spørjeteikn... 2 Utropsteikn... 3 Kolon... 3 Hermeteikn... 3 Komma... 5

TEIKNSETJING... 2 Punktum... 2 Spørjeteikn... 2 Utropsteikn... 3 Kolon... 3 Hermeteikn... 3 Komma... 5 TEIKNSETJING... 2 Punktum... 2 Spørjeteikn... 2 Utropsteikn... 3 Kolon... 3 Hermeteikn... 3 Komma... 5 1 TEIKNSETJING Punktum (.) Vi bruker punktum for å lage pausar i teksta. Mellom to punktum må det

Detaljer

På tur med barnehagen. Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11

På tur med barnehagen. Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11 På tur med barnehagen Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11 Standarane, teikn på kvalitet. Desse tre standarane er felles for alle barnehagane i Eid kommune. Dei skal vise veg til korleis vi skal få god kvalitet

Detaljer

NAMNET. Av Jon Fosse GUTEN JENTA

NAMNET. Av Jon Fosse GUTEN JENTA NAMNET Av Jon Fosse Handlinga følger eit ungt par som dreg heim til hennar foreldre. Jenta er høggravid og dei manglar bustad. Det er eit drama om kor vanskeleg det er å forstå kvarandre og om lengselen

Detaljer

Jon Fosse. For seint. Libretto

Jon Fosse. For seint. Libretto Jon Fosse For seint Libretto Personar Eldre kvinne, kring seksti-sytti Middelaldrande kvinne, kring førti Mann, kring femti Fylgje Yngre kvinne, kring tretti Med takk til Du Wei 2 Ei seng fremst, godt

Detaljer

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv.

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv. Særemne 3-100 år med stemmerett I 2013 er det hundre år sidan alle fekk stemmerett i Noreg. På Norsk Folkemuseum arbeider vi i desse dagar med ei utstilling som skal opne i høve jubileet. I 2010 sendte

Detaljer

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid

EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid EVANGELIE-BØKENE Av Idun og Ingrid Matteus: Tid: Tidleg på 60-talet e.kr. Forfattar: Apostelen Matteus. Adressat: Jødar. Markus: Tid: En gang på 60- talet e.kr. Forfattar: Johannes Markus Adressat: Romarar

Detaljer

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba.

3 Gjer setningane om til indirekte tale med verba i preteritum. Han fortalde: Ho bur på Cuba. Han fortalde at ho budde på Cuba. LEDDSETNINGAR 1 Gjer setningane om til forteljande leddsetningar. Carmen er kona hans. Luisa går på skule i byen. Leo er tolv år. Ålesund er ein fin by. Huset er raudt. Det snør i dag. Bilen er ny. Arne

Detaljer

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger.

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. PREPOSISJONAR 1 Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. Luisa går på skule i Ålesund. Skulen ligg midt i byen. Klasserommet ligg i tredje etasje

Detaljer

Joakim Hunnes. Bøen. noveller

Joakim Hunnes. Bøen. noveller Joakim Hunnes Bøen noveller Preludium Alt er slik det plar vere, kvifor skulle noko vere annleis. Eg sit ved kjøkenvindauget og ser ut. Det snør, det har snødd i dagevis, eg har allereie vore ute og moka.

Detaljer

Setring ved Håbakkselet Hareid

Setring ved Håbakkselet Hareid Håbakkselet. Erling Hovlid og Einar Jacobsen Setring ved Håbakkselet Hareid Håbakkselet Steinar Hovlid (f. 1926) fortel til Leif Arne Grimstad om Håbakkselet i Vikebladet/Vestposten laurdag 22. desember

Detaljer

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Kvam herad Bruka e-post lesaren til Kvam herad Alle ansatte i Kvam herad har gratis e-post via heradet sine nettsider. LOGGE INN OG UT AV E-POSTLESAREN TIL

Detaljer

Månadsbrev for GRØN mars/april 2014

Månadsbrev for GRØN mars/april 2014 Månadsbrev for GRØN mars/april 2014 Oppsummering/ evaluering av mars/april Mål og innhald april I mars har me hatt fokus på språk. Me har hatt språksamlingar saman med Rosa kvar veke, der har me sett på

Detaljer

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike Molde Domkirke 2016 Konfirmasjonspreike Så er altså dagen her. Den store dagen. Dagen eg trur mange av dykk har gleda seg til lenge. Og det er lov å kjenne litt sommarfuglar i magen og både glede og grue

Detaljer

LOV 1950-12-08 nr 03: Lov om norsk riksborgarrett 1

LOV 1950-12-08 nr 03: Lov om norsk riksborgarrett 1 LOV 1950-12-08 nr 03: Lov om norsk riksborgarrett 1 -------------------------------------------------------------------------------- DATO: LOV-1950-12-08-3 OPPHEVET DEPARTEMENT: AID (Arbeids- og inkluderingsdepartementet)

Detaljer

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 (Nynorsk) Du skal IKKJE skrive namnet ditt på nokon av sidene i dette spørjeskjemaet. Vi vil berre vite om du er jente eller gut og kva for klasse du går i.

Detaljer

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2013/2014

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2013/2014 ÅRSMELDING for Rasdalen grendalag 2013/2014 Innleiing Årsmøtet for 2012/13 vart avvikla i grendahuset 28.03.13. På dette årsmøtet vart det vedteke at det sitjande styret skulle halda fram i eitt år til.

Detaljer

Serviceskyssen - eit inkluderande tilbod 30.04.2013. Vårkonferanse Mandal 1

Serviceskyssen - eit inkluderande tilbod 30.04.2013. Vårkonferanse Mandal 1 Serviceskyssen - eit inkluderande tilbod 30.04.2013 Vårkonferanse Mandal 1 Gaular, ein flott kommune i vakre Sogn og Fjordane. 30.04.2013 Vårkonferanse Mandal 2 Gaular, med dei tre ruteområda (2.923 innbyggjarar

Detaljer

JAMNE BØLGJER. også dei grøne greinene i jamn rørsle att og fram er som kjærasten min

JAMNE BØLGJER. også dei grøne greinene i jamn rørsle att og fram er som kjærasten min DET MØRKNAR SVEVNENS KJÆRLEIK JAMNE BØLGJER EIT FJELL I DAGEN eg står og ser på dei to hjortane og dei to hjortane står og ser på meg lenge står vi slik eg står urørleg hjortane står urørlege ikkje noko

Detaljer

«Ny Giv» med gjetarhund

«Ny Giv» med gjetarhund «Ny Giv» med gjetarhund Gjetarhundnemda har frå prosjektleiinga i «NY GIV I SAUEHOLDET» som HSG står bak, fått ansvar for prosjektet «KORLEIS STARTA MED GJETARHUND FOR FØRSTE GANG». Prosjektet går ut på

Detaljer

GISKE OS øydelagd av orkanen Dagmar. Tekst: Kjell Mork Soot. Foto : Lars Petter Folkestad

GISKE OS øydelagd av orkanen Dagmar. Tekst: Kjell Mork Soot. Foto : Lars Petter Folkestad GISKE OS øydelagd av orkanen Dagmar. Tekst: Kjell Mork Soot. Foto : Lars Petter Folkestad Først i denne delen om Giske OS står skrive om korleis vi bygde stasjonsbygninga. Der står nemnt at vi rekna med

Detaljer

2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball.

2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball. HEILSETNINGAR 2 Gjenta setningane. Begynn med adverbialet. Leo speler fotball. Kvar onsdag speler Leo fotball. Vi reiser til Cuba. Carmen les ei bok. Arne lagar middag. Luisa er på skulen. Det snør. I

Detaljer

Jon Fosse. Kveldsvævd. Forteljing. Oslo

Jon Fosse. Kveldsvævd. Forteljing. Oslo Jon Fosse Kveldsvævd Forteljing Oslo 2014 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2013 ISBN 978-82-521-8585-0 Om denne boka Kveldsvævd er ein frittståande

Detaljer

Månadsbrev frå oktober, Grøn avd.

Månadsbrev frå oktober, Grøn avd. Månadsbrev frå oktober, Grøn avd. Oppsummering/ evaluering av oktober Oktobermånad starta me med eit lite epleprosjekt. Inndelt i grupper, fekk alle barna vere med på tur for å hauste eple og plommer.

Detaljer

Forord Ein dag stod eg i stova til ein professor. Han drog fleire tjukke bøker ut av dei velfylte bokhyllene sine og viste meg svære avhandlingar; mange tettskrivne, innhaldsmetta, gjennomtenkte, djuptpløyande

Detaljer

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking Bjørn og Rovdyr Innhold Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders rjeundersøking For eller imot bjørn i Jostedalen? Intervju med nokre ikkje-bønder i dalen Intervju med nokre bønder i dalen

Detaljer

Ser du det? Ved Odd Erling Vik Nordbrønd døveprest i Møre Anne Marie Sødal kateket i døvekirken Nordenfjelske distrikt

Ser du det? Ved Odd Erling Vik Nordbrønd døveprest i Møre Anne Marie Sødal kateket i døvekirken Nordenfjelske distrikt Ser du det? Hvordan jobbe med trosopplæring og bibelfortellinger med hovedvekt på det visuelle. Vi lever i en mer og mer visuell tid, og dette bør få konsekvenser for hvordan kirken kommuniserer med og

Detaljer

Kom skal vi klippe sauen

Kom skal vi klippe sauen Kom skal vi klippe sauen KOM SKAL VI KLIPPE SAUEN Kom skal vi klippe sauen i dag Klippe den bra, ja klippe den bra Så skal vi strikke strømper til far Surr, surr, surr, surr, surr. surr Rokken vår går,

Detaljer

Ordning for dåp Storsamling Nærbø 06.12.10

Ordning for dåp Storsamling Nærbø 06.12.10 Ordning for dåp Storsamling Nærbø 06.12.10 Velkomsthelsing. Leiar: Forsamlinga skal i dag ta imot dette barnet (bruk gjerne namnet). Vi gjer dette med glede og i bevissthet om det ansvaret dette legg på

Detaljer

Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-)

Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-) Kjære føresette. Nok ein månad er snart over! Tida går veldig fort, spesielt når vi har det kjekt. Og det er akkurat det vi har på SFO:-) Alle borna i 1 klasse byrjar å bli trygge i sine nye omgivelser.

Detaljer

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2008/2009

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2008/2009 ÅRSMELDING for Rasdalen grendalag 2008/2009 Innleiing Årsmøtet for 2007/08 vart avvikla i grendahuset 20.03.08. På dette årsmøtet vart det vedteke at det sitjande styret skulle halda fram i eitt år til.

Detaljer

Vaffelhjarte Lena og eg i Knert-Mathilde

Vaffelhjarte Lena og eg i Knert-Mathilde Maria Parr Vaffelhjarte Lena og eg i Knert-Mathilde Illustrert av Bo Gaustad Det Norske Samlaget Oslo 2005 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av eboknorden 2013 ISBN 978-82-521-8583-6

Detaljer

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer:

Velkomen til. Dette heftet tilhøyrer: Velkomen til Dette heftet tilhøyrer: 1. samling: Kva er Bibelen? Skapinga. Babels tårn Forskaroppgåve 1 På denne samlinga har vi snakka om Bibelen. Det er ei gammal bok som har betydd mykje for mange.

Detaljer

Vidar Kristensen Illustrert av Lars Tothammer. leseser ie Nynorsk. Norsk for barnetrinnet

Vidar Kristensen Illustrert av Lars Tothammer. leseser ie Nynorsk. Norsk for barnetrinnet Vidar Kristensen Illustrert av Lars Tothammer leseser ie Nynorsk Julius Cæsar Norsk for barnetrinnet slaget Ved alesia Den mest berømte av motstandarane til Cæsar under gallarkrigen var gallarhovdingen

Detaljer

TURKESTOVA. 5. Dersom fleire hadde turkestove saman, var det då faste reglar for bruken, eller retta dei seg etter kvarandre som best dei kunne?

TURKESTOVA. 5. Dersom fleire hadde turkestove saman, var det då faste reglar for bruken, eller retta dei seg etter kvarandre som best dei kunne? Norsk etnologisk gransking Desember 1956 Emne 61 TURKESTOVA 1. Var det vanleg i Dykkar bygd å ha eit hus som dei kalla turkestova, tørrstugu, tørrstua, tørrstoga, trøstogo, tørrstugu, trystugu, trysty,

Detaljer

Brødsbrytelsen - Nattverden

Brødsbrytelsen - Nattverden Brødsbrytelsen - Nattverden 1.Kor 11:17-34 17 Men når eg gjev dykk desse påboda, kan eg ikkje rosa at de kjem saman til skade, og ikkje til gagn. 18 For det fyrste høyrer eg at det er usemje mellom dykk

Detaljer

TRESKING II. 3. Er det kjent at nokon har treskt beint frå åkeren? Var det i tilfelle serlege grunnar for dette?

TRESKING II. 3. Er det kjent at nokon har treskt beint frå åkeren? Var det i tilfelle serlege grunnar for dette? Norsk etnologisk gransking Desember 1955 Emne nr. 53 TRESKING II I 1. Kva tid på året var det dei til vanleg tok til å treskja? Var det visse ting dei i så måte tok omsyn til, t. d. om kjølden var komen?

Detaljer

G A M A L E N G K U L T U R

G A M A L E N G K U L T U R Norsk etnologisk gransking Emne nr. 12 Oktober 1948 G A M A L E N G K U L T U R Den gjennomgripande utviklinga i jordbruket dei siste mannsaldrane har ført med seg store omskifte når det gjeld engkulturen.

Detaljer

Nynorsk Institutt for lærerutdanning og skoleutvikling Universitetet i Oslo Hovudtest Elevspørjeskjema 8. klasse Rettleiing I dette heftet vil du finne spørsmål om deg sjølv. Nokre spørsmål dreier seg

Detaljer

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid)

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid) Mikkel, Anders og Tim Pressemelding I årets Kvitebjørnprosjekt valde me å samanlikna lesevanane hjå 12-13 åringar (7. og 8.klasse) i forhold til lesevanane til 17-18 åringar (TVN 2. og 3.vgs). Me tenkte

Detaljer

Vurdering av Hedalen mølle. I Sør Aurdal. Tilstand og forslag til utbedring.

Vurdering av Hedalen mølle. I Sør Aurdal. Tilstand og forslag til utbedring. Vurdering av Hedalen mølle I Sør Aurdal Tilstand og forslag til utbedring. Rapporten er utarbeida av bygningsvernrådgjevar ved Valdresmusea Odd Arne Rudi 1 Bakgrunn Det er stiftinga Bautahaugen Samlingar

Detaljer

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Mål: Elevane skal kjenne til utbreiinga av hallingmålet i nærmiljøet. Dei skal vita noko om korleis hallingmålet har utvikla seg

Detaljer

KappAbel 2010/11 Oppgåver 2. runde - Nynorsk

KappAbel 2010/11 Oppgåver 2. runde - Nynorsk Reglar for poenggjeving på oppgåvene (sjå konkurransereglane) : Rett svar gir 5 poeng. Galt svar gir 0 poeng Blank gir 1 poeng. NB: På oppgåvene 2 og 5 får ein 5 poeng for 2 rette svar. Eitt rett svar

Detaljer

GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING

GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING NYNORSK INNHALD GRAVFERD I BEDEHUSFORSAMLING... 2 GRAVFERDSORDNING:... 2 1. MENS VI SAMLAST... 2 2. FELLES SALME... 2 3. INNLEIING VED LEIAR... 2 4. BØN... 2 5. MINNEORD...

Detaljer

Regnet sit som glanspapir på hender og føter Vinden ser det eg ikkje ser Han som smiler under vindauget. Eg rissar ikkje namn

Regnet sit som glanspapir på hender og føter Vinden ser det eg ikkje ser Han som smiler under vindauget. Eg rissar ikkje namn Dans meg Lat meg sjå deg utan andlet, lat meg gå med deg i skogen utan klede. Vis meg dit du aldri før har vore, sei meg det du aldri før har tenkt. Våg meg utan sko og utan pust. Dans meg dit du vil Hudsong

Detaljer

Page 1 of 7 Forside Elevundersøkinga er ei nettbasert spørjeundersøking der du som elev skal få seie di meining om forhold som er viktige for å lære og trivast på skolen. Det er frivillig å svare på undersøkinga,

Detaljer

Månadsbrev for ROSA mars 2015

Månadsbrev for ROSA mars 2015 Månadsbrev for ROSA mars 2015 Oppsummering/ evaluering av mars Mars har vore ein lunefull månad med tanke på veret, men vi gledar oss over mange fine dagar med sol og vårleg varme. Har vore mykje ute og

Detaljer

APOSTELGJERNINGANE Av Linn og Jonas

APOSTELGJERNINGANE Av Linn og Jonas APOSTELGJERNINGANE Av Linn og Jonas 1,6 Kristi himmelferd: Jesus reiste frå jorda og opp til himmelen. Han skal koma att på same måten som han reiste. 2,1 Anden kjem pinsedagen: Læresveinane vart fylte

Detaljer

3. og 4 klasse på Straumøy Gard måndag 29.09.09

3. og 4 klasse på Straumøy Gard måndag 29.09.09 3. og 4 klasse på Straumøy Gard måndag 29.09.09 Då ungdomsskulebussen stoppa i Straumøykrysset kom 3. og 4. klasse veltande ut av bussen, klar til ein ny dag på Straumøy Gard. Marta, Marie og Janna var

Detaljer

Turmål 2009 - Vestre Slidre kommune. 1 Bergstjednet (856 moh)

Turmål 2009 - Vestre Slidre kommune. 1 Bergstjednet (856 moh) 1 Bergstjednet (856 moh) Posten er sett opp ved nordenden av Bergstjednet (856 m.o.h.), som er det einaste tjednet på Slidreåsen/Magistadåsen. Parker ved fylkesvegen over Magistadåsen der skogsbilvegen

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 2. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 2. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 2 Nynorsk Opp-ned musene av Roald ahl et var ein gong ein gamal mann på 87 år som heitte Laban. I heile sitt liv hadde han vore ein stille og roleg person.

Detaljer

Notat om historie og kulturlandskap

Notat om historie og kulturlandskap Notat om historie og kulturlandskap på del av g.nr. 40, br.nr. 1 og 13 Hauge i Kvinnherad planlagt regulert til bustadføremål. Tunet 2012 Hatlestrand november 2012 Karin Rabben Vangdal og Svein-Åge Vangdal

Detaljer

BIBELEN SITT TIDSPERSPEKTIV.

BIBELEN SITT TIDSPERSPEKTIV. BIBELEN SITT TIDSPERSPEKTIV. Hensikten med denne artikkelen er å visa kva Bibelen lærer om kor lenge det er sidan Adam og Eva levde og kva tid me kan forventa Jesu gjenkomst. Dette seier Bibelen: år e.

Detaljer

Tevling i Bygdekjennskap. Heftet er revidert av Norges Bygdeungdomslag.

Tevling i Bygdekjennskap. Heftet er revidert av Norges Bygdeungdomslag. Tevling i Bygdekjennskap Heftet er revidert av Norges Bygdeungdomslag. NORGES BYGDEUNGDOMSLAG 1992 Dette er ikkje nokon tevlingsregel, men heller ei rettesnor og eit hjelpemiddel for lokallag som ynskjer

Detaljer

Kvifor kan ikkje alle krølle tunga? Nysgjerrigperprosjekt 5.- 7.kl 2008. Davik Oppvekst

Kvifor kan ikkje alle krølle tunga? Nysgjerrigperprosjekt 5.- 7.kl 2008. Davik Oppvekst Kvifor kan ikkje alle krølle tunga Nysgjerrigperprosjekt 5.- 7.kl 2008. Davik Oppvekst Innhaldsliste: Framside med problemstilling Hypoteser Plan Spørjeskjema Arbeid med prosjektet Kjønn Trening Alder

Detaljer

Teknikk og konsentrasjon viktigast

Teknikk og konsentrasjon viktigast Teknikk og konsentrasjon viktigast Karoline Helgesen frå Bodø er bare 13 år, men hevdar seg likevel godt i bowling der teknikk og konsentrasjon er viktigare enn rein styrke. Ho var ein av dei yngste finalistane

Detaljer

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor»

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Velkommen til oss i Maurtuå Barnehage. Dette heftet med informasjon håpar me kan være til hjelp for deg når du skal være vikar.

Detaljer

FORBØN. Forbøn ORDNING FOR. for borgarleg inngått ekteskap. 1 Preludium/Inngang. 2 Inngangsord. Anten A

FORBØN. Forbøn ORDNING FOR. for borgarleg inngått ekteskap. 1 Preludium/Inngang. 2 Inngangsord. Anten A FORBØN ORDNING FOR Forbøn for borgarleg inngått ekteskap Under handlinga kan det gjevast rom for medverknad av ulike slag. Det kan vera medverknad frå festfølgjet ved einskilde av dei liturgiske ledda,

Detaljer

Norsk Bremuseum sine klimanøtter

Norsk Bremuseum sine klimanøtter Norsk Bremuseum sine klimanøtter Oppgåve 1 Alt levande materiale inneheld dette grunnstoffet. Dessutan inngår det i den mest kjende klimagassen; ein klimagass som har auka konsentrasjonen sin i atmosfæren

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR

BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR TIME KOMMUNE Arkiv: K1-070, K3-&32 Vår ref (saksnr.): 08/1355-6 JournalpostID: 08/14810 Saksbeh.: Helge Herigstad BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR Saksgang: Utval Saksnummer

Detaljer

mmm...med SMAK på timeplanen

mmm...med SMAK på timeplanen mmm...med SMAK på timeplanen Eit undervisningsopplegg for 6. trinn utvikla av Opplysningskontora i landbruket i samarbeid med Landbruks- og matdepartementet. Smakssansen Grunnsmakane Forsøk 1 Forsøk 2

Detaljer

TEVLINGSREGEL FOR NORGESKUNNSKAP

TEVLINGSREGEL FOR NORGESKUNNSKAP TEVLINGSREGEL FOR NORGESKUNNSKAP Revidert 2009 NORGES BYGDEUNGDOMSLAG 1 MÅLET MED TEVLINGA Denne tevlinga er ny av 2009, og fremstår som en hybrid mellom Dialekttevling, NBU-quiz og Musikktevling altså

Detaljer

SONGAR I MINNETEKST I MINNETALER I DØDSANNONSER

SONGAR I MINNETEKST I MINNETALER I DØDSANNONSER SONGAR I MINNETEKST I MINNETALER I DØDSANNONSER SONGAR ALLSONG Blott en dag Bred dina vida vingar Deg være ære Eg veit ei hamn Ein fin liten blome Han er oppstanden Han tek ikkje glansen av livet Hjemme

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve Nynorsk Ei gruppe elevar gjennomførte eit prosjekt om energibruk og miljøpåverknad. Som ei avslutning på prosjektet skulle dei skrive lesarbrev

Detaljer

SUNDAG Morgonbøn (Laudes)

SUNDAG Morgonbøn (Laudes) SUNDAG Morgonbøn (Laudes) Inngang L Herre, lat opp mine lepper! A Så min munn kan lovprisa deg. A no og alltid og i alle Song Sal 93 I Herren råder, * han har kledd seg i høgd. II Herren har kledd seg

Detaljer

FANTASTISK FORTELJING

FANTASTISK FORTELJING FANTASTISK FORTELJING Leiken går ut på at alle som er med, diktar ei fantastisk forteljing. Ein av deltakarane byrjar på ein historie, men stoppar etter ei stund og let nestemann halde fram. Slik går det

Detaljer

Olaug Nilssen. Få meg på, for faen. Roman

Olaug Nilssen. Få meg på, for faen. Roman Olaug Nilssen Få meg på, for faen Roman 2005 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2012 ISBN 978-82-521-8231-6 Om denne boka Ein humorstisk roman om trongen

Detaljer

Mors friluftsliv - nyttig og naturleg

Mors friluftsliv - nyttig og naturleg 5. JANUAR 2016 Mors friluftsliv - nyttig og naturleg Friluftslivsseminar Sogndal 5. januar 2016 Inger Marie Vingdal, HIOA Livslangt liv i natur Kvinne født 1927 Gardbrukar og budeie til1994 Enke, pensjonist

Detaljer

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg.

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg. JANUAR 2015! Ja, i går vart friluftsåret 2015 erklært for opna og me er alle ved godt mot og har store forhåpningar om eit aktivt år. Det gjeld å ha store tankar og arbeida medvite for å gjennomføra dei.

Detaljer

post@efremforlag.no / www.efremforlag.no

post@efremforlag.no / www.efremforlag.no tidebøn Efrem Forlag 2009 Rune Richardsen Boka er laga i samarbeid med Svein Arne Myhren (omsetjing) etter mønster av Peter Halldorfs og Per Åkerlunds Tidegärd, Artos 2007. Med løyve. Bibeltekstane er

Detaljer

Brannsår, rus eller friheit?

Brannsår, rus eller friheit? Brannsår, rus eller friheit? Eg la hendene bak ryggen og kneip meg sjølv i armen. Eg hadde førebudd meg på dette. Førebudd meg for den vonde heksa. Ho sat der, i sofaen, rusa. Alt var gitt opp, og no var

Detaljer

Aurland fjellstyre Møtedato: 3.11.15 Stad: Fjordsenteret

Aurland fjellstyre Møtedato: 3.11.15 Stad: Fjordsenteret SAKSUTGREIING Aurland fjellstyre Møtedato: 3.11.15 Stad: Fjordsenteret Sak 33/15. Oppsummering av reinsjakta i år Saksopplysning/vurdering Fellingsstatistikk og oppsynsrapport frå jakta i Nordfjella ligg

Detaljer

TIDSUR. Svartedauden. Dei første norske byane vert grunnlagt. Dei første menneske kjem til Noreg. Julius Cæsar

TIDSUR. Svartedauden. Dei første norske byane vert grunnlagt. Dei første menneske kjem til Noreg. Julius Cæsar TIDSUR Dei første norske byane vert grunnlagt Julius Cæsar 10 11 Svartedauden 12 Dei første menneske kjem til Noreg 1 2 9 8 Jordbruk vert innført i Noreg Pyramidane i Egypt vert bygd Skriftspråk vert 7

Detaljer

RAPPORT FRÅ OPPFØRING AV KULTURMINNESKILT PÅ ØYA KINN

RAPPORT FRÅ OPPFØRING AV KULTURMINNESKILT PÅ ØYA KINN SOGN & FJORDANE FYLKESKOMMUNE KULTURAVDELINGA RAPPORT FRÅ OPPFØRING AV KULTURMINNESKILT PÅ ØYA KINN I SAMARBEID MED FLORA HISTORIELAG FLORA KOMMUNE Torleif Reksten og Hermod Seim ved skiltet på rutekaia.

Detaljer

Mini-skodespel om Lars Skrefsrud (1840-1910) SCENE II: I Tjuvhøla. SCENE lll: Dina og Anna.

Mini-skodespel om Lars Skrefsrud (1840-1910) SCENE II: I Tjuvhøla. SCENE lll: Dina og Anna. Mini-skodespel om Lars Skrefsrud (1840-1910) Kilde: Boka om Lars O. Skrefsrud (Kerap - Jungelfolkets høvding) av Olav Hodne. Innleiing: For 160 år sidan (i 2010, er det 170 år sidan) vart det født ein

Detaljer

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Når det gjeld barn som vert utsett for vald eller som er vitne til vald, vert dei ofte utrygge. Ved å førebygge og oppdage vald, kan me gje barna

Detaljer

Undervisningsopplegg Ishavsmuseet Aarvak 5. til 7. klasse

Undervisningsopplegg Ishavsmuseet Aarvak 5. til 7. klasse Undervisningsopplegg Ishavsmuseet Aarvak 5. til 7. klasse KOMPETANSEMÅL Generelt om naturfag: Kunnskap om, forståelse av og opplevelser i naturen kan fremme viljen til å verne om naturressursene, bevare

Detaljer

Plassebakken Barnehage

Plassebakken Barnehage Plassebakken Barnehage Plassebakken Post Austigard Februar 2012 www.plassebakken.no Hei alle sammen! Plassebakken Barnehage BA I januar har vi nytta oss av det fine veret å vøre mykje ute! Sjølv om det

Detaljer

SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING

SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING Norsk etnologisk gransking Emne nr. 38 Mai 1953 SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING Det har i eldre tid vore ymse seremoniar og festar i samband med husbygginga, og er slik ennå. Vi kjenner tolleg

Detaljer

Månadsbrev for Rosa september 2014

Månadsbrev for Rosa september 2014 Månadsbrev for Rosa september 2014 Oppsummering/ evaluering av september Språkutvikling Omsorg Ser at borna no stort sett er trygge både på rutinane, dei andre barna og dei vaksne på avdelinga. Dette fører

Detaljer

Bitraf Resultatregnskap0per031.12.2012

Bitraf Resultatregnskap0per031.12.2012 Bitraf Resultatregnskap0per031.12.2012 Note 2012 Driftsinntekter Medlemskap 1 89,660.56 Bedriftspartner 2 15,000.00 Sum;driftsinntekter 104,660.56 Driftskostnader Husleie 80,714.00 Labutstyr 3 3,327.00

Detaljer

6. trinn. Veke 24 Navn:

6. trinn. Veke 24 Navn: 6. trinn Veke 24 Navn: Takk for ei fantastisk fin førestilling i går! Det var veldig kjekt å sjå dykk, både på formiddagen og på ettermiddagen. Eg vart veldig stolt! No må vi få rydda opp og pakka litt

Detaljer

Jon Fosse. Andvake. Forteljing

Jon Fosse. Andvake. Forteljing Jon Fosse Andvake Forteljing 2007 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Omslag: Stian Hole/Blæst design Printed in Denmark Trykk og innbinding: Nørhaven Paperback AS, 2008 Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia,

Detaljer

INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE

INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE Alle vaksne i Lyefjell barnehage arbeider for at det enkelte barn opplever at: Du er aktiv og tydelig for meg Du veit at leik og venner er viktige for

Detaljer

Frisk luft og mykje mjølk gav friske kalvar og 30% betre tilvekst

Frisk luft og mykje mjølk gav friske kalvar og 30% betre tilvekst Frisk luft og mykje mjølk gav friske kalvar og 30% betre tilvekst Målet med reportasjen er å setje fokus på praktiske løysingar for oppstalling av frisk kalv, god avdrått og avkastning med mjølkeproduksjon

Detaljer

KappAbel 2010/11 Oppgåver 1. runde - Nynorsk

KappAbel 2010/11 Oppgåver 1. runde - Nynorsk Reglar for poenggjeving på oppgåvene (sjå konkurransereglane) : Rett svar gir 5 poeng. Galt svar gir 0 poeng Blank gir 1 poeng. NB: På oppgåvene 3, 4, 7 og 8 får ein 5 poeng for 2 rette svar. Eitt rett

Detaljer

Kva kompetanse treng bonden i 2014?

Kva kompetanse treng bonden i 2014? Kva kompetanse treng bonden i 2014? Fagleiar Bjørn Gunnar Hansen TINE Rådgjeving Samtalar med 150 mjølkebønder dei siste 6 åra, frå Østfold til Nordland Kompetanse Kunnskap (Fagleg innsikt) Ferdigheiter

Detaljer

Månadsbrev for Hareid Rotaryklubb januar 2016 Referent Øystein Alme

Månadsbrev for Hareid Rotaryklubb januar 2016 Referent Øystein Alme Månadsbrev for Hareid Rotaryklubb januar 2016 Referent Øystein Alme 04.januar Møtet denne kvelden starta med songen Du ska få ein dag i mårå av Alf Prøysen, 1971. Bernhard H. ønskte vel møtt og informerte

Detaljer

SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9

SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9 SETNINGSLEDD... 2 Verbal... 2 Subjekt... 2 Objekt... 5 Indirekte objekt... 6 Predikativ... 8 Adverbial... 9 1 SETNINGSLEDD Verbal (V) Eit verbal fortel kva som skjer i ei setning. Verbalet er alltid laga

Detaljer

SONGAR I MINNETEKST I MINNETALER I DØDSANNONSER

SONGAR I MINNETEKST I MINNETALER I DØDSANNONSER SONGAR I MINNETEKST I MINNETALER I DØDSANNONSER SONGAR ALLSONG Blott en dag Bred dina vida vingar Deg være ære Eg veit ei hamn Ein fin liten blome Han er oppstanden Han tek ikkje glansen av livet Hjemme

Detaljer

ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER

ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER AV ALF KJETIL WALGERMO Mitt bankande hjarte. Ungdomsroman. Cappelen Damm, 2011 Mor og far i himmelen. Illustrert barnebok. Cappelen Damm, 2009 Keegan og sjiraffen. Illustrert

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 3. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 3. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 3 Nynorsk Leite etter mat Her er tre prosjekt som handlar om kva små skapningar et, og korleis dei leiter etter mat. Først må du finne verkelege maur,

Detaljer

Plassebakken Barnehage

Plassebakken Barnehage Plassebakken Barnehage Plassebakken Post Sørigard Februar 2012 www.plassebakken.no Hei og hå! I månaden som er gått har vi leika oss ute i snøen, så nær som kvar dag. Vi sila i bakkane og mala på snøen

Detaljer

Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum.

Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum. Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum.no Spørjeliste nr. 253 Fadderskap Den som svarar på lista er samd i at svaret

Detaljer

3 52 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 52 2014-10-14 15:08:14

3 52 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 52 2014-10-14 15:08:14 5 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 5 014-10-14 15:08:14 Algebra MÅL for opplæringa er at eleven skal kunne forenkle fleirledda uttrykk og løyse likningar av første grad og enkle potenslikningar

Detaljer

2 Inngangsord. 1 Preludium/Inngang. ORDNING FOR Vigsel. Anten A. L I namnet åt Faderen og Sonen og Den Heilage Ande. Eller B

2 Inngangsord. 1 Preludium/Inngang. ORDNING FOR Vigsel. Anten A. L I namnet åt Faderen og Sonen og Den Heilage Ande. Eller B ORDNING FOR Vigsel Under handlinga kan det gjevast rom for medverknad av ulike slag. Det kan vera medverknad frå bryllaupsfølgjet ved einskilde av dei liturgiske ledda, og det kan vera tillegg til handlinga

Detaljer