JOSTEIN SAAKVITNE NYE ELEKTRONISKE MEDIUM

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "JOSTEIN SAAKVITNE NYE ELEKTRONISKE MEDIUM"

Transkript

1 JOSTEIN SAAKVITNE NYE ELEKTRONISKE MEDIUM

2 GAN Forlag AS, Oslo utgåve/1. opplag ISBN Redaktør: Mai Gythfeldt Biletredaktør: Mai Gythfeldt Til nynorsk ved Jan R. Tislevoll Grunndesign: Stein Holmboe Erichsen Omslagsdesign: GAN Grafisk AS Grafisk produksjon og trykk: GAN Grafisk AS, Oslo 2003 Bildeliste: Side 04: Mikkel Østergaard/BAM/Samfoto Side 06: Chris Pfuhl/Samfoto Side 10: Jann Lipka/Mira/Samfoto Side 15: Øystein Søbye/NN/Samfoto Side 24: Mimsy Møller/Samfoto Side 28: Jann Lipka/Mira/Samfoto Side 33: Espen Tveit/Samfoto Side 46: Jann Lipka /Mira/Samfoto Side 49: Mikkel Østergaard/BAM/Samfoto Side 52: Matti Niemi/Gorilla/Samfoto Side 62: Mikkel Østergaard/BAM/Samfoto Side 74: Jann Lipka/Mira/Samfoto Side 80: Jann Lipka/Mira/Samfoto Side 88: Jann Lipka/Mira/Samfoto Side 95 Nana Reimers/BAM/Samfoto Det må ikkje kopierast frå denne boka i strid med åndsverklova eller avtalar gjorde med KOPINOR, Interesseorgan for rettshavarar til åndsverk. Kopiering i strid med lov eller avtale kan føre til erstatningsansvar eller inndraging og kan straffast med bøter eller fengsel. Alle spørsmål om forlaget sine utgivingar kan stillast til: GAN Forlag AS Postboks 6345 Etterstad 0604 OSLO E-post:

3 INNHALD Forord Vår nye digitale verd Scenario 200? Kjøleskap og klær på nett Digitale spor Internett Kva er Internett? Kven eig Internett? Kven betalar for Internett? Korleis foregår trafikken på Internett? Korleis foregår transporten av informasjon på nettet?.. 14 Verdsveven World Wide Web (WWW) Nettadresser(URL) Løkskrellemetoden Kor stort er Internett og web? Ulike typar nett Websida HTML Hypertekst og hyperlenkjer Webverktøy/program Korleis finne fram på nettet Søkjemotorar Korleis arbeider søkjemotorane? Emneportalar Korleis søkjer du best på nett? Før du søkjer Kvalitetssikring av søket Kjeldekritikk og kvalitetssjekk Finne og vurdere kjeldar Kvifor kjeldekritikk er viktig Utsjåanden kan bedra Kriteriar for kjeldekritikk Nettadressene Domener og truverde Opphavsrett Korleis fungerer opphavsretten? Nettjegarar og andre nye yrke Ei ny yrkesgruppe dukkar opp Nettjournalisten Kommunikasjonsmedarbeidaren Webdesignaren Multimediaprodusenten Webmaster og webredaktør Trendar på nettet Portalar E-handel E-læring M-læring Læringsportalar og læringsmeklarar Mobile løysningar Alt er trådlaust Breidband Kva er eigentleg breidband Individualisering Konvergens Elektronisk post (e-post) Papirpost og e-post Innhaldet i e-brev Likeverdige? Korleis vert e-breva sende? Gratistenestene Andre former for elektronisk post Diskusjonsgrupper Ulike typer diskusjonsgrupper Reglar for bruk av Internett USEnet Prat på nett (chat) Avansert prating Speleverden på nett Å produsere for nettet Korleis lage eigne nettsider Arbeidsgangen Gode websider Døme på korleis du kan gå fram ved samansnekring av ei webside

4 Korleis byggje opp gode nettstader Direkte vegar Ventetid Det enklaste er ofte best Grafikk Hypertekst Interaktivitet Dynamiske nettstader Papir - web Tekst på web Ein freistnad på å samanfatte nokre reglar Korleis skrive og utforme tekst for web Lag teksten rett for målgruppa Hovedprinsippet for lesing på nettet er skanning Kort teksten ned til det halve Den omvende pyramiden Peikarar (lenkjer) Navigasjon/oversiktskart Typografi Design Storleik Papir mot skjerm Skriv så du blir funnen av søkjemaskinane! Bilde for web Fordeler og ulemper med JPEG og GIF Korleis du går fram for å skaffe dei beste bilda til web Multimedia Lyd, video og animasjonar på nett og CD Video Bruk av lyd Multimedia Korleis lage multimediapresentasjonar Forarbeid Produksjon Animasjon på web Generelt om animasjon Kva vert animasjonar brukt til? GIF-animasjonar Korleis lage GIF-animasjonar? Digital videoredigering Innlastning/digitalisering Ulike videoformat Lyd på nettet Samelingsfrekvens Bitoppløysing Komprimering Ulike lydformat Korleis bruke lyd på nettet Distribusjon CD-ROM og DVD Kva er ei CD-rom? Korleis vert ei ferdig CD-ROM laga? Ulike typar innhald på CD-ROM Korleis lage eit godt program for CD-ROM? DVD CD-ROM og web Krysspublisering Publisering for ulike media Kontroll med resultatet Pdf Levande bilde Frå p-bok til e-bok

5 5 FORORD Dette heftet er skrive for deg som er interessert i dei nye media som nå utviklar seg med rasande fart. Ord og omgrep som web, chat, media player, DVD osv. virrar rundt oss og gjer tilveret utrygt for nokon, spanande for andre. Kva tyder dei eigenleg og kvar er samanhangane? Kanskje har du allereie laga dine første websider og er svært nøgd med resultatet. Men veit du kva inntrykk dei gjer på andre? Er sidene godt nok utforma? Skriv du for web eller skriv du framleis for papirpublisering? Nokre har drive mykje med prat på nettet (chat), medan andre ventar med det, kanskje fordi dei ikkje kjenner nok til denne måten å kommunisere på. Vil du verte ein aktiv nettpratar? Kva ønskjer du å oppnå med det? Er det nokon fare med dette? For enkelte er det meir naturleg å sende e-post enn å skrive papirbrev, og dei fleste er storbrukarar av SMS (tekstmeldingar). Men kan du verkeleg bruke desse media, kjenner du til dømes nok til korleis du bør lage e-postmeldingane dine utan å skape negativt inntrykk av deg sjølv hjå mottakaren? Målet med heftet er å gje ei innføring i dei nye media, slik at du ser dei mange moglegheitene og skjønar samanhangane. Men vi ønskjer og å vere med og gjere deg til ein aktiv medspelar i denne utvekslinga av elektronisk informasjon og kunnskap. Det er ei spanande verd som faldar seg ut innanfor vår rekkevidd (!!). Verdsveven (WWW) veks med enorm fart, og stadig fleire koplar seg opp mot den. Vi vonar at du ikkje berre ønskjer å verte ein passiv surfar på overflata av dette nettverket, men og vil ta djupdykk i alt materialet som finst her. At du ønskjer å skaffe deg kunnskap om korleis du skal finne fram i all informasjonen og bruke den på meiningsfulle måtar. Ikkje minst vonar vi at du sjølv vil vere med å bidra til innhaldet på veven. Alt ser ut til å verte digitalisert i vår verd, og dei første spelefilmane med berre digitale skodespelarar er komne på marknaden. Kva dette vil ha å seie for framtidas filmopplevingar kan vi berre fantasere om. Du vil sjølv kunne arbeide i denne digitale bilde- og lydverda ved åbruke digital video som du redigerer i ein PC. Du kan setje saman og manipulere bilde og lyd på måtar som var utenkjelege for få år sidan. Dei som er interesserte i lyd og musikk har og fått nærast uavgrensa moglegheiter til å arbeide kreativt med digital lyd. Men prøv å ikkje la teknologien skygge for innhaldet! Det er svært lett å bli begeistra av dei tekniske moglegheitene som den nye teknologien gjev deg, og gløyme at det framleis handlar om kommunikasjon mellom menneske. Det viktigaste er å formidle gode bodskap. Den som best maktar å utforme bodskapen sin og gje innhald til tankane sine, vil vinne fram til andre. Lukke til i di nye digitale verd!

6 6 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM

7 7 VÅR NYE DIGITALE VERD SCENARIO 200? Buzzzzz Du vaknar om morgonen vurderer om du i dag vil arbeide på skolen eller gjere arbeidet heime. Du avgjer at du vil vere heime. Eigenleg spelar det ikkje så stor rolle kvar du er, då du for tida jobbar saman med to andre om eit prosjekt der de skal samle informasjon frå nettet og bearbeide dette til ein presentasjon for klassen din om ei veke. Då kan de like godt bruke nettet til å arbeide saman. Du set deg framfor kommunikasjonsmaskinen di (den som tidlegare vart kalla PC) og startar den ved å seie passordet ditt. Du brukar røysta til å gi kommandoar til maskinen, og ein intelligent assistent skjønar det meste av det du vil at han skal gjere. Assistenten hjelper deg til å finne informasjon, setje den saman og luke vekk det som ikkje er pålitande, og han gjev deg råd og rettleiing om korleis du skal setje dette saman til ein god presentasjon. Han har tilgang til databankar med enorme informasjonsmengder over heile verda, og har i løpet av natta samla inn mykje viktig informasjon, slik som du kvelden før gav han beskjed om ågjere. Du er heile tida i sanntidssamband med dei to andre elevane, og webkamera på deira maskiner overfører videobilde av dei i hjørnet på skjermen din. De har og delt opp skjermen i ein privat del og ein felles del, slik at de kan følgje med i kva dei andre gjer, og kan arbeide saman på same skjermflate. Er det noko du lurer på, kan du tilkalle andre digitale hjelparar frå kyberrommet, spesialistar som hentar inn informasjon og hjelper deg. Problemet er ikkje å finne informasjonen, men å avgjere kva informasjon som er relevant, dvs. det du treng akkurat nå. Mengden av informasjon som ligg på nettet er så enorm at det trengs kyndig hjelp og rettleiing for å finne fram. Du vil ha ein liten matbit og finn ut at kjøleskapet ikkje inneheld den godbiten du ønskjer akkurat nå. Då bestiller du ein pizza via nettet og gjev i same slengen godkjenning til at butikken kan sende dei andre varene som kjøleskapet har bestilt fordi det var gått tom for dei. Mykje av dette er slikt som finst i dag, seier du? Ja visst, for mykje av framtida er her alt.

8 8 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM Kjøleskap og klær på nett Vi er vande til å tenkje på Internett som eit svært datanettverk med millionar av datamaskiner kopla saman. Dette er i og for seg rett, men bildet er nå i ferd med å endre seg. Etter kvart som databrikker og andre delar i datamaskinen vert stadig billegare å produsere og ytingane betre, dukkar dei opp på nye område der ein treng data for å kontrollere og hjelpe. Den beste måten er å samordne og fjernstyre, og dette skjer via nettet. På denne måten kjem det nettstyring inn i bilar (bilen sender sjølv signal inn til verkstaden når noko er gått i stykke eller treng reparasjon), kjøleskap (bestiller sjølv mat i butikken) og klær med innsydde databrikker som både gjev deg høve til å surfe på nettet og å regulere varmen etter temperaturen utanfor. Nettet vil endre måtane vi arbeider på, sosiale vanar og kanskje også måten å tenkje på? Bli med og utforsk Telenors nye framtidshus på Digitale spor Eit resultat av denne nye kvardagen er at vi set digitale spor etter oss overalt der vi ferdast. Dette kan vere bra nok når det gjeld bortkomne hundar som som kan sporast opp ved at sporingssystem finn dei ved hjelp av databrikken som er festa til øyret på hunden. Men set du like stor pris på at du sjølv kan sporast opp, og at dei som ønskjer det, kan vite nøyaktig kor du er og kva du gjer til alle tider? Vi synest det er bra at kriminelle blir tekne ved mobilavlytting, og at politiet får overvake trafikken på nettet for å oppspore globale terroristar. Men ønskjer du at du sjølv skal kunne avlyttast på same måten, utan at du er klar over det og utan at du kan kontrollere kva som kjem fram av opplysningar om deg? Tenk deg eit nytt bilde, denne gongen (nesten) frå vår eiga samtid. Du køyrer bilen forbi betalingsstasjonane om morgonen, og sensorar i gatene registrerer bilen og sørgjer for at rett kronesum vert trekt frå bankkontoen din (vegprising). Du brukar ID-kortet ditt for å kome inn på skolen eller i huset der du arbeider, og opplysningar om dette vert sjølvsagt lagra, slik at «nokon» kan kontrollere at du kom tidsnok på skolen eller jobben. På veg heim stikk du innom butikken og handlar mat på kortet ditt. Sensorar i butikken registrerer og kjenner deg att når du kjem inn i butikken, og du får smigrande kjøpetilbod på grunnlag av opplysningar som ligg i databasen om kjøpevanane dine. Du køyrer innom bensinstasjonen og kjøper bensin og eit par pølser. Er du klar over kor mange gonger i løpet av ein dag du vert registrert av maskiner og av datanettverka? Nokre av nettverka er samankopla, og dermed kan dei utveksle opplysningar. Har du tenkt over kvifor det er så viktig for mange butikkjeder å få deg til å bruke bonuskort når du handlar? Det er ikkje først og fremst for at du skal få høve til å kjøpe billegare, men for at dei skal kunne registrere kjøpevanane dine. Kvar gong du handlar, registrerer kassaapparatet (som er kopla til nettverket) kva du handlar, og kor mykje du handlar for. Opplysningane vert samla og systematisert, slik at vareleverandørane i neste omgang kan sende deg gunstige tilbod på varene sine. Dette er såkalla målretta marknadsføring, som er mykje meir effektiv enn masseutsendingar (som kan samanliknast med å skyte med hagle i høve til å skyte med kikkertsikte). Når du vandrar gatelangs, følgjer dei mange overvakingskameraene deg, og det finst programvare som kan identifisere deg og plukke deg ut i mengda av menneske, dersom

9 9 nokon er spesielt interessert i å få vite kor akkurat du held til (politiet i Oslo tek kvart år hundrevis av rømte ungdomar og kriminelle rundt Oslo S på grunnlag av kamera der). Fanga av kamera Seks videokamera har dei siste åra overvaka Oslo S og deler av Karl Johan. I løpet av to år loggførte politiet følgjande: 165 opptak var gode nok til å bli nytta som bevis i straffesaker 710 narkotikabrotsverk vart avdekka 231 gonger det siste året klarte politiet å avbryte tilløp til bråk på eit tidleg tidspunkt 200 gonger førte overvakinga til at barnevernet vart kopla inn Dersom det er nokon som er rett interesserte i å følgje med på kva du gjer om dagen, og kvar du held til, så burde dei skaffe seg tilgang til opplysningar frå desse netta. Då ville dei kunne følgje deg gjennom heile dagen og overvake deg kontinuerleg. Du let nemleg etter deg ei mengd elektroniske spor! I dag er det mest umogleg for eit vanleg menneske å unngå å bli fanga opp av alle dei elektroniske sporhundane som finst rundt oss. Dersom du trur at du er anonym på Internett, så tek du feil! Kanskje du tenkjer at ingen kan vite kven du er når du opptrer med falskt namn og sender meldingar og chattar som ein annen enn den du er. Men det er system som fangar opp all verksemd på nettet og både identifiserer maskinen din og ser på innhaldet av det du skriv. Eit stort system som kallast Echelon, er den amerikanske utgåva som siler ut interessant informasjon til bruk for overvakinga av «tryggleiken til nasjonen». Men kor langt strekkjer det seg? Overvakingstenestene i dei fleste land har fullt høve til å avlytte og oppspore den trafikken dei ønskjer. Alle mobiltenestene har plikt til å avlevere loggen over samtaler når politiet ber om det. Spørsmålet er meir i kva omfang dei skal få lov til å kople seg inn på ditt privatområde. Politiet vil hevde at dei gjer dette til alles beste, i det godes teneste. Dei vil hindre at lovbrytarar og kriminelle element nyttar Internett til å planleggje og gjennomføre ulovlege handlingar. I denne framtida vert menneska knytte opp mot maskinene på ein heilt anna og tettare måte enn den vi kjenner i dag. Kanskje det er lurt å gjere seg nokre tankar om dette og diskutere det med andre? Meir om Echelon og debatten rundt kven som skal få lov til å overvake, finn du på websidene våre. Oppgåve: Kva meiner du om at politiet skal kunne overvake alle offentlege område med videokamera? Kva med all mobil- og Internett-trafikk? Korleis trur du teknologien og dei nye elektroniske media vil endre kvardagen din? Korleis vil det påvirke di rolle som mediearbeidar? Teikn eller skriv ditt eige framtidsbilde. Korleis trur du krigane i framtida vil bli kjempa? Finn ut meir om den amerikanske høgteknologiske krigføringa i Irak.

10 10 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM

11 11 INTERNETT KVA ER INTERNETT? Internett er eit globalt nettverk av store og små datamaskiner som er kopla saman. Inni dette store nettverket finst det mange tusen andre mindre nettverk som gjerne kan ha hundrevis av PC-ar i nett. Nokre maskiner fungerer som såkalla servarar (tenarar), der store mengder informasjon ligg lagra. Du hentar denne informasjonen på din eigen datamaskin (klient) etter å ha kopla deg på nettet. Det er mange ulike tenester på Internett. Den ein oftast tenkjer på, er gjerne World Wide Web, eller berre web. Men det finst også andre måtar å bruke Internett på, som å sende e-post, ta del i prategrupper (chat), vere med i diskusjonar (news) eller rett og slett nytte nettet som telefonlinje (Internett-telefon, ip-telefoni). Ulike måtar å kople seg på nettet på Du kan kople deg på Internett på mange ulike måtar. Datamaskinene er den vanlegaste, men du kan også bruke ein avansert telefon med innebygd nettlesar eller du kan bruke mobilen. Det finst mange ulike såkalla pda-maskiner (personal data assistent), som er små dataeiningar i lommeformat. Kven eig Internett? Vi er vant til at det alltid finst eigarar til media rundt oss. Det er større eller mindre eigarar til TV-stasjonar, radiokanalar, aviser, vekeblad osv. Det er på ein annan måte med Internett. Ingen eig sjølve Internett! Det vart utvikla som eit fritt og uavhengig nettverk av samankopla maskiner, der ingen eigarar skulle avgrense aktiviteten på nokon måte. Derfor skulle det heller ikkje vere nokon som bestemte kva som kunne eller ikkje kunne liggje på Internett. Det var ei utprega dugnadsånd som låg bak den tidlege utviklinga av dette nettverket.

12 12 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM Talet på brukarar Det er rundt ein halv milliard brukarar av Internett, men det er ulik fordeling på verdsbasis. Utviklinga av Internett Internett byrja eigenleg mot slutten av 1950-talet som ein lekk i strategien til det amerikanske forsvaret i kampen mot russerane. Ein ønskte å byggje opp eit datanettverk som kunne overleve ruissiske atomangrep, og da gjaldt det å ha eit nettverk som fienden ikkje kunne slå ut i eitt slag. Løysinga vart mange servarar der informasjonen kunne bli frakta på ulike vegar mot målet sitt, sjølv om deler av nettverket vart øydelagt. Universitet og høgskolar overtok kring 1990 mykje av trafikken på Internett og nytta nettet til å utveksle forskningsresultat og informasjon mellom dei akademiske miljøa. Det var først då ein fekk meir lettvinte måtar å bruke nettet på at store grupper brukarar kom til. Det skjedde på midten av 1990-tallet, med innføring av web og brukarvenlege nettlesarar. Men tida har synt at det ikkje var mogleg å få ei heilt fri utvikling utan grensesetting og styring utanfrå. Styresmaktene i dei fleste land har dei siste åra gripe inn på fleire ulike måtar for å regulere innhaldet på nettet og bruken av det. Dette gjeld både i diktaturstatar og i våre eigne demokratisk styrte land. Etter kvart som kommersielle krafter har teke netet i bruk, vert innhald og bruk også i stor grad styrt av ønskjet om å tene pengar. Meir om sensur og avgrensingar på nettet Kinesarar i opposisjon til styresmaktene har byrja ta i bruk Internett for å gje uttrykk for misnøyen sin mot landets politikk. Men kinesiske styresmakter har fleire gonger stengt nettstader for kultur og debatt. Styresmaktene ønskjer å ha full kontroll med innhaldet på nettstadene, og dei forfølgjer personar som lager nettsider som ikkje følgjer opp den offisielle politikken. Kina har underteikna internasjonale avtalar som forpliktar landa til å verna borgarane sin rett til fritt å søkje etter og utveksle informasjon, og mange nettbrukarar oppfordrar til full internasjonal protest mot denne kinesiske praksisen med å kontrollere innbyggjarane sin bruk av Internett. Kinesiske styresmakter har også påbode Internettleverandørane i landet om å halde kontroll med at innhaldet på servarane ikkje skader landet. Det er forbode å leggje ut innhald som undergrev styret i Kina eller støtter bestemte sekter. Dei verste fiendane til Internett «Alle regjeringar ønskjer seg Internett, men drøymer om eit nettverk dei kan kontrollere». Dette kan stå som motto for tilhøvet mellom regjering og Internett i mange land, også i våre demokrati. Stadig vekk dukkar det opp debattar i avisene om i kva grad ein skal og bør kontrollere innhaldet på Internett. Enkelte land, som Nord-Korea, har rett og slett forbode heile Internett, medan Saudi-Arabia har bygd opp enorme nettfilter som skal kontrollere innhaldet. Tyskland forbyr einkvar form for høgre-ekstremisme på det nettet som landets innbyggjarar har tilgang til.

13 13 Det er lett å få forståing for at ein skal forby nynazistisk propaganda og barneporno på web, men kor går grensa mot andre former for innhald som styresmaktene ikkje likar? Kven betalar for Internett? Ingen eig sjølve Internett, men det kostar mykje å drive det. Innhaldet vert frakta gjennom kablar eller trådlaust via parabol eller radiomottakarar, og det er alltid nokon som eig desse kablane eller parabolane, på same måte som det alltid er nokon som har laga og eig nettstadene du oppsøkjer. Sjølv om det meste på nettet er gratis, har det utvikla seg mange betalingstenester. Noko av nettinnhaldet må du betale for å få tilgang til, og du kan også bruke nettet til å bestille varer som du betaler for elektronisk (med VISA-kort eller liknande). Dei delane som er gratis, kan ha eigarar som meiner det er rett å gje vekk informasjon gratis, eller dei får dekka kostnadene sine på andre måtar. Andre ønskjer å informere om det dei driv med, eller dei propaganderer for ei bestemt sak. Mange tilbod er dyre å lage (som nettaviser), og der får eigarane tilbake kostnadene ved hjelp av reklame og annonser på nettsidene. Det er ingen som kan seie om vi går i retning av eit Internett der største delen vert betalingstenester, eller om vi vil halde fram med å få det meste av nettinnhaldet gratis. Du må heller ikkje gløyme at du som nettbrukar betalar dei som eig linjenettet (t.d. Telenor) for å få lov til å bruke det, og i tillegg betalar du ein Internett-leverandør for å nytte deg av deira servar og tenester (kan vere den same som eig linja). Dersom du då ikkje er så heldig å ha ein skole som betalar for deg. Skolane har eigne avtalar med nettleverandørar om levering av tenester. Den som abonnerer på Internett, betaler gjerne ein kombinasjon av fast månadsavgift og teljarsteg for den tida ein er på nettet. Med breidband og fast samband er du oppkopla heile tida og betaler berre ei fast avgift. Nettet for alle! Etter som utviklinga har gått i retning av stadig større bruk av grafikk og multimedia på websidene, har enkelte grupper av brukarar fått det vanskelegare med tilgang til moderne nettsider. Det dreier seg om blinde, døve og andre grupper funksjonshemma. Ein snakkar om eit nytt digitalt klasseskilje, der desse gruppene vert utestengde frå nettet. Men nå er styresmaktene i mange land blitt merksame på tilhøvet, og ein lagar reglar som skal sikre nettbruken til desse gruppene. Amerikanske styresmakter har t.d. bestemt at offentlege amerikanske nettstader skal innordne seg ein bestemt standard, som gjer at alle grupper nettbrukarar skal få same tilgang til sidene. I Noreg er ein også merksam på problemet, og arbeider for å etablere standardar som skal sikre blinde og døve same tilgang som andre grupper brukarar. Gjennom HTML-koden er det fullt mogleg å lage nettsider med god grafikk som på same tid gir full tilgang for funksjonshemma.

14 14 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM Korleis foregår trafikken på Internett? Når millionar av datamaskiner skal «snakke» saman og det finst milliardar med websider på nettet, er det klart at det må vere system og strenge reglar for korleis dette skal foregå på ein effektiv måte. Alle maskinene i nettverket må «forstå» kvarande og «snakke» same språk. Kvar maskin som er kopla til Internett, har eit eige nummer (ip-nummer). Dette gjer at ein kan identifisere alle brukarane på nettet og sende meldingar til rett maskin. Maskinene som levererer innhald (servarar) har også eigne namn for det området som ligg på dei (domenenamn). I tillegg finst det visse reglar for overføring av ulike typat innhald og tenester (protokollar). Når du loggar deg inn på Internett, må du først kople deg til ein tenestemaskin som skal dirigere trafikken til og frå din maskin. Dette er ein automatisk del av oppstartprogrammet ditt for Internett, og du slepp difor å skrive inn namnet på denne maskinen. Du kan vere kopla til nettet via modem, ISDN-linje eller eit fast samband. Alt etter måten du er kopla til på, vil du kunne «køyre» på nettet med ulik fart. Korleis foregår transporten av informasjon på nettet? Informasjonen på Internett vert ikkje sendt som ei einaste stor pakke. I det du sender i veg ei informasjonsmengd på nettet, vert den stykka opp i små bitar. Du kan samanlikne det med små legoklossar som vert sende avgarde kvar for seg og sette saman att hjå mottakaren. Då har dei enkelte klossane teke den vegen som eigna seg best i augneblinken, og programmet sikrar at informasjonen vert bygd rett opp att hjå den som skal ta imot. Ein stor fordel med pakkesystemet er at fleire kan dele same linje, i motsetnad til t.d. ein telefonsamtale, der ei spesiell linje mellom sendar og mottakar er oppteken av dei to. Det er dette som er det revolusjonerande med nettverksteknologiem som vart til Internett. Oppgåve: Finn ut korleis utviklinga av Internett har vore samanlikna med andre media (TV, avis, radio osv). Kva likskapar og ulikskapar finn du? Kven ønskjer å kontrollere Internett, og kvifor? Vil det vere mogleg å kontrollere Internett? Argumenter for og imot.

15 15 VERDSVEVEN WORLD WIDE WEB (WWW) WWW eller berre «web» er ein del av Internett, det er ikkje Internett! På norsk brukar vi omgrepa vev og verdsveven. Internett er sjølve nettverket av datamaskiner som er kopla saman, medan web er ein av de mest nytta måtane å bruke nettet på. Vevmeister eller webmaster? Prate eller chatte? Språkdebatten er i høgste grad aktuell når det gjeld Internett. Nettet er i sitt opphav engelskspråkleg, og svært mange av nettstadene er skrivne på engelsk. Mange nordmenn brukar nesten berre engelske ord og uttrykk for å uttrykkje seg på nettet, medan andre ønskjer å bruke norske ord der dei gjev meining. Du kan sjølv gå inn på Språkrådet sine tilrådingar og sjå om du vil bruke deira forslag til fornorsking av dataspråket.

16 16 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM For å få tilgang til web treng du ein nettlesar. Dei mest brukte nettlesarane er Internet Explorer og Netscape Navigator, medan den norske lillebroren Opera ser ut til å kunne vekse seg stor i næraste framtid. Ei webside er skriven i ei spesiell koding som heiter HTML. Du kan gjerne kalle det eit spesielt språk eller format. Nettlesaren omset dette språket på maskinen din og viser websidene på skjermen på ein lesevenleg måte. Ulike nettlesere. Internett eksisterte i mange år før WWW oppstod, men det var først då WWW kom, at folk flest fekk tilgang til Internett, og ikke utelukkande forskarar og studentar. I byrjinga var det mest berre tekst på websidene, men etter kvart fekk ein både grafikk, bilde, animasjonar, lyd og video. Dette heng saman med at datamaskinene vart i stand til å bruke multimedia, og den auka kapasiteten i nettet (bandbreidda), dvs kor mykje data som kan fraktast gjennom nettet samstundes. Nettadresser (URL) Kvar webside har si heilt eiga adresse (URL). Du kan gjerne samanlikne med postadresser, der kvart hus eller kvar leilegheit har si eige gateadresse og by-/stadadresse (postnummer). På denne måten er det mogleg å finne fram til alle websider utan omsyn til kvar dei måtte vere iverda. URL URL er ei forkorting for Uniform Resource Locator. Ei adresse på WWW inneheld følgjande deler: viser til den såkalla protokollen som nettlesaren din skal bruke for å finne fram. Det vil seie måten den skal lese på. www. Disse bokstavane viser at servaren er ein webtenar. Nettlesarane er nå vortne så «intelligente» at du ikkje treng å skrive framfor nettadressa i adressefeltet, og mange systemansvarlege sløyfer også bokstavene www i adressa. Sol.no betyr at nettlesaren skal oppsøkje den servaren der nettområdet sol er, og etternamnet.no etter punktum viser i kva land adressa er registrert (men servaren kan liggje i eit heilt anna land). Nokre nettadresser har etternamn som.com og.org og viser ikkje til noko spesielt opphavsland. Nyhendesidene til NRK og TV2 blir genererte frå ein database, og du ser sjølv kva mapper dei ligg i.

17 17 www2 er underdomene av nks.no. Truleg har dei fleire webservarar, og så kallar dei den første www og den andre www2. Dei kunne kalla den kva som helst, t.d. For norske organisasjonar som arbeider mykje internasjonalt, kan det vere ein fordel å ha eit engelskspråkleg namn også på.no-adressa si. Området der nettadressene ligg, kallar vi domene, og vi brukar gjerne omgrepet domenenamn. Dette er heimesida for organisasjonen eller firmaet du skal fram til. Frå her følgjer du stien vidare nedover i dei dokumenta som ligg på deira domene. Oversyn over domeneområde Det fins ein del generelle domeneadresser slik som desse:.org non-profit organisasjonar.mil det amerikanske militæret.gov USA si regjering.com kommersielle bedrifter.net internett relatert.edu utdanningsinstitusjonar.biz business.info til bruk for alle Alle land har sine eigne domenenavn, som.se for Sverige,.dk for Danmark,.de for Tyskland,.uk for England osv. /nettvenn gjev beskjed til nettlesaren om å leite i den mappa som heiter «nettvenn» på området sol.no. Deretter kan det kome nye grupper inni mappene osv, og det kan verte svært lange namn i adressene. Dersom sidene ligg i ein database, får du opp nettadresser som dette: Korleis registrerer du domenenamn Norge har hatt eit av dei strengaste lovverka i verda for å opprette domene på Internett. Det har aldri vore vanskeleg å få registrert ei.com-adresse eller eit av de andre internasjonale domenenamna. Så sant namnet er ledig og du ikkje på ein urettmesssig måte freistar å snike deg til eit kjent merkevarenamn, kan du registrere kva som helst på.com (men nå er alle kombinasjonar med tre bokstavar tekne i bruk)..no-namna har vore mykje vanskelegare å få registrert. Berre firma eller organisasjonar har fått eigne.no-namn. Ein kan registrere opptil 15 ulike namn under same organisasjon eller firma. Dersom du vil registrere eit.no-domene, sender du søknad om det til den norske registreringsorganisasjonen NORID, anten direkte eller via eit registreringsselskap (som også gjerne tilbyr deg webhotell). Det kostar mellom fem hundre og tusen kroner å få

18 18 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM registrert namnet. Dersom du skal leggje deg inn på eit webhotell, betalar du ei månadsleige eller årsleige, der summen er avhengig av kor stor lagringsplass du treng. Ein kan lage ei foreining som ein melder inn i den kommunen der ein bur, og så kan ein få registrert domenenamn på foreininga. Det er nok at ein har hatt årsmøte og oppgjev styre i foreininga. Privatpersonar må registrere domenenamn under eit domene som allereie eksisterer. Det vanlegaste er å kontakte eit webhotell eller ein Internett-leverandør som tilbyr slike tenester. Løkskrellemetoden Når sidene ligg i mapper inni kvarandre, vil mappene til vanleg ha namn som du kan kjenne att. Kvar skråstrek (slash) viser at det ligg ei ny mappe inni den forrige, Når du tek vekk det siste namnet etter ein skråstrek, kjem du til den mappa som ligg eit hakk over i strukturen. Denne webadressa viser at webområdet ligg på servaren til hib.no. Slike bokstavkombinasjonar er ofte forkortingar for firmanamn eller namn på organisasjonar. I dette tilfellet står det for Høgskolen i Bergen. Vidare ser vi at vegen går inn til mappa til biblioteket ved høgskolen. Der ligg det ei enkeltside som heiter oppslagsv.html. Etternamnet.html viser at det er ei enkeltside. Ofte ser vi ikkje kva den første enkeltsida heiter, fordi startsida i mappa har skjult namn (vanlegvis heiter den default.html, index.html e.l.). Dersom du på førehand kjenner den webadressa du vil slå opp, skriv du denne adressa inn i adressefeltet øverst på nettlesaren din (eller klipp og lim frå eit anna dokument). Protokoll/webdomene/mappe/enkeltside Kor stort er Internett og web? Det er ingen som kjenner den nøyaktige storleiken av nettet. Verdsveven er «dynamisk», den veks heile tida med aukande fart. Gamle sider vert borte og nye kjem til, men det er ingen som har oversikt over det fulle omfanget av heile nettet, Mykje av web er tilgjengeleg for alle, men dei største områda ligg avsperra for oss. Berre dei som har passord og brukartilgang får kome inn på desse områda, då dei høyrer til lukka nettverk. Ei vanleg gissing er at det ligg ein milliard sider med open tilgang på nettet i dag, og at det kan vere opp til fleire hundre milliardar sider i databasar og på lukka område. Søkjemotorane er ofte berre i stand til å finne fram til ein mindre del av desse sidene. Ulike typar nett Stadig fleire bedrifter og institusjonar tek nå i bruk Internett-teknologi til eigne nettverk. Ein brukar også den same teknologien til kommunikasjon med eksterne partnarar ute i verda, gjerne i lukka system. Dei interne systema kallar ein intranett, medan nettverka som omfattar eksterne partnarar vert kalla ekstranett. Ein reknar med at intra- og ekstranettløysingane vert vel så viktige som det reine Internettet i tida framover.

19 19 Skolen din har sikkert eit slikt intranett til bruk for elevane. Dette nettverket er oftast lukka, slik at du berre kjem inn i det ved hjelp av eit brukarnamn og passord. Dei som administrerer nettverket, vil gjerne sikre seg at uvedkomande ikkje får tilgang. På same tid har skolen gjerne også eit eige nettverk for lærarane, der dei kan leggje ut opplysningar som elevane ikkje skal sjå (karakterar, prøver, eksamenar osv). På denne måten kan det vere fleire nettverk i samme institusjonen. Desse nettverka kan vere skilde reint fysisk frå kvarandre ved at same maskin ikkje er kopla til begge nettverka. Ved at maskinene står i fysisk skilde nett, hindrar ein ulovleg inntrengjing utanfrå. Slike skilde nettverk er spesielt viktige for institusjonar og bedrifter som opererer med kjenslevar informasjon (politi, sjukehus). Kven har ansvar for innhaldet på nettet? Kven har t.d. ansvaret for ulovleg porno som ligg på websider? Det er webredaktøren for ein nettstad som sit med det endelege ansvaret for innhaldet på sidene. Men kva ansvar har Internett-leverandørane? Dei ulike landa har ulik praksis med omsyn til dette. I Tyskland har styresmaktene gjort det heilt klart at dei vil stille nettleverandøren til ansvar for nettsider med nynazistisk materiale, medan styresmaktene i USA stiller leverandøren fritt med omsyn til innhaldet i deira tenester. Men nå kjem nye felles reglar for EU-landa (og Noreg), som reduserer Internettleverandøren sitt ansvar for ulovleg innhald på nettet. Det er elles vanskeleg å gjere noko med griseprat i chatgrupper eller folk som sender pornobilde på e-post, anna enn å kome med generelle åtvaringar og reglar. Oppgåve: Denne URL-en fører ikkje fram til ei gyldig side. Finn hovudsida og kven som eig domenet. Finn gode namn på domener du kunne tenkje deg å registrere, og sjekk om dei er ledige. Kva firma eller organisasjonar har desse nettadressene?

20 20 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM WEBSIDA Ei webside er vanlegvis samansett av tekst, grafikk og bilde. I tillegg kan sida innehalde lyd/musikk, og du kan få tilbod om å spele av video frå eigen avspelar. Grafikken kan innehalde større eller mindre animasjonar. Nokre krev eit eige innpluggingsprogram (t.d. Flash eller Shockwave), medan andre animasjonar vert køyrde automatisk i ein vanleg nettlesar (GIF-animasjonar). Innpluggingsprogram (Plug-ins) Eit innpluggingsprogram er eit tilleggsprogram som du treng saman med den vanlege nettlesaren din når du skal spele av spesielle ting som video og animasjonar frå websider. Etter kvart ligg dei mest vanlege innpluggingsprogramma som deler av nettlesaren din, slik at du slepp å hente dei ned frå nettet når du har bruk for dei. Dersom du ikkje har det rette innpluggingsprogrammet som skal brukast for å køyre ein del av ei nettside, får du vanlegvis tilbod om å laste det ned frå ei eiga heimeside. Etterpå installerer programmet seg automatisk, eller du får bruksanvisning for korleis du sjølv skal gjere det. Når du sjølv lagar heimesider som krev innpluggingsprogram, lagar du ein peikar til heimesida for det programmet du vil bruke, og opplyser om kva versjon som vert krevd. Innpluggingsprogramma vert oppdatert heile tida, slik at du etter kvart kan hente ned dei nyaste versjonane frå deira heimesider. Dei mest vanlege innpluggingsprogramma er: Shockwave: vert brukt for å køyre multimedia og animasjonar på nettet Flash: vert brukt for å køyre Flash-animasjonar Real Player, Windows Media Player, Quick Time: Tre konkurrerande system for å spele av lyd, video eller animasjonar Acrobat Reader: vert brukt for å lese trykksaker på nettet. Formatet har etternamn.pdf

21 21 HTML HTML er forkortinga for Hyper Text Markup Language. HTML vert brukt for å organisere innhald som skal visast på web. Ein kan t.d. ta utgangspunkt i ein tekst og leggje inn kodar for å oppgi kva som skal vere overskrifter, vanleg tekst, punktmarkerte lister osv. Ein nettlesar viser fram HTML-dokumentet utan å syne kodane, men med førehandsdefinerte oppsett for korleis dei ulike innhaldstypane skal sjå ut. I HTML kan ein også lage peikarar til andre HTML-dokument eller til filer av andre typar. I tillegg kan ein bruke såkalla CSS for å få gjennomført ein bestemt presentasjonsmåte av element på sida, til dømes at alle overskrifter skal vere grøne. HTML-koden er grunnlaget for at nettlesaren skal kunne lese websida på korrekt måte. Når nettlesaren din omset den HTML-koden som ligg i websida, skjer det utan at du merkar det. Dersom du ikkje har endra innstillingane i nettlesaren din, vil du få sjå websidene på om lag same måte som produsenten av sida hadde tenkt. Ved å endre innstillingar i nettlesaren, endrar du også den måten websida vert synt fram på skjermen din. Nettlesaren viser etter beste evne websida ut frå koden som er brukt. Dersom produsenten ikkje har oppgitt nøyaktig utsjånad av sida, vil ein nytte standardstorleikar og -fargar. Som brukar kan du be nettlesaren din sjå bort frå det som er tilrådd i dokumentet, og be om at alle sider vert synte fram slik du likar det best. HTML Er forkorting for Hyper Text Markup Language. Etterfølgjaren til HTML, XML, er allereie vorten ein tilrådd standard, sjølv om nettlesarane heng litt etter med å støtte den. HTML er ein statisk måte å definere Internett-sider på, medan XML er mykje meir fleksibel. CSS (Cascading Style Sheets) CSS er eit system for å oppgi korleis dei ulike delene av eit HTML-dokument skal sjå ut. Alle visuelle eigenskapane som farge, storleik, plassering, skrifttype osv kan ein oppgi separat for ulike deler av HTML-dokumentet. Sjølve CSS-koden kan plasserast inni HTML-dokumentet, eller separat i ei eiga fil. Om ein brukar den siste metoden, kan ein nytte eitt og same CSS-dokument saman med så mange HTML-dokument som ein ønskjer. Dette gjer det enkelt å endre utsjånaden på mange dokument samstundes. Når du skal lage eigne websider, finst det program som gjer at du ikkje treng tenkje på HTML-koding i det heile teke. Du skriv inn tekst som i ein vanleg tekstbehandlar og limer bilde på plass der du ønskjer dei. Men det er alltid nyttig å ha noko innsyn i korleis HTMLkodinga verkar, slik at du sjølv kan gå inn og gjere enkle korrigeringar direkte i kodane.

22 22 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM Hypertekst og hyperlenkjer Eit typisk trekk ved HTML er at koden lagar hypertekstdokument. Det vil sei at du kan hoppe frå ei side til ei anna ved til dømes å klikke på eit ord eller ein setning i teksten. Den nye sida kan vere kva som helst webside på verdsveven, same kva servar den ligg på, berre det er open tilgang til den frå nettlesaren din. Slike hyperlenkjer vert laga ved at du legg inn ein kode på eit ord, setning eller eit bilde eller på grafikk, og denne koden gjev beskjed til nettlesaren om å finne fram til den sida som har den oppgjevne webadressa (URL). Du kan anten leggje inn koden sjølv eller la eit verktøy gjere det for deg. Her er eit døme på korleis ein tekst er koda i HTML, og korleis den vert vist av nettlesaren. Koden (innenfor <body> </body> ser slik ut: Webverktøy/program Når du skal lage websider, kan du lage dei frå grunnen av med HTML-kode. Men dei fleste vel å bruke eigne program eller verktøy for dette føremålet, for då blir det mykje lettare å lage websidene, og det går fortare. Du finn enkle verktøy som ein del av nettlesaren din (Composer i Netscape og Front Page Express i Internet Explorer), eller du kan bruke meir avanserte program som har mange fleire moglegheiter til sideoppbygging. MS Frontpage er eit av dei mest nytta, medan webdesignarar og andre profesjonelle heller vil ha program som Macromedia Dreamweaver og Adobe GoLive. Dersom du skal bruke grafikk og bilde på sidene, må du ha eit bilderedigeringsprogram. Photoshop og Paintshop Pro er nokre av dei mest nytta. Dersom du i tillegg ønskjer å ta i bruk lyd og video, må du ha program som kan handsame video- og lydfiler.

23 23 Java Noko av det mest spanande som har hendt med web dei siste åra, er at java vart utvikla. Java er eit programmeringsspråk som blei lansert i 1995, om lag på same tid som Internett tok til å bli skikkeleg utbreidd. Vanlege program må lagast i ulike versjonar for ulike operativsystem (Windows, MacOS, Linux osv). Det spesielle med java er at det i staden brukar ein Java Virtual Machine som tek seg av kommunikasjonen mellom javaprogrammet og operativsystemet, slik at same program kan brukast på mange ulike typar maskiner. Dette gjer språket spesielt godt eigna for web. Ein kan nytte java til å lage fulle program (applications), men og til å lage småprogram, såkalla java applets, som kan integrerast i ei webside. Slike java applets kan leggje alle tenkjelege tillegg til ei webside, som ikkje ville vore mogleg på andre måtar. Ein ulempe med javaprogram er at dei normalt ikkje vil ha like stor yteevne som program som er spesielt laga for eitt system. Derfor er ikkje java så utbreidd til å lage «vanlege» program, men etter kvart som datamaskinene får betre kapasitet, vert dette meir og meir vanleg. Utviklinga av java tok til i 1991, lenge før Internett vart allemannseige. Tanken var då å bruke det for å ha ein enkel måte å programmere elektriske komponentar som brukar datateknologi, på. I staden vart web hovudarena for javateknologi, men nå er bruken av java i fjernkontrollar og mobiltelefoni i ferd med å utvikle seg. Programmeringsspråket java er såkalla objektorientert. Dette vil seie bl.a. at små programbitar kan brukast om att. Det finst ei rekkje med ressursar på Internett der javautviklarar kan hente ned ferdige javakomponentar som dei brukar i programma sine. Kva er eit programmeringsspråk? Datamaskiner kan verke ganske smarte, men på ein måte er dei ganske dumme. Dei kan ikkje gjere noko som helst utan å få detaljerte anvisningar om kva dei skal gjere. Desse instruksane må kome i eit språk datamaskinen kan forstå, og dette er stort sett talkodar som det er svært vanskeleg for menneske å skjøne. Eit dataprogram er eit sett med slike instruksar som datamaskinen utfører etter tur. Dataprogram kan bli store og uoversiktlege, og det ville verre nærast ei umogleg oppgåve for menneske å lage omfattande program berre ved å skrive inn talkodane som datamaskinene forstår. Difor er det blitt utvikla ei rekkje dataspråk der ein kan bruke engelsk språk for å gje instruksane. Før programmet kan brukast, køyrer ein det gjennom eit kompileringsprogram, som omset det til datamaskinene sine talkodar. Det finst ei rekkje med slike programmeringsspråk. Dei som er mest kompliserte å bruke, gjev stort sett dei beste og mest effektive programma. Døme på kjente programmeringsspråk er Pascal, Basic, java og C++. Oppgåve: Finn ut kva for innpluggingsprogram som finst på den maskinen du har, og i kva versjon. Dersom du er på ein maskin på skolen, har du då sjølv tilgang på å laste ned nye innplugginsprogram og installere dei?

24 24 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM KORLEIS FINNE FRAM PÅ NETTET Søkjemotorar For å finne fram i alle dokumenta som ligg på web, kan vi bruke ulike søkjemotorar. Desse vert også kalla søkjerobotar (spiders eller webcrawlers på engelsk) og har til oppgåve heile tida å søkje i WWW for å finne fram til nye websider og registrere dei i systema sine. Sidene vert systematisert og gjort tilgjengelege når du gjer nettsøk hjå desse søkjemotorane. Korleis arbeider søkjemotorane? Det er mange typar av dei, og dei arbeider på ulike måtar med å skaffe oversyn over innhaldet på verdsveven. Vi skal her sjå på nokre av dei vanlegaste måtane. Når du lagar ei eigne nettsider, kan du registrere dei hjå ein søkjemotor. Då vert dei oppført under eit emne eller ein kategori på søkjemotoren, og andre brukarar kan lett finne fram til sidene dine. Men søkjemotorane gjer også søk på eiga hand. Dei følgjer då peikarar (lenkjer) frå kjende sider og oppsøkjer nye sider som er komne til sidan sist dei var ute. Motorane indekserer desse sidene (registrerer og systematiserer). Søkjemotorane vil då systematisk og etter kvart finne fram til svært mange av dei dokumenta som finst på WWW. Slik er i alle fall teorien.

25 25 Dersom du har laga ei side på nettet som ingen peikarar fører fram til, vil den teoretisk sett aldri bli oppsøkt av ein søkjemotor og heller ikkje bli ført inn i noko register. Søkjemotorane skal systematisere sidene og føre dei opp etter visse system. Men desse motorane er ikkje i stand til å tenkje sjølv, og dei vil difor bruke automatiske system for å sortere sidene. Dei vil gripe fatt i nøkkelord som dei nyttar til å lage oversikt over sidene. For å lage ei effektiv sortering, brukar motorane bestemte metodar for å lette arbeidet når du søkjer hjå dei. Motorane kan til dømes leite etter kor mange gonger eit bestemt ord finst i teksten. Dei orda som ofte vert nytta, vil bli sette opp som viktige søkjeord for akkurat dette dokumentet. Ein annan metode er å sjå på kva ord som ligg først (øverst) i teksten, og desse orda vil bli sette opp som viktigare enn ord som kjem seinare i teksten. Nokre søkjemotorar vil «meine» at nettsider som det er mange peikarar til, er viktigare enn sider som det er få peikarar til. Korleis søkjemotorane prioriterer sidene, vil bety mykje for deg når du ber ei søkjeteneste om å rangere treffa på det ordet eller dei orda du bad motoren søkje på. Sidan det er stor konkurranse mellom dei ulike søkjesystema, skjuler ein så godt ein kan mange av dei måtane søkjemotorane arbeider på. På grunn av at søkjemotorane arbeider unøyaktig og ikkje alltid forstår vår måte å tenkje på, prøver ein å finne fram til motorar som er meir «intelligente» og kan finne informasjon etter metodar som meir liknar vår eigen måte å tenkje på. Meir om korleis søkjemotorane arbeider Nokre søkjemotorar går etter nøkkelord som ligg gøymde i HTML-koden til dokumentet. Mange websnikkarar «juksar» ved å leggje inn ein urealistisk lang serie med nøkkelord for at motorane skal finne deira dokument. Ein del søkjemotorar ignorerer difor dokument med mange nøkkelord. På grunn av misbruk med nøkkelord har søkjemotorar i staden teke til å sjå etter innhaldet i dokumentet. Der fokuserer dei gjerne på ord som dukkar opp ofte, ord som er markerte med overskrifttaggar, eigenamn osv. Det kan vere eit problem at dokument som ligg i indeksen til søkjemotoren forsvinn eller endrar adresse på veven. Søkjemotoren vil ikkje automatisk oppdage dette før neste runde med søk. Fleire faktorar kan vere med på å få eit dokument høgt opp på trefflista. Ein av dei vanlegaste er at andre peikar til dokumentet. Dette er altså ein faktor for å få dokumentet opp i trefflista, ikkje for at det i utgangspunktet skal bli indeksert. Emneportalar Ein annan måte for å organisere nettinnhaldet, er å lage såkalla nettportalar eller katalogar. Dette er store samlingar med peikarar som heile tida vert oppdaterte. Katalogane er ordna etter logiske prinsipp, som skal gjere det lett å finne fram i dei. Du søkjer deg nedover frå generelle ord til meir spesialiserte emneord. Døme: Fritid > hobby > samling > frimerke Data og Internett > kommunikasjon > nettverk

26 26 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM Det som skil desse emneportalane frå oppsettet til søkjemotorane, er at dei vert laga av menneske og ikkje av maskiner. Dermed kan ein i utgangspunktet rekne med at dei kanskje er meir brukarvenlege og ordna slik vi ønskjer det. Men det er viktig å vere klar over at dei menneska som sit og registrerer og oppdaterer katalogane, ikkje nødvendigvis går inn og sjekkar kvaliteten på sidene. Difor kan du ikkje stole på at den informasjonen du finn fram til på desse emneportalene, er sann eller sikker. Som med all informasjon på web må du sjølv kvalitetssjekke den på annan måte. Sidan det er menneske som sit og lagar desse listene, vil emneportalene aldri bli så store som dei oversiktene robotane leverer. Ein søkjerobot kan oppsøkje fleire hundre millionar sider, medan eit menneskelaga oversyn sjeldan vil vere på meir enn eit par millionar peikarar. Emneportalane kan vere nokså ulike. Nokre er generelle og skal dekkje alt, medan andre er meir spesialiserte og vil gjerne berre omfatte særskilde område. Enkelte kjende portalar har byrja å ta betaling for at visse oppføringar skal kome høgt opp i strukturen. Dermed kan du ikkje vere sikker på om den sida som vert vist etter eit søk er den mest relevante i høve til dine behov, eller om den er laga av folk med mykje pengar. Nokre har difor teke initiativ til å lage ei «open source» katalogteneste, som ein opererer på dugnad. Den finst på og er etter kvart blitt svært stor. Alle blir ønskt velkommen til å ta del i å byggje opp og halde ved like denne portalen. Korleis søkjer du best på nett? Det er fleire måtar å gå fram på når du skal hente informasjon på nettet og treng bestemte opplysningar. Du oppsøkjer ei søkjeteneste og skriv inn eitt eller fleire søkjeord. Dette er emneord som du sjølv finn på, og som du meiner passar til det du ønskjer å finne fram til. I ei katalogteneste vil det på førehand vere emneord som du kan velgje mellom. I ei robotteneste må du sjølv velgje søkjeorda. Dersom du er på ein emneportal, kan du sjølv bla deg nedover i emna inntil du finn det du er ute etter. Eit godt søkjekurs for lærarar og elevar finn du på: Kjende emneportalar på nettet Kjende søkjemotorar på nettet

27 27 Ulike emneportalar og søkjemotorar Det er skilnad mellom dei tenestene som er nøytrale og berre lever av annonseinntekter (Yahoo), og dei som samstundes er medieselskap og lever av å selje informasjon (AOL/Time Warner). Før du søkjer Det er lett å bruke altfor mykje tid på sjølve leitinga etter informasjon. Du kan spare mykje tid ved å førebu deg litt før du set i gang søket. Her er nokre nyttige tips: Prøv å finne fram til dei beste søkjeorda, dvs. dei som du trur er viktigast for det du leiter etter. Tenk på heile ord, forkortingar eller andre ord for det du set opp. Det går an å søkje på fleire ord på same tid. Prøv å setje saman to eller fleire av dei orda du trur er mest dekkjande for emnet. Trur du det finst organisasjonar, offentlege organ, bibliotek og liknande som har informasjon om det emnet du er ute etter? Finn da først fram til dei og leit i deira oversyn. Tenk etter kva verktøy som er best å bruke, ein søkjemotor eller ein emneportal. Det finst mange gode oppskrifter på korleis du skal søkje på nettet. Dersom du oppsøkjer nettsidene våre, finn du peikarar til fleire kurs i korleis du går fram for å søkje på nett. Kvalitetssikring av søket Ein ting er å finne fram til sider du ønskjer å bruke, noko anna er å sjekke innhaldet på sidene. Korleis kan du vite at det som står der er rett? Veit du om det er ein universitetsprofessor eller ein fjortis på guterommet som har laga sidene? På nettet er vi alle anonyme dersom vi ønskjer det, og Internettet garanterer ikkje innhaldet på same måte som eit forlag vil gjere med ei fagbok. Difor er det viktig å kvalitetssikre det du finn på nettet før du brukar det.

28 28 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM Oppgåve: Du skal ut på nettet og finne stoff om eit bestemt emne som de arbeider med på skolen. Bruk både emneportalar og søkjemotorar og samanlikn resultatet av det de finn. Kva eignar seg best? Prøv å bruke ein «intelligent» søkjemotor som Google (www.google.com) eller YesJeeves (www.ask.com) og vurder nytten av dei. Les meir om korleis du kan setje saman enkeltord i søkja dine og prøv å snevre inn det du spør etter. Du skal skrive ei opgåve om indianarar i USA. Prøv søkjeorda «indians», «Indians in USA», «indianere» og «indianere i USA». Korleis forklarar du skilnadene i talet på treff? Søk på ordet «rasisme» eller «racism» og sjå korleis treffmengda varierer etter kva emnekatalog og søkjemotor du brukar. Leit i google.com og sjå om sider som du sjølv har laga er blitt indeksert! KJELDEKRITIKK OG KVALITETSSJEKK Finne og vurdere kjelder Seriøse journalistar vurderer alltid kjeldene sine og opplysningane dei får. Det kan ein gjere ved å snakke med folk og kontrollere direkte om dei er truverdige. Ein kan og sjekke opplysningar hjå fleire. Med kjelder vi finn på Internett, opplysningar, nyhende og så vidare, stiller det seg annarleis. Her er vi kanskje i endå større grad nøydde til å sjekke med fleire

29 29 kjelder før vi kopierer eller formidlar det vi finn. Etter kvart vert det også viktig å kontrollere alderen på opplysningane, ettersom mykje av informasjonen som ligg på nettet er forelda. Kvifor kjeldekritikk er viktig På Internett dreier kjeldekritikk seg i stor grad om å stole på andre og andre sine opplysningar. Nettet er ikkje regulert, det fins ingen offisielle kontroll- og kvalitetsinstansar. Difor er det viktig å drive aktiv kjeldekritikk sjølv for å skilje det seriøse frå det useriøse. Internett inneheld svært mykje feilinformasjon, meir eller mindre bevisste feilutgåver av sanninga eller unyanserte, ufullstendige og forelda opplysningar. Det varierer difor sterkt kor påliteleg den er, informasjonen som du finn på nettet. Her finst alt frå seriøse forskarar som legg ut resultata sine, til ekte fanatikarar som ønskjer å propagandere for meiningane sine. Utsjånaden kan bedra Problemet med Internett er at det ein finn, lett kan gje inntrykk av å vere meir seriøst enn det eigenleg er. Internett gjer det mogleg for alle å publisere informasjon. Det er enkelt å lage ei heimeside ein nettstad- og det er lett å forveksle ei side med god utsjånad med godt og truverdig innhald. Informasjon i radio, aviser og TV vert formidla av journalistar som stort sett held seg til visse kjeldekritiske krav. På nettet er det ikkje alltid ein redaksjon som stiller slike krav til det som vert lagt ut. Difor er det viktig å finne ut kvar informasjonen kem frå. Kjeldekritikk på Internett skil seg lite frå kjeldekritikk elles. Det handlar om å stille ein del sentrale kritiske spørsmål og freiste å bruke sunn fornuft når ein vurderer svara. Kriteriar for kjeldekritikk Det fins ei rekkje med generelle kriteriar for vurdering av informasjon på nettet, og denne lista med spørsmål er nyttig: Kven er kjelde for informasjonen? Kva autoritet har personen/organisasjonen/verksemda som har lagt ut informasjonen? Finst det opplysningar om personen/organisasjonen? Er personen/organisasjonen fagleg anerkjent innanfor fagfeltet? Er det noko som refererer til denne personen/organisasjonen (kjelda)? Er det mogleg å kontakte kjelda per telefon, faks eller e-post? Står postadressa på websida? Kva er grunnen til at ein har lagt ut informasjonen? Er dette reklame, propaganda eller fakta og kva er skilnaden? Er kjelda nøytral, eller finn du eit sterkt farga syn på saka? Er språkbruken truverdig? Er sida gammal eller ny? Når vart sidene sist oppdatert? Er det stoff som du trur treng oppdatering? Nettadressene For å finne kjelda til informasjonen kan ein bruke den såkalla «løkskrellemetoden». Det er mogleg å finne ut noko om kjelda ved å sjå på oppbygginga til Internett-adressa, t.d. denne URL-en:

30 30 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM På denne måten kan ein «skrelle» seg fram til avsendar og lettare vurdere om dette er truverdig informasjon. I dette tilfellet ser vi at webtenaren ligg hjå Høgskolen i Agder avd. Kristiansand, Norge. Ein tilsett ved skolen har lagt ut et dokument som handlar om journalistikk. Ein godtek at opplysningane då er nokolunde truverdige, men det kan vere unntak dersom ikkje institusjonen har god nok kvalitetskontroll. Domener og truverde Det er lett å bli lurt dersom ein ikkje sjekkar kva domene URL-en har. Det er ofte stor skilnad på innhaldet til ein nettstad avhengig av kva domenenamn den har. DØME: Sjekk desse døma og finn det «ekte» Kvite Huset: Opphavsrett Ein viktig del av kjeldekritikken dreier seg om å utvikle ei kritisk haldning til kva ein sjølv kan «forsyne» seg med på nettet. Ofte vil ein finne akkurat det ein treng, t. d. ein tekst eller eit bilde. Freistinga til å kopiere dette direkte kan vere stor, med eller utan å oppgje kjelda. Her kjem opphavsretten inn, og det er viktig å hugse at denne retten også vernar om dine eigne produkt! Korleis fungerer opphavsretten? Opphavsretten er laga for å verne om utforminga av eit verk. Den vernar ikkje idear, kunnskap eller metodar. Opphavsretten byrjar å verke i den augneblinken då verket vert skapt. Den gjev den eller dei som har laga verket, rett til å bestemme korleis verket skal brukast, og måten det skal brukast på. For å unngå problem ikkje minst slike som brått kjem og kan koste svært mykje er det viktig å spørje først. Det kan vere nyttig å konferere med Clara når det gjeld opphavsrett og klarering av opphavsrett: Clara blei etablert av dei fem forvaltningsorganisasjonane BONO, Kopinor, LINO, Norwaco og TONO. Hovuddelen er ein guide til klarering, og nettstaden gir også gode døme på opphavsrettslege problemstillingar. Clara gjev mellom anna mange greie opplysningar om: sitatrett opphavsrettsleg vern offentlege dokument vernetid

31 31 Oppgåve: Lag ei lita hugseliste over kva ein kan bruke til webpublisering utan å spørje om lov. Finn fram til informasjon på nettet som ikkje er sann, eller som er svært tvilsam. Bruk ein søkjemotor og sjå kor mange nettstader du i løpet av ein halvtime kan finne med «utgått dato». Kor mange av dei oppførte sidene er forsvunne frå nettet? NETTJEGERAR OG ANDRE NYE YRKE Ei ny yrkesgruppe dukkar opp For nokre år sidan byrja nye stillingsannonser å dukke opp i avisene: «Nettjournalist vert tilsett», «Vi søkjer nettjegerar» Nettjeger, kva er nå det? Tenkjer du på jegarar som snik seg rundt i skogen på jakt etter bytte, som streifer rundt på endelause vidder for å finne og hente med seg noko attende til stamma? Desse nye jegerane i informasjonssamfunnet får i oppgåve å finne fram til jaktbyttet for oss andre, som ikkje har erfaring med å spore opp det same byttet som desse sporhundane. Jaktmarka er kyberrommet, som for nokon verkar som ein jungel det er uråd å trengje gjennom, med eit villniss av nettstader og informasjon som det er vanskeleg å finne fram til. Vi ser berre dei næraste omgjevnadene, har mista retningssansen og får ikkje orientert oss fordi vi manglar kart og kompass. Eller rettare sagt, kart kan vi få tak i, men det blir utdatert kvar 14. dag. Slik oppstod behovet for nettjegerar, erfarne folk som kan orientere seg i infojungelen, finne fram til dei rette sidene blant milliardar av dokument som finst i dette virtuelle villnisset. Det var inga utdanning for dette yrket, men nokon hadde byrja litt tidlegare enn oss andre med å søkje på Internett og vart difor «proffe». Det vart også rom for mange andre nye yrkesgrupper. Det nye Internett-mediet krevde ein heilt anna kompetanse og kunnskap enn vanleg utdanning kunne gje, og det vart stor mangel på fagfolk til å lage innhald og gje utforming til nettsidene. Dette behovet har ført til at mange unge har kasta seg rett ut i yrkeslivet og gjort det bra i godt betalte jobbar. Men kva når nedgangstidene kjem?

32 32 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM Nettjournalisten Gode nettjournalistar er ettertrakta. Nye nettaviser krev folk som kan lage innhald til dei. Det kan anten vere reine nettpublikasjonar (Nettavisen.no) eller nettutgåver av tradisjonelle papiraviser (VG på nett). Nettjournalisten må kunne kunsten å skrive for nett, han må vite kva som skil webpublisering frå skriving for papirpublikasjon. Nettjournlisten kan i beste fall ha nokre nettjegerar med seg eller i verste fall (vanlegast) sjølv vere nettjegar. Han skal i tillegg bearbeide innhenta informasjon, kryssjekke kor rett og påliteleg den er og deretter finne ei god form å publisere det i. Ein reknar med at norske aviser brukar over 300 millionar kroner i året på nettutgåvene sine (2001). Kommunikasjonsmedarbeidaren Kommunikasjons- eller informasjonsmedarbeidaren har ei sentral rolle i bedrifta eller organisasjonen. Ein viktig del av jobben er å søkje etter og hente inn informasjon som skal formidlast vidare til andre. Det er ein ansvarsfull og viktig jobb, og den informasjonen ein gjev vidare, skal ein kunne stole på, den skal vere «fersk» og mottakaren skal ikkje druknast i informasjon. Den beste informasjonen finn ein ikkje nødvendigvis på Internett, det finst mange andre kjelder til god og korrekt informasjon. Dei beste kjeldene er ofte dei næraste, dei ein kjenner frå før og lit på. I verste fall kan ein ikkje vite om ei sak er skrive av ei offentleg styresmakt eller kopiert og endra av ein ungdom i Førde til noko ein knapt vil kjenne att. Det viktigaste er å ha ei kritisk haldning til kjeldene og vere klar over det ansvaret ein har når ein skal formidle stoff vidare til andre. Webdesignaren Det er eit stort behov for dyktige fagfolk som kan utforme nettsider og vere med å byggje opp gode nettstader. Den mest solide fagutdanninga får du gjennom kunstfaglege studium med vekt på digitale media, men du kan og kome langt med grunnstudier og eigen praksis. Det gjeld å kjenne til kva moglegheiter og avgrensingar som ligg i Internett-mediet, og å vere teknisk dyktig til å utforme løysingar til ulike føremål. Du bør også ha sans for design og gode visuelle utformingar. Multimediaprodusenten Etter kvart som breidbandet kjem, vil multimediaeffekter verte meir vanlege på nettsidene. Dette gjeld så vel lyd som video og avanserte animasjonar. For å kunne utnytte desse moglegheitene krevst det fagfolk som kjenner dei ulike medietypane og kan kombinere dei maksimalt. Resultatet skal ikkje verte mest mogleg med effektar, men eit innhald som verkar sterkare og betre ved at ein nyttar media i samspel. Her er det mange spanande moglegheiter for å eksperimentere med effektar og teknologi i kreativt samspel, men hugs at det som karakteriserer det gode fagmennesket, er nøktern bruk av effektar tilpassa det spesielle behovet for kvar enkel nettstad. Webmaster og webredaktør Ein nettstad har sin webmaster, som har ansvar for drift og vedlikehald. For nokre nettstader vil webmaster berre ha overoppsyn med den tekniske drifta, medan andre stader vil han eller

33 33 ho ha å gjere med den daglege oppdateringa av innhaldet. Det er webmaster som til vanleg tek imot alle førespurnader om nettstaden og fordeler arbeidet vidare. Webredaktøren har ansvaret for innhaldet på nettstaden. Det er særleg nettstader som publiserer mykje nytt stoff heile tida, som har bruk for aktive webredaktørar. Som vanlege avisredaktørar er dei ansvarlege for det stoffet som vert publisert. Det er viktig at webmaster og har gode datakunnskapar. Har du lyst til å slutte deg til ei av desse nye yrkesgruppene? Velkomen skal du vere til nye og spanande utfordringar på nettet. Men hugs at ei solid fagutdanning kombinert med praksis er den beste bakgrunnen for å gjere ein god innsats. Etter kvart som Internett utviklar seg, vert det større behov for folk med meir grunnleggjande kunnskapar. Det held ikkje lenger å ha eit to vekers kurs i websnekring for å lage gode nettstader. Du bør satse på ei meir omfatande utdanning for å vere sikker på å få dei gode jobbane. På websidene våre finn du peikarar til skolar og utdanningar som gjev deg dei beste moglegheitene for å gå inn i slike jobbar. Oppgåve: Leit etter annonser for slike nye yrke og noter kva kvalifikasjoner som krevst Sjå i dagsaviser og i spesialblad for IT. Kva andre nye yrke kan du tenkje deg vil oppstå i framtida?

34 34 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM TRENDAR PÅ NETTET Internett er ikkje så gammalt, men det har ei rivande utvikling bak seg. Vi snakkar gjerne om såkalla «Internett-år» som likt med hundeår går sju gonger fortare enn menneskeår. I den tida vi har hatt Internett til vanleg bruk, har web gått gjennom mange fasar. Trender er komne og gått, nokre har forsvunne for alltid, mens andre er komne for å bli. Tempoet er stort, og det gjeld å hengje med for dei som skal utvikle seg på nettet. Store økonomiske interesser står bak utviklinga, og det er ikkje alltid berre teknologien som styrer det heile. Her er nokre av dei trendane vi ser for Internett. Portalar Omgrepet portal har ulike tydingar. Utgangspunktet er det som vi alle føresteller oss med ein portal, ei opning som vi går gjennom for å kome inn i eit hus eller ei anna verd. Portalane på Internett skal vere nettopp slike opningssider, som samlar peikarar til mange interessante nettstader, og som inviterer deg til å nytte deg av dei. Portalane kan vere av ulike typar. Dei første var portalar som ønskte å vere så generelle og store som mogleg, der du kunne finne alt av interesse. Døme på slike er sol.no, msn.no og startsiden.no. Andre portalar er meir spesialiserte. Dei tek for seg eit område eller emne og gjev deg djup og grundig informasjon om dette. Vi snakkar då gjerne om såkalla vertikale portalar. Dette kan vere samleområde for økonomi, bilar, sport osv. Desse portalane vert gjerne laga for bestemte bransjar eller målgrupper. Noen kjente portalar

35 35 Utviklinga ser nå ut til å gå vekk frå dei generelle og store portalane som skal ha med alt. Mange av dei har også fått store økonomiske problem. Fleire av dei store har måtta leggje ned verksemda eller redusere den kraftig. Dette heng saman med både manglande interesse frå brukarane og med sviktande annonsering i slike portalar (det er reklamen som betalar for kostnaden med å drive portalen, når den er gratis å bruke). Vi portalane dø? Mange ekspertar spår at fleire av dagens store nettportalar vil dø. Dei er som dinosaurane, litt for store og for lite spesialiserte. Her er lista over dei 10 største nettstadene i Noreg i april 2003 (Norsk Gallup) Nettsted Ulike brukarar Nettsted Ulike brukarar i tusen i tusen VG Nett 2108 Aftenposten.no 1165 Startsiden 1969 Nettavisen.no 933 Kvasir 1593 NRK.no 872 MSN 1578 Gule sider 783 Dagbladet.no 1470 Finn.no 741 Tilsvarende tall for internasjonale portalar med prosent av surfetiden brukerne benytter på det nettstedet de er innom (gjelder amerikanske nettbrukere mai 2001): AOL/Time Warner 32 % Microsoft 7,5 % Yahoo 7,5 % Napster 3,6 % Juno 1,9 % ebay 1,9 % E-handel Tanken om elektronisk handel dukka opp som ein naturleg konsekvens av utviklinga av web. Grunntanken bak mange av dei nettbutikkane som dukka opp, var at dei skulle vende seg direkte mot kjøparen i staden for å gå omvegen om fysiske butikkar. Du skulle gå inn i nettbutikken 24 timar i døgnet, kunne klikke på heile vareutvalet og leggje varene i ei virtuell handlekorg før du betalte for dei. Dette er modellen for dei nettbutikkane som vende seg direkte til den enkelte forbrukaren. Men e-handel er noko langt meir. Mange av dei store nettbutikkane har måtta leggje ned, eller dei går med svære underskot, fordi dei ikkje kunne levere det dei lova. Kundane finn ikkje fram i den virtuelle butikken, betalingsrutinane sviktar, varene blir ikkje leverte til avtalt tid, og det er vanskeleg å byte dei etterpå. Då har det gått betre med andre deler av e-handelen. Mange bransjar har funne ut at Internett byr på ei glimrande moglegheit til hurtig og effektivt å få oversyn over eit stort vareutval og bestille det dei ønskjer, utan fordyrande mellomledd. Dette er handelsløysingar som fungerer godt internt i bransjar.

36 36 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM Kjekke forkortingar b2b: «business to business», står for dei interne e-handelsløysingane innan bransjar. b2c: «business to consumer», handel frå butikk til enkeltkundar m2m: «mobil to mobil» p2p «peer to peer», er brukar-til-brukar-nettverk, der den enkelte brukarmaskinen kommuniserer direkte med andre brukarmaskiner. Meir om kvifor det ikkje nødvendigvis fungerer Mange av dei som starta opp store varehus på nettet, gløymde dei elementære spelereglane for å drive god butikk. Dei hadde dårleg service, kunne ikkje skaffe varene til rett tid, tok imot for mange bestillingar utan å ha stort nok varelager osv. (logistikk). Dei brukte pengane på avansert design og tekniske løysingar, men gløymde å drive butikk. Altfor store summar gjekk med til marknadsføring og superløner til konsulentane. Et eksempel på e-handel. E-læring Elektronisk læring medfører at undervisning og læring vert flytta frå klasserommet til nettet. I staden for å sitje og høyre på ein lærar i same rommet, finn du lærestoffet på nettet og kan laste det ned når du har bruk for det. Du har til vanleg også tilgang til ein rettleiar, som du kontaktar via e-post e.l, og som gjev deg råd og rettleiing når du studerer. I byrjinga tenkte mange at slik nettbasert læring skulle kunne erstatte alt av «gamaldags» undervisning i fysiske klasserom. Men praksis viser at verda ikkje er så enkel. Mange ønskjer å sjå læraren, vere saman med dei andre elevane og kunne prate og diskutere. Læring er ikkje berre å lese, det har også å gjere med den sosiale situasjonen. Du lærer gjerne betre når du er saman med andre, når du kan spørje læraren eller medelevane dine og vere med i arbeidsgrupper. Utviklinga har ført til ulike kombinasjonsløysingar av nettbasert læring, der du finn ei blanding av fysiske samlingar, bruk av e-post, chat, diskusjonsgrupper osv. Det er nok dette vi vil sjå mykje meir til i framtida. Undervisning vil også flytte seg frå skolar og over til arbeidsplassen, der den einskilde kan gå inn og lære når det høver best for han eller henne. M-læring I den siste tida er eit nytt omgrep kome til, nemlig m-læring. Det er eit resultat av den mobile bølgja som har skylt inn over oss. Mobiltelefonen skal kunne brukast til alt, også til undervis-

37 37 ning og læring. Førebels er det ikkje så lett å lære via ein vanleg mobiltelefon, men med dei nye generasjonane av mobile apparat vil dette raskt endre seg. Skilnaden på undervisning og læring Det er skilnad på undervisning og læring! Undervisning betyr at nokon prøver å gje deg informasjon gjennom å snakke, vise, demonstrere, setje i gang aktivitetar osv. Men du treng ikkje av den grunn lære noko! Alt som er sagt, kan gå inn det eine øyret og ut gjennom det andre, og du hugsar ingen ting av det du høyrde eller såg. Dersom du var ukonsentrert da læraren underviste, kanskje tenkte på andre ting, så var det bortkasta å sitje der den timen. Ein viktig føresetnad for å kunne lære er at du er motivert for det. Du må tru at dette vil du få bruk for. Det er først når du sjølv brukar stoffet, at du kan lære. Det nyttar ikkje berre å attfortelje noko læraren sa. Læringsportalar og læingsmeklarar Det dukkar nå opp store læringsportalar på nettet (som utdanning.no). Dei skal samle informasjon om alt som har med læring å gjere, og gje oversyn over kvar du kan finne kurs og studiar som passar deg. Dette er ei følgje av at mykje av framtidas læring vil gå føre seg over nettet. Da gjeld det å kunne skaffe seg oversyn over studietilbod på ein enkel og oversiktleg måte. I framtida vil du møte tenester som læringsmekling, der fagfolk gjev deg råd og rettleiing om kva du bør velje av skolar og utdanning. Ein ber deg kanskje gje opplysningar om deg sjølv og dine ønskje for framtida, slik at meklaren kan setje opp ein personleg profil på deg. Då vil han på ein betre måte kunne gje deg eit tilbod som er tilpassa nettopp dine spesielle behov. Ny elektronisk skole? Nokre meiner at Internett og datarevolusjonen heilt og fullt vil endre den norske skolen. Dei peikar på at alle dei nye moglegheitene nettet fører med seg, vil tvinge fram nye læreformer og ny undervisning på alle trinn i skolen. Våren 2001 lova dåverande undervisningsminister Giske (AP) at elevar i vidaregåande skole i løpet av eit par år skulle få gratis digitale læremidlar i mange fag, og han bevilga ein større sum for å starte dette arbeidet. Seinare har Læringssenteret (www.ls.no) fulgt opp dette arbeidet. Kan vi sjå for oss at elevar i nær framtid vil kunne arbeide med nettbasert lærestoff, og at læraren meir vil vere ein rettleiar for elevane enn ein fagperson som står og underviser heile dagen? Vil elevane bruke mesteparten av tida til å søkje rundt på nettet etter informasjon og arbeide med dette i løysing av oppgåver dei har fått av lærar? Vil du i framtida bruke ei elektronisk arbeidsbok der du skriv tekstane dine og limer inn bilde og video som illustrasjonar til det du arbeider med? Dette er spørsmål vi vil få svar på i åra som kjem. Det er alt kome tilbod om å ta både grunnskolen og vidaregåande på nett (www.nettgymnaset.no, og mange høgre utdanningar gjev nettbaserte studietilbod.

38 38 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM E-læring Meklaren vil kunne setje saman ulike undervisningstilbod til deg. Du kjem med ønskja dine, og studiemeklaren «shoppar» studier til deg frå ulike deler av verda. Han har oversyn over kvalitet og prisar på dei ulike tilboda. Det er nemlig mange som ønskjer å tilby deg utdanning på nett! Alt i dag er det mange universitet og høgskolar ute i den store verda som tilbyr deg eksamen og grader over nettet. Men ver forsiktig, for du kan kjøpe deg flotte diplom og titlar, men det treng ikkje vere kvalitet over dei. Ei utdanning i framtida Du ønskjer å ta ei utdanning på to år for å arbeide med webdesign og Internett. Da kan du sjølv setje saman følgjande opplegg (eller la ein meklar gjere det for deg). Alle tilboda er sjølvsagt nettbasert: 15 stp webdesign frå Universitetet i Canberra 6 stp netteknologi frå Høgskolen i Sør-Trøndelag 30 stp Internett drifting frå NITH 30 stp webprogrammering frå Høgskolen i Bergen 6 stp marknadsføring på nett frå Næringsakademiet 9 stp e-handel frå NHH 24 stp International Business frå BI Mobile løysingar Ein ungdom med respekt for seg sjølv har i dag minst ein mobiltelefon, eller? Mobiltelefoni har hatt ei rivande utvikling dei siste åra, og marknaden for tekstmeldingar (SMS) er noko av det som telefoniselskapa tenar mest pengar på. Store aviser har fleire sider med annonser over ringetonar og bilde du kan få kjøpt til telefonen din. Politiet klagar over at kriminelle miljø og gjengar brukar mobil til å kommunisere seg imellom, slik at politiet ikkje har kontroll med dei lenger. Når ungdom samlast, står halvparten og snakkar i mobilen Som vi ser, bruken er mangfaldig. Ei lita liste med forkortingar innan mobil SMS (Short Message System): overføring av tekstmeldingar på mobil WAP (Wireless Application Protocol): eit system som gjev mobiltelefonen tilgang til Internett GSM (Global System for Mobile Communication): det nåverande verdsomspanande digitale mobiltelefonnettet. Fart 9,6 kbit/sek (vanlig modem 29 kbit/sek) GPRS (General Packet Radio Service): nytt system for raskare tilgang til Internett (80 kbit/sek)

39 39 UMTS (Universal Mobile Telecommunications Systems): ny standard for breidband på mobil. Opptil 2 Mbit/sek. Er under utbygging MMS Multimedia Messaging Service: Ei utviding av SMS for også å ta med lyd og bilde imeldingane Alt er trådlaust Trenden går i retning av å samle så mange funksjonar som mogleg i det vesle handheldte apparatet. Mobiltelefonen din skal du kunne bruke både til å ringe med, lese e-post og surfe på nettet, høyre på musikk, fotografere og videofilme (og sende bilda dine av garde til mottakar med det same) og kjøpe varer med, og sjølvsagt skal du kunne bruke den som ein liten datamaskin. Førebels er den vesle bilderuta på telefonen ei hindring for å vise video eller websider på ein god måte, men det vil snart kome løysingar på dette problemet. Trådlause samband er i skotet. Leidningar har alltid ein lei tendens til å lage rot. Det kjem nå mange utgåver av trådlause nett og det å forbinde digitale apparat trådlaust med kvarandre. Blåtann-teknologien er ein slik standard (Bluetooth), oppkalla etter den frykta danske vikingkongen. Med denne teknologien kan ei mengd av ulike apparat kommunisere trådlaust med kvarandre og utveksle informasjon seg imellom. Breidband I mange år var dei trauste modema det vanlegaste sambandet til Internett. Dei som arbeida istore bedrifter og på høgkolar og uiniversitet, har lenge hatt den luksusen det er å vere kopla til nettet med fastsamband og breidband. Men nå er tida komen for breidband til «alle». Styresmaktene har lova at breidband skal finnast i alle skolar og bibliotek innan kort tid, og på same måte skal dei fleste privatpersonar kunne knyte seg opp mot eit breidbandsamband. Det er mange breidbandleverandørar som nå tilbyr tenestene sine, og dei brukar store midlar på å marknadsføre tilboda sine gjennom aviser og TV. Kva er eigenleg breidband? Det er mange definisjonar på breidband, og breidbandleverandørane kranglar om kven som levererer det eigenlege breidbandet. I praksis vil breidband seie at du får tilgang til Internett med mykje større fart enn det du er vant med frå modem, og du er kopla til nettet heile tida. Dersom du samanliknar med trafikken på vegane, så representerer modemet trafikken på ein liten sti. Det er kronglete å gå, med masse humpar og kanskje vassdammar du må hoppe over. ISDN er den vesle bygdevegen som tillet meir trafikk, men framleis går det langsamt og tregt med å kome fram. ADSL er ein større veg, men ofte er køyrebanen breid i den eine retningen og smal i den andre (ut frå deg). Breidbandet er sjølve motorvegen, der trafikken kan suse uhindra i begge retningar og i mange køyrefelt samstundes, og der farten kan gå opp mot det endelause. Breidband er eigenleg ikkje noko anna enn datatrafikk som kan gå i høgfartsnett heilt inn til datamaskina di.

40 40 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM Du treng heller ikkje kopla deg på kvar gong du skal ut på nettet. Breidbandet har ein fast tilkopling, der du alltid er tilkopla; du er online med nettet heile tida. Men breidbandsutbygging er ikkje utan problem. Det skal gravast grøfter som fiberoptiske kablar skal leggjast ned i, setjast opp radiomottakarar og basestasjonar osv. Alt dette kostar mykje pengar og representerer utgifter i milliardklassen. Kven skal betale? Offentlege styresmakter seier at dei ikkje ønskjer å betale, men vil overlate det til privarte utbyggjarar og kommunane. Dermed ser det ut til at det er brukarane sjølve som må betale, gjennom dei betalingstenestene som vert sette opp i breidbandsportalen. Breidbandsleverandørane lagar sine eigne portalar, der dei gjev gode tilbod til kundane sine. Nokre av tenestene er gratis, andre kostar pengar. Pessimistane ser for seg at innhaldet i desse breidbandsportalane i stor grad vil bli prega av det som sel mest, nemlig sex, sport, helse og ulike former for reality-tv. Nokre breidbandsportalar Nextgentel Telenor Nextgentel og Chello er lukka portalar for dei som har abonnement på tenesta Nokre ord og uttrykk i samband med breidband ISDN Integrated Services Digital Network: line som gjev deg større kapasitet i dataoverføring enn vanleg modem (2 x 64 kbit/sek) ADSL Asymmetric Digital Subscriber Line: dataoverføring med fart opp til 2 Mbit/sek VDSL avløysaren for ADSL med mykje større kapasitet Fiberoptiske kablar: kablar som gjev mykje større datakapasitet enn vanleg kopartråd Radiolink: overføring av datasignal med radiobølgjer frå sendar til mottakar kbit/sek: omgrep på den datamengden som vert overført per sekund Internett via stikkontakten? Det er mange måtar å få Internett inn i huset på. Til vanleg får du tilgang via telefonnettet, men du kan også få Internett via det same kabelnettet som leverer TVbilde til fjernsynet, eller faktisk frå straumnettet. Då brukar ein det same nettet som leverer straum inn i huset, og du får ein liten boks som skil den elektriske straumen frå Internettsignala. Fordelene er at du på den måten har ein Internett-kontakt i kvart rom i huset. Det er også mogleg å få Internett via radiosignal, ved at du får ein liten radiomottakar kopla til datamaskinen. Den får signala sine frå ein sendar i nærleiken. Både straumnettet, radiomottaket og kabelnettet leverer på denne måten breidbandsignal. Kommunar Modalen var den første norske kommunen der alle innbyggjarane vart knytt til breidbandnett. Du kan sjølv gå inn og kikke på dei tenestene dei har tilgang til (http://modalen.kommune.no/). Moss er ein annan kommune som tidleg kopla tenestene sine trådlaust inn til innbyggjarane via offentlege infokioskar som alle kan bruke (http://www.moss.kommune.no/). Moss kommune

41 41 Individualisering Ein generell trend vi kan merke oss både innan e-handel og e-læring er ideen om individualiserte løysingar. Du skal som brukar heile tida få kjensla av at nettstaden er tilpassa nettopp deg og dine behov. Du skal sleppe å utsetje deg for ting som ikkje vedkjem deg. Sjølvsagt er det ikkje slik at ein eller annen sit og lagar nettstader for den enkelte, men både innhaldet og dei tekniske løysingane må vere fleksible nok til å kunne bli tilpassa grupper av brukarar, slik at ein får ei oppleving av å vere unik. Amazon (www.amazon.com), som sel bøker, musikk og liknande, «hugsar» kva du har klikka deg inn på og kjøpt tidlegare og foreslår nye produkt innanfor same interessefelt. Tradisjonell HTML er i utgangspunktet statisk, og meir dynamisk tilpassa løysingar baserer seg gjerne på bruk av databaseteknologi og nye format som XML. I forlengjinga av dette ligg nye konsept omkring interaktivitet, altså brukaren sin evne til direkte å påverke innhald og design. Vi har truleg berre sett byrjinga på dette, til dømes gjennom internettbaserte spel der tusenvis av menneske spelar mot og med kvarandre, eller gjennom konsept for TV-program som inviterer til deltaking langt utover sendetida til sjølve programmet. Konvergens Alle media flyt mot kvarandre og inn i kvarandre. Tidlegare hadde vi klårt skilde medietypar. Alle visste kva aviser, vekeblad, radio, TV, kinofilm osv. representerte. Kvart medium hadde sine karakteristiske trekk og sitt karakteristiske innhald. Men med utviklinga av dei digitale media er ikkje mediebildet så klart lenger. Kva er skilnaden på datamaskinen og TV-apparatet når begge gjev deg Internett og let deg spele DVD-filmar, syner fjernsynsprogram og let deg høyre på radio? Når du kan høyre radiokanalar både på TV, på datamaskinen, i mobilen og i det «gamaldagse» radioapparatet, kva blir då spesielt med radio som medium? At det ikkje er bilete til lyden? Fjernsynsprogram som vert sende både på TV og over Internett (WebTV), kva blir det? Såkalla reality-tv som Big Brother vart sendt i redigert utgåve på TVNorge kvar dag, men online i fleire kanalar 24 timar i døgnet på nettet. I tillegg kunne ein etterpå kjøpe ein videokassett med «usensurerte» høgdepunkt frå Big Brother huset! Vi brukar omgrepet konvergens i media når vi snakkar om desse tilhøva. Konvergens står for samansmelting og betyr at media går over i kvarandre. Dette fører til at sjølve mediet ikkje blir så viktig lenger, men at det er innhaldet som er det viktigaste. Det same innhaldet kan formidlast samstundes gjennom mange ulike media eller på eit seinare tidspunkt, når du vil sjå det. Du kan sjølv velgje når og korleis du vil ha tilgang til innhaldet. Det er mot denne bakgrunnen at mange meiner at det i framtida meir enn nokon gong vil bli bruk for den gode forteljaren! Dei som kan lage gode historiar og fortelje dei på ein engasjerande måte vil ha gode framtidsutsikter i mediabransjen. Folk ønskjer underhaldning, og for å oppnå dette vil dei bruke alle media som er tilgjengelege. Ein vil alltid kunne få nyhende i siste versjon, anten du tek dei ned på mobilen, på datamaskinen, på TV eller andre måtar. Det same innhaldet vil tilpasse seg dei ulike apparata. Reklamen vil ta nye former. Mange spår at den tradisjonelle reklamefilmen på 30 sekund er død om ti år. Nye interaktive reklameformer tek over, og reklamemakarane må lage nye, heilstøypte strategiar for påverknad gjennom dei nye medietypane. Ein snakkar ofte om pullog pushreklame, der du i staden for passivt å ta imot reklame (push) sjølv oppsøkjer den (pull). Prøv t.d. reklamen som fins på

42 42 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM Reality-TV verkeleg-tv Denne nye trenden fører med seg at du kan sitje og sjå på «live-tv» kontinuerleg, overvake ei «verkelegheit» med menneske som har fått ei utfordring eller oppgåve som skal løysast medan du ser på i sanntid. Sendinga pågår 24 timar i døgnet på webtv, medan vanlege TV-kanalar sender redigerte opptak kvar kveld. Ein variant er at nokre menneske vert isolerte på ei øde øy eller annan stad, der dei vert utsette for utfordringar og freistingar. Men dette er opptak som etterpå vert sendt i redigert form. Vanlegvis skal deltakarane eller sjåarane stemme ut ein etter ein, slik at det til slutt sit tilbake ein vinnar som får ein stor pengesum til premie. Sjåarane får på denne måten ta del direkte og har påverknad på det som skjer. TV-kanalane får inntening via SMS-meldingar som vert sende, og auka reklameinntekter via TV-program og nettsider (over var dagleg innom Big Brother nettstaden). Målgruppen for denne typen TV var først ungdomar, men nå har også dei godt vaksne fått sine realityprogram. Du kan sjølv gå inn og lage verkeleg-tv på Little Sister, eit opplegg i mediekunnskap: WebTV Oppgåve: VerkelegTV vert også kalla «drittsekk-tv». Kvifor? Diskuter denne typen fjernsyn med andre. Kan du tenkje deg positive former for slikt fjernsyn? Finn ut kor lett det er å få breidbandtilknyting der du bur. Kven tilby slike løysingar og korleis skal du velgje det som er best for deg? Korleis trur du utviklinga vil gå innan elektronisk læring i skolen? Er det bra at læraren vert erstatta av datamaskin og læreprogram? Korleis vil du helst handle på nettet, og kva vil du kjøpe? Finn døme på gode løysingar på elektronisk handel. Finn fram til kva for bransjar som har gjort det godt med e-handel. Kan du tenkje deg kvifor? Gå inn på dei mest kjende portalane og samanlikn innhaldet på dei. Kor oversiktlege er dei? Kor lett å finne fram? Kven av dei passar best for dine behov? Lag eit opplegg (på papiret, du skal ikkje gjennomføre det) som verkeleg tek ideen om interaktivitet og individualisering på alvor. Sjekk innhaldet i opplegget ditt ved å gjennomføre ei lita marknadsgransking.

43 43 ELEKTRONISK POST (E-POST) Papirpost og e-post Det er mange likskapar mellom det å sende brev som vanleg papirpost og å sende dei elektronisk. Du skriv papirbrevet ditt som tekst, set namnet til mottakaren på konvolutten og legg det i ei postkasse. Så vert det sendt avgarde med ei postteneste. I tillegg kan du leggje ved eit bilde eller eit utklipp frå ei avis e.l. Du kan også leggje ved ein videokassett eller CD dersom du ønskjer å sende video eller lyd. Slik gjer du også med e-postbrevet. Du skriv det, legg ved elektroniske vedlegg og sender det avgarde med ei postteneste. Breva til deg kjem i di eiga elektroniske postkasse, og du åpnar dei når du har høve til det. Men der papirbrevet tek minst ein dag og gjerne fleire dagar for å kome fram, tek e-postbrevet ditt berre nokre sekund for å nå mottakaren. I tillegg tek e-brevet vedlegga dine med på ein mykje enklare måte enn papirbrevet. Kassett og CD er erstatta med elektroniske vedlegg. Innhaldet i e-brev Du har gjerne lært at vi skal skrive brev på spesielle måtar, i ein eigen brevstil. E-breva har endra dette tilhøvet. Sidan det går så raskt å sende desse breva og ein får svar så fort, har det utvikla seg ein eigen brevstil for e-brev. Vi tenkjer ofte ikkje så grundig gjennom innhaldet før vi sender det, og vi er heller ikkje så nøye med rettskriving og korleis vi skriv. Dersom mottakaren ikkje heilt skjønar kva vi skriv, kan han berre sende eit svar der han ber om forklaring, og slik kan vi halde på med brevvekslinga fram og tilbake i løpet av eit kort tidsrom. Det å skrive e-brev er nærast blitt det same som å prate i telefonen, eller endå enklare. Likeverdige? Dette har ført til at mange mottakarar ikkje ser på e-brev på same måte som papirbrev. Du må vere klar over at mange institusjonar ikkje aksepterer e-brev som likeverdige med papirbrev. Då må du gjerne sende ein papirversjon i tillegg til e-brevet. Det er mange som ikkje arkiverer e-brev på same grundige måte som papirbrev, og det kan difor vere vanskeleg å finne tilbake og kunne vise til brev som tidlegare er sendt. Korleis vert e-breva sendt? For å kunne sende e-brev må du ha tilgang til ein posttenar. Det er ein maskin som sender og tek imot breva dine. Du har ei postkasse på denne tenaren, der du kan hente breva dine når du vil. Det er viktig å vere klar over at postkassa ligg på denne tenestemaskinen og ikkje på din eigen datamaskin! Det ville vere nokså upraktisk å ha postkassa liggjande på ein maskin som står avslegen mesteparten av dagen.

44 44 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM Gratistenestene Nokre e-posttenester er gratis og tilgjengelege på ein heilt annan måte enn dei du får gjennom Internett-leverandøren din. Hotmail er den mest kjente av desse tenestene. Her kan du opprette anonym tilgang frå alle datamaskiner du vil, slik at du ikkje er avhengig av å bruke din eigen maskin. Ved å stikke innom næraste Internettcafe kan du sjå gjennom posten din medan du er på ferie i utlandet. Det finst over 100 million brukarar av Hotmail. Nokre gratis e-posttenester Dårlege e-manerar Ifølgje nye studiar har ungdommen dårlege vanar på nettet. 10 prosent av jenter under 25 år har dumpa kjærestar ved å sende ei e-postmelding. Ein firdel gjev blaffen i om dei skriv feil eller har dårleg språk i e-postmeldingane sine. Dette er nokre av resultata som er komne fram ved å spørje ungdom om korleis dei brukar Internett. E-post er i ferd med å bli den vanlegste måten ungdom sender kvarandre meldingar på (bortsett frå SMS). Problemet er at mange ikkje har peiling på god folkeskikk når det gjeld å sende meldingar til kvarandre. Dei har ikkje lært å skrive brev eller å uttrykke seg skriftleg i det heile teke, og derfor brukar dei ein svært munnleg stil når dei skriv e-postmeldingar. Det kan fungere bra når det er vener og kjente som tek imot beskjedane, men kva når dei brukar same stil i e-post til kollegaer og til sjefen på jobben? Over 15 prosent brukar «kyss og klem» når dei avsluttar meldingane sine, sjølv når dei sender meldingar til sjefen. Korleis tror du det blir teke imot? Microsoft har laga nokre tips om kva ein bør tenkje på når ein sender e-postmeldingar: Ikkje mist den personlege stilen, men ver forsiktig med å bruke den. Vel rett stil og tone i meldinga alt etter kven mottakeren er. Dersom du er for familiær eller personleg, kan det provosere mottakaren. Bruk rette omgrep og termar heile tida. Sjekk e-posten FØR du sender den ikkje etterpå! Du er kva du skriv, og mottakaren dømer deg ut fra det du skriv, og stilen i det. E-post tek tid Det er ikkje berre ungdomar som brukar tid på e-post. Granskingar viser at tilsette i arbeidslivet brukar opptil 50 minutt dagleg til å lese og handtere e-post. Ein firdel brukar over ein time (Gartner). Dette er i ferd med å bli eit alvorleg problem mange stader.

45 45 Andre former for elektronisk post Egenleg er det å sende tekstmeldingar (SMS) også ei form for e-post. Dette er faktisk den mest utbreidde forma for meldingsteneste mellom digitale apparat. Etter kvart kjem det apparat og moglegheiter for å bruke tekstmeldingar på langt meir avanserte måtar enn det som er tilfelle i dag, mellom anna med bruk av lyd og video. Ei anna form for elektronisk meldingsteneste er såkalla instant messaging. Då kan du sende og få meldingar frå andre i sanntid medan du held på med oppgåver på maskinen din. Oppgåve: Skriv tre versjonar av same tekst, som du skal sende til venen din, foreldra dine og rektor på skolen. Sjekk postkassa di og sjå meir nøye på språket i dei meldingane som ligg der. Stemmer det som står ovanfor om unøyaktig og slurvete språk? Finn ut kor lang tid du brukar kvar dag på å lese og skrive e-postmeldingar.

46 46 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM DISKUSJONSGRUPPER Diskusjonsgrupper er ei av tenestene på Internett. I desse gruppene kan kven som helst ta del i den elektroniske diskusjonen om utvalde tema. Tenk deg dei leserbrevspaltene du finn i avisene. Her sender du inn innlegg om ting du interesserer deg for, eller svarar på andre sine innlegg. Du kommenterer aktuelle saker eller finn på nye sjølv. Avisa set ofte opp eigne tema som ein inviterer lesarane til å meine noko om. Ulempen med avisdiskusjonane er at dei foregår sakte, dvs. at du først må lese avisa og så setje deg ned og skrive eit innlegg som du sender inn. Deretter skal avisa trykkje det før ein annan les det og vil svare på det osv. Dei elektroniske diskusjonane kan foregå i mykje større fart, men dei kan også liggje i dvale lenger tid om gongen. Vi reknar med at det finst over reelle diskusjonsgrupper på nettet (det vert lista opp mange fleire, men enkelte er grupper som aldri har vore aktive). Nokre er nye, medan andre kan vere svært gamle. Her diskuterer ein allslags tema, frå snøbrett til filosofi. Dersom du lurer på noko og ønskjer svar, kan du leggje spørsmålet ditt ut på ei slik diskusjonsgruppe. Då varer det vanligvis ikkje lenge før du får svar! Det er alltid ein eller annan deltakar igruppa som har svaret på det du spør om. Det er ofte utruleg kva for detaljkunnskapar enkelte av deltakarane sit inne med. Dette demonstrerer styrken ved Internett som eit nettverk som koplar saman menneske, ikkje berre maskiner!

47 47 Spørsmål frå ein av deltakarane kan setje i gang store diskusjonar som varer lenge. Deltakarane er ofte kunnskapsrike menneske som veit mykje og er interesserte i å formidle kunnskapane sine vidare til andre. Det er skilnad på å sende innlegg til ei diskusjonsgruppe og å sende e-post. Når du lagar ei e-postmelding, sender du den til ein annan person, men når du lagar eit diskusjonsinnlegg, sender du det til mange samstundes. Då må du rekne med at mange les det, og difor kan du ikkje vere så privat som du er i ei e-postmelding. Ulike typer diskusjonsgrupper Du kan gjerne gå inn i dei diskusjonsgruppene som finst på USEnet, og som er opprettea etter dei opphavlege reglane for slike grupper. Men i den siste tida har mange store aktørar laga sine eigne portalar for diskusjon på nett. Det er til dømes tilfelle med VG, som lik andre aviser har laga eit stort diskusjonsområde på nettsidene sine. Der ligg det nærare ein halv million innlegg fordelt på over ulike tema. Du får ein viss peikepinn på kva som interesserer dei diskusjonslystne, når du ser på inndelinga av hovudtema: samfunn/sport/sex og samliv/fritid. Den suverent største gruppa i tal på innlegg er temaet engelsk fotball (over innlegg)! Inndeling av hovudgruppene News Rec Talk Misc Comp Sci Soc Finn ut kva som vert diskutert i desse hovudgruppene. Her er eit oversyn over ein del norske diskusjonsgrupper I tillegg finst det store diskusjonsgrupper til dømes på vg.no (http://vg.transact.no/group.asp) og Dagbladet.no (http://www.dagbladet.no/meninger/). Reglar for bruk av Internett Det har også utvikla seg ei rekkje med reglar for bruk av nettet. Det gjeld til dømes framferd i diskusjonsgrupper. Du skal helst ikkje bryte desse reglene for mykje dersom du vil unngå kjeft og bli kasta ut av gruppa. På norsk kallar ein gjerne desse reglane «nettikette». Nettikette 1 Gløym aldri at det er ein person i den andre enden. 2 Gå aldri ut frå at ein brukar snakkar på vegne av arbeidsgjevaren sin, skolen osv. 3 Ver varsam med kva du skriv om andre. 4 Ver kortfatta. 5 Oppsummer det du svarar på. 6 Artiklane dine reflekterer deg ver stolt av dei. 7 Vurder ditt publikum. 8 Bruk beskrivande titlar.

48 48 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM 9Ver varsam med humor og sarkasme. 10 Post ein artikkel berre ein gong og unngå kryssposting. 11 Krypter artiklar med støytande innhald. 12 Les alle svar, ikkje ta opp att det som andre har skrive. 13 Ver varsam i høve til opphavsrett og lisensar. 14 Merk eller krypter svar og spoilarar. (Spoiler: ei avsløring, t.d. at nokre fortel korleis ein film sluttar. Dersom ein skriv ting som kan øydeleggje ei overrasking for andre, skal ein ha med ordet spoiler i subject.) 15 Ikkje kommenter andre sine stavefeil eller språkblemmer. 16 Set opp nyheitsagenten din slik at den ikkje plagar andre. Meir om desse reglane finn du på USEnet Alle diskusjonstenarane i verda er kopla saman gjennom nettverket USEnet. Opphavet til dette var to studentar som ønskte å kopiere meldingar til kvarandre. Etter kvart utvikla det seg til ei teneste der tusenvis av meldingar blir utveksla kvar dag. Det er mange tusen diskusjonstenarar og millionar av brukarar kopla til dette systemet. Dersom du skriv eit innlegg i dag, vert det kopiert og spreidd over heile nettverket i løpet av kort tid. Du kan abonnere på fleire grupper samstundes. Oppgåve: Finn fram til nokre diskusjonsgrupper som går på interesser eller hobbyar du har.

49 49 PRAT PÅ NETT (CHAT) Det som er bra med Internett, er at du kan bruke det til mange ulike aktivitetar. Du har kanskje ei eller annan gong teke del i ei prategruppe? Prat på nettet har til nå gått føre seg ved at ein sender tekst til kvarandre, anten til ei heil gruppe eller bare til ein. Pratinga går føre seg i sanntid. I framtida vil sikkert lyd og levande bilde (via webkamera) overta mykje for rein tekst. Prateprogramma på nettet går under forkortinga IRC (Internet Relay Chat). Det som skjer i praksis når du ønskjer å ta del i ei prategruppe, er at du koplar deg opp mot ein bestemt kanal på ein såkalla IRC-tenar. Du vel kva for gruppe du vil ta del i, og namnet ditt kjem opp på deltakerlista i denne gruppa. Du treng ikkje ta del under ditt eige namn, men kan bruke eit alias eller kallenamn (oppdikta namn). Chatting

50 50 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM Pratekrok for blind ungdom Vanlegvis foregår Internett-prat som tekstmeldingar i sanntid. Men i pratekroken på MediaLT er det ikkje slik. Der foregår praten som ein open telefonsamtale, og alle blinde og svaksynte kan ta del. Tilbodet er først og fremst retta mot synshemma barn og unge, men også andre kan følgje med. Det er også gratis dataspel for blinde på denne nettstaden. Det baserer seg på lydar i staden for bilde og oppfordrar til at ein brukar hukommelsen i staden for å sjå. Så kan du ta del i diskusjonen. Dersom du ønskjer å prate spesielt med ein av dei andre deltakarane, kan du velje å gå inn i hans eller hennar praterom. Dersom denne personen ikkje ønskjer å snakke med deg, kan han «hive» deg ut att frå rommet sitt. Teksten du skriv, kjem opp i eit eige felt nederst på skjermen. Når du har skrive meldinga di ferdig, sender du den inn til praterommet. Det gjeld å skrive fort og kort, for elles rekk du ofte ikkje å få innlegga dine med før praten er gått vidare. På kvasir.sol.no finn du eit bra oversyn over prategrupper dersom du først vel «data/ internett» og deretter «chat». Stengjer prategruppe for barn ABC Startsiden legg ned prategruppa si for barn etter at kanalen er blitt utsett for omfattande infiltrasjon frå pedofile menn, skriv VG. Avgjerda vart teken etter at avisa skreiv om at mange vaksne menn tok del under falske namn på prategruppa for barn under 15 år. Avansert prating Ei mer avansert utgåve av Internett-prat kan foregå i eigne 3D-utgåver av byar eller rom som er bygde opp spesielt til denne bruken. Dette er ei virtuell verd som du selv kan byggje i, eller du går inn i andre si verd. Du vel deg ein avatar, som er ein figur som representerer deg i denne verda. Så går du rundt i den kunstige verda og treff andre som du kan prate med. Du skriv meldingar til dei på vanleg måte, eller du kan vise dei dine eigne websider. Det er også mogleg å bruke lyd i ei slik verd. Meir info om dette finn du på Speleverder på nett Ei anna utgåve av same grunnidé er dei kjempesvære verdene som vert bygde opp rundt Internett-spel. Ultima er eit av spela som har vore ei stund på nettet, der tusenvis av brukarar verda rundt kan spele med og mot kvarandre. Det norskutvikla Anarchy Online er eit av dei nyaste og mest avanserte spela (og har kosta over 100 millionar kroner å utvikle). Nokre slike verder på nett

51 51 Oppgåve: Gå inn på og gransk dei verdene du finn her. Du treng eit tilleggsprogram som du lastar ned frå nettet. Kva kan ein gjere for å stengje pedofile og andre kriminelle ute frå prategrupper? Kva erfaringar har du frå prategrupper? Diskuter med andre.

52 52 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM

53 53 Å PRODUSERE FOR NETTET KORLEIS LAGE EIGNE NETTSIDER Nettsidene dine skal presentere deg for heile verda. Difor betyr det mykje å lage godt innhald i ei god utforming. Prøv heile tida å tenkje på kven som skal lese sidene dine. Arbeidsgangen Først må du planleggje korleis sidene skal vere i høve til målgruppa. Du lagar tekst, bilde, grafikk osv. ferdig i dei programma som skal brukast til dette (tekst- og bildebehandlingsprogram). Deretter legg du innhaldet til rette for web. Teksten bearbeider du for nettpublisering etter reglar vi kjem attende til. Bilda behandlar du med omsyn til storleik, filtype, fargar osv. Grafikk lagar du etter reglane for god visuell presentasjon og etter hva som eignar seg best for webvising. Når du har nettsida di klar til publisering, legg du den inn på ein webtenar. Har du eit eige område liggjande klart, set du i gang ei ftp-overføring av websida til den servaren der området er (du har tidlegere fått eit passord til denne bruken). Då vil sida automatisk verta oppretta på den adressa du gjev den. ftp (file transfer protocol) er eit hjelpeprogram for å overføre sidene frå datamaskinen din til webtenaren. Dersom du ikkje har eit eige nettområde for publisering, må du kjøpe det på eit webhotell eller få det hjå ein annan leverandør av Internett-tenester (til vanleg vil Internett-leverandøren din ha eit slikt tilbod). Skolen din har også eit eige område der du kan publisere websidene dine, men her er det sikkert mange avgrensinger på kva du får lov til å leggje ut, både når det gjeld innhald og storleik på filene. Kvar gong du ønskjer å endre innhaldet på sidene dine, tek du ei ny ftp-overføring av dei nye sidene.

54 54 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM Under arbeidet vil du sjølvsagt teste ut sidene dine frå harddisken når du lagar dei. Men du må vere merksam på at det er lett å bli lurt når du køyrer websider direkte frå harddisken til din eigen nettlesar. Ting går mykje kjappare enn når andre brukarar berre har modemtilgang til sidene. Difor bør du alltid teste sidene dine etter at dei er lagt ut på servaren der dei skal liggje. Du bør også teste sidene dine i alle dei tre aktuelle nettlesarane (Netscape, Explorer, Opera) og i ulike versjonar av nettlesarane (det er ikkje alle som brukar siste versjon av programmet). Sjekk også mot ulike oppløysingar og skjermstorleikar. Korleis set du namn på websider? Du kan velje kva namn du vil for HTML-sider, berre du unngår norske særteikn. Som etternamn må du bruke.htm eller.html. Dersom du nyttar webverktøy til å lage sidene for deg, så vil dette verktøyet automatisk gje filene rett etternamn. Standard startnamn for nettsider på Microsoft-servarar er default.htm. Når du skriv inn nettadressa i adressefeltet, treng du då ikkje oppgi namnet på startfila, men berre på mappa. Nettlesaren vil sørgje for at den søkjer opp startsida i rett mappe. Andre servarar kan til dømes bruke index.htm og default.html. Du bør sjekke kva som gjeld for den servaren du skal bruke. Du bør alltid nytte små bokstavar i filnamn for å vere sikker på at filene vert funne uansett kva system servaren brukar. Unngå mellomrom og alle spesialteikn unnateke og _. Gode websider trinn for trinn Mykje av kunsten med å lage gode websider går på god planleggjing. Ein dyktig web-designar brukar mykje tid på å tenkje gjennom korleis han skal utforme sidene i høve til føremålet med dei. Føremålet med sidene Kven er målgruppa? Korleis er dei som skal sjå på sidene dine? Unge brukarar vil ha andre løysingar enn eldre. Det er skilnad på om du lagar sider som skal selje noko, eller berre skal underhalde andre osv. Når du har funne ut meir om dette, kan du ta til med å tenkje gjennom korleis du skal byggje opp sidene, og kva du skal ha på dei. Råd og tips for å lage websider Det kan synast lett å lage gode websider, men ver klar over at det vert krevd ein god del arbeid å lage sider som fungerer godt med omsyn til både innhald og utforming. Du kan gjerne bruke ferdige oppsett (malar), men ønskjer du eigenleg at sidene dine skal sjå akkurat maken ut som tusenvis av andre sider? Mykje av kunsten er å lage sider som ser annarleis ut enn andre sider, og som stikk seg ut i mylderet av nettstader. Men lag dei ikkje så spesielle at det blir vanskeleg å finne fram på dei. Storleiken på sida Noko av det første du må ta omsyn til, er at dei fleste Internett-brukarar framleis brukar modem med låg eller moderat fart. Difor bør vanlege sider ikke overstige kb i storleik. Det vil seie at samla mengd av tekst, bilde og grafikk ikkje skal utgjere meir enn dette.

55 55 Grafikk Ver varsam med bruk av glorete fargar. Bruk få fargar og arbeid mykje med å få grafikken til å understreke bodskapen din (ikkje vel feil stil til innhaldet ditt). Multimedia Bruk ikkje multimediaeffekter berre for deira eiga skuld. Dei skal ha eit føremål og skal tilføre sida di meirverde. Det er ikkje naudsynleg å bruke lyd dersom du ikkje absolutt treng det. Animasjonar fungerer best når dei har ein bodskap og ikkje berre skal være unødig pynt. Lagar du Flash-animasjonar som introduksjon til ei nettside, så sørg alltid for at det er ein «hopp over intro»-knapp på sida. Skrift Bruk forhåndsdefinerte typar og storleikar (heading, size osv.). Hugs at det er nettlesaren hjå brukaren som bestemmer korleis skrifta ser ut. Dersom du nyttar spesielle fontar, risikerer du at brukaren ikkje har dei på maskinen sin, og dermed vert sida vist med ei anna skrift som du ikkje har kontroll over. Dersom du ønskjer ein heilt fast utsjånad, må du lage sida di som eit Acrobat-dokument i pdf-format. Då vil den hjå mottakaren sjå ut akkurat slik som du ønskjer det. Men rett nok tek det tid å laste ned dokumentet med Acrobat-lesaren (som brukaren må ha). Du kan også lage teksten som grafikk (bildefil). Dette gjer ein gjerne med kortare tekst i tilknyting til ein heading eller logo. Bruk av innpluggingsprogramm (plug-ins) Det er vanleg at brukarar har innpluggingsprogram for dei mest brukte filtypane som krev det. Dei siste versjonane av nettlesarar har dessutan innebygd mange program. Men ver klar over at det framleis er mange som ikkje har slike innpluggingsprogram, og som heller ikkje ønskjer å laste dei ned når dei skal lese nettsider. Dei vil derfor hoppe over sidene dine dersom du gjer avlesinga av dei avhengig av slike tilleggsprogram. Peikarar Gjer det alltid til vane å kvalitetssjekke dei peikarane du lagar på sida di. Du har eit ansvar for dei (og du kan bli stilt til rettsleg ansvar dersom du peikar til sider med ulovleg innhald!). Kontroller regelmessig at peikarane framleis er gyldige og ikkje fører til sider som er tekne vekk eller har skifta adresse. Uferdige sider «Under construction» er ein av de mest irriterande meldingane vi kan få når vi vandrar på nettet. Unngå å leggje ut uferdige sider! Det same gjeld sider som er fulle av feil, t.d. at bilda ikkje kjem med, at grafikk og tekst flyt tilfeldig rundt alt etter kva nettlesar som vert brukt osv. Avlus (debug) sidene dine grundig før dei vert lagt ut.

56 56 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM Forskjellige uttrykk for forskjellige målgrupper. Døme på korleis du kan gå fram ved samansnekring av ei webside Du startar med ei tom side. Lag gjerne nokre enkle skisser på papir av korleis du vil ha den. Bruk generelle komposisjons- og designprinsipp. Jobb med plasseringa av dei ulike elementa og finn fram til ulike løysingar som du og andre kan vurdere saman. Tenk nøye gjennom bruk av fargar. Ver konsekvent, lag ein fargepalett og bruk gjerne fargane som signal på type innhald. Bruk mykje tid på plasseringa av bilde tekst og kvar bilda skal plasserast. Kor store treng bilda å vere? Kva verde har dei? Multimediaeffektar: Når skal dei kome, og kor store skal filene vere? Lag snarvegar for dei som ikke vil køyre Flash, og gjer nedlastinga av multimedia valfri. Sjekk sida di i ulike nettlesarar. Sjekk den opp mot ulike skjermstorleikar og oppløysingar. Sjekk om mogleg sida både på PC og Mac. Oppgåve: Finn nettstader du synest er godt laga med omsyn til å tilpasse form og innhald der val av element, design og fargar er godt tilpassa målgruppa.

57 57 KORLEIS BYGGJE OPP GODE NETTSTADER Eit av dei største problema på web er at brukaren i utgangspunktet heilt manglar oversyn over det innhaldet som ligg der. Ei bok kan du bla i, medan webinnhaldet ligg gøymt. Du må difor skaffe brukarane av nettsidene dine eit klart og greitt oversyn over innhaldet og lage gode løysingar for å gå mellom sidene (navigere). Du kan lage ikon som er klare og gjennomførte i utsjånaden, og som saman med andre grafiske element rettleiar brukarane gjennom sidene. Du kan også lage oversiktskart eller innhaldslister. Alt dette gjev brukarane tillit og tryggleik. Ikon er grafiske element som er lette å forstå og hjelper brukarane til å finne fram på nettstaden din. Du kan bruke ferdiglaga ikon, eller lage dei sjølv. Men det er ikkje lett å lage nye ikon som både ser bra ut, og som vert forstått av andre! Eksempler på ikoner Dersom du har mange sider på nettstaden din, bør det alltid vere mogleg å kome rett attende til hovudsida eller til sentrale knutepunkt og oversyn. Bruk grafiske element som viser at brukarane framleis er innanfor sidene dine. Til dømes kan du lage ei knapperekkje nederst eller ved kanten. Dette er også nyttig når du har mange val. Det skaper dessutan ei kjensle av tryggleik (du veit alltid at den er der) og gjev ein eigen grafisk identitet til webstaden. Alle websider bør alltid ha minst ein peikar. Unngå blindgate-sider som ikkje fører vidare eller attende. Det bør alltid vere mogleg for brukarane å klikke seg til andre sider. Dersom brukaren kjem inn midt i nettstaden din (til dømes frå ein søkjemotor), er det alltid fare for at han klikkar seg langt nedover i sidene og aldri får sjå oversynet eller dei viktigaste nettsidene dine. Difor er det svært viktig at det på sidene dine er mogleg å ta snarvegar opp til hovudsida. Direkte vegar Brukarane vil gjerne gå så direkte som mogleg til den informasjonen dei ønskjer. Dei ønskjer ikkje å måtte klikke seg gjennom mange sider som er uinteressante for dei, før dei når fram. Vi må lage så direkte vegar som mogleg for dei! Altså må vi skaffe oss ein så effektiv oppbygging som mogleg av sidene våre, slik at vi slepp frustrerte og irriterte brukarar som nyttar mykje tid på unødvendig klikking. Studiar har vist at brukarar foretrekkjer skjermsider med mange val framfor mange sider med få val.

58 58 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM Ventetid Brukarane tåler ikkje for lang ventetid. Ein reknar gjerne med ei maksimal grense på 10 sekund og helst ikkje over 5-7 sekund. Websider som ikkje er lagt opp etter dette, vil frustrere og irritere. Den vanlege brukaren er ikkje tålmodig nok til å vente på at store og flotte bilde skal lastast ned. Ikkje lag førstesider som er store, tunge og seine å få fram. Slike sider kan du heller lage lenger ned i nettstaden din, der folk veit hva dei venter på. Der er dei mer motiverte for åvente, sidan dei veit at det kjem noko dei vil ha. På breidband og intranett kan vi derimot gjerne bruke sider som er mykje større og tyngre. Elendige nettsider Ein av de mest kjente nettguruane, Jakob Nielsen, seier at det meste av websider er eit elendig syn, og dei fungerer heller ikkje når det gjeld innhald. Han meiner at webdesignarane mest lagar websider for sin eigen del og ikkje med tanke på brukarane. Hans tips til alle som lagar nettsider, er at sidene skal vere korte og greie og framfor alt kjappe å laste ned. Brukarane skal sleppe å klikke seg for mykje rundt, og dei skal få svar på det dei er ute etter så raskt som mogleg. Brukarane vil ha kontroll på si eiga surfing og unngå å kaste vekk tid på klikking utan mål. Det virkar også negativt å utstyre sider med god grafikk og dårleg innhald. Då kjenner brukarane seg snytt. Det er laga mange nettstader der du kan lære av andre sine feil. Det enklaste er ofte best Vanlege brukarar vert ikkje imponert over flotte visuelle effektar når dei er på jakt etter informasjon. Mange websider blir overlessa med masse effektar og animasjonar som dei teknisk interesserte gjerne vil utstyre sidene sine med. Ein ønskjer kanskje å prøve ut dei siste moglegheitene som ligg i dei nyaste versjonane og den nyaste teknologien. Men framleis gjeld den gamle, gode regelen om at det enkle er kongen! Bruk ikon og metaforar som er lette å kjenne att og vert forstått med det same. Dei skal vere logiske for brukaren, som ikkje vil bruke tid på å tenkje over kva dette betyr. Dei skal gje tryggleik for brukaren. Ved at du gjev den same grunnleggjande designen for alle sidene dine, gjev du dei ein eigen identitet. Ikke skift design på sidene. Bruk hypertekst, men i staden for å sende brukarane direkte ut på andre sine websider, kan du heller gje eit lite samandrag i tekst om kva som ligg der. Då treng dei kanskje ikkje klikke seg ut sjølv, og du held på brukarane i staden for å risikere å miste dei. Gjer det alltid mogleg for brukarane å gje tilbakemelding til redaktør eller webmaster. Grafikk Flott grafikk og lekker innpakking har likevel ein funksjon, same kor mykje ein elles snakkar om det enkle. Men det treng ikkje vere nokon motsetnad. God grafikk gjer det lett å vandre rundt på sida. Når vala er gjort innbydande og spanande å sjå på i staden for berre å måtte lese tekst, motiverer det brukaren til å halde fram på sida. Når vi ser ein peikar, vet vi lite om kvar den fører oss, kvar i infojungelen vi blir flytta til. Dette gjeld også enkeltsidene, som kan vere lange, og der vi må rulle oss både nedover og bortover. Vi blir irriterte dersom det alltid er noko som ligg utanfor skjermen, og som vi ikkje ser.

59 59 Hypertekst Hypertekst er klikkbare ord eller uttrykk som fører til andre nettsider. Spesielle problem for elektronisk hypertekst i høve til informasjon i papirbaserte medium er følgjande: «Attende»-knappen på nettlesaren betyr ikkje det same som å bla seg attende i ei bok eller ei brosjyre. «Attende» tek deg attende langs den peikarrekkja du har vore gjennom, og difor må du ha eigne fram- og tilbakeknappar på sidene dine dersom dei inngår i ein logisk samanhang (skal lesast «flatt»). Det å lage hypertekst kan vere eit tveegga sverd. Det er både ei velsigning og ei forbanning for den som skal organisere informasjonen. Dersom du via ein hypertekstpeikar er komen til eit nytt webdokument på ein ny webstad, kan du til dømes brått finne deg sjølv på den sjette sida i ei rekkje av tolv dokument som er meint å verte presentert i ei bestemt rekkjefølgje. Du kan difor bruke «forrige side» og «neste side» som ein moglegheit for å sikre at brukarane navigerer slik du vil. Eller du kan bruke piler eller knappar for det same, og ein «attende til byrjinga»-tekst. Interaktivitet Framfor TV sit du passivt og ser på TV-program, og du kan i høgda skifte kanalar. Eit medium som Internett gjer interaktivitet mogleg på ein heilt annan måte. Brukarane er aktive og ønskjer å gjere ting. Difor må du passe deg for å lage websidene for passive. Du må innby til aktivitetar på sidene, som fører til at brukarane dine har kjensla av at dei sjølve får gjere noko. Dynamiske nettstader De fleste nybyrjarar lagar heilt statiske nettsider. Når du skal inn og endre tekst, grafikk og bilde på slike sider, må du endre dette manuelt og sende den nye versjonen til servaren. Mange nettstader er nå bygde opp av dynamiske websider. Det vil seie at innhaldet på sidene kjem frå ein database. Endringar på sida vert lagt rett inn i databasen, som så automatisk genererer endringane ut på dei sidene det gjeld. Dette gjer at oppdateringar kan foregå mykje meir lettvint og tidsparande. Det finst mange program for slik nettpublisering. Papir web Websider må lagast meir sjølvstendige enn papirsider. Det er fordi mange brukarar kjem direkte til sidene dine utan å ha vore innom hovudsida. Altfor mange websider ender opp som isolerte og lausrivne sider. Dei har ikkje peikarar og navigering som rettleiar brukarane og motiverer dei for vidare bruk. Då vil brukarane heller nytte attendeknappen sin til å kome seg vekk frå sidene dine. Tekst på web Her gjeld det same prinsippet som for ein nyhendeartikkel for papirpublisering: det viktige kjem først og deretter mindre viktige! Gå ut frå at alt som er over ei halv side med tekst, vil brukarane heller ta som utskrift enn å lese direkte på skjermen. Det er ein god regel at du skal uttrykkje presist det du meinar, bruke samandrag og opplisting der det er naudsynleg osv. Noko som kjem i tillegg, er at du må gjere det lett å skrive ut dokumentet.

60 60 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM Websider som er meint å lesast direkte på skjermen, vil ofte ha ulik stil og oppbygging enn dei som er meint å skrivast ut. Ofte vert det laga ein ingress som skal lesast på skjermen, og deretter kjem eit meir utfyllande og tyngre dokument meint for utskrift. Ver klar over følgjande: Kursiv eignar seg dårleg på skjerm. Understrekingar kan lett forvekslast med peikarar. Det samme gjeld for uthevingar (bold). Bruk ein peikarfarge som passar til tekstfargen (grell rosa farge passar ikkje). Bruk minst mogleg av smarte funksjonar frå tekstbehandlingsprogrammet, då dei ikkje vert overført til HTML-kode. Det kan vere eit problem og ein utfordring å plassere peikaren inni setningen. Skal den omfatte ein heil setning, deler av ein setning eller berre eit ord? I alle fall bør du ikkje bruke peikarar som «klikk her for nærare informasjon om» Peikarar distraherer lesinga. Det er freistande å bruke mange av dei, men kvifor skal du freiste brukarane til å vandre rundt i heile verda når dei eigenleg skal lese ditt eige stoff? Det har inga hensikt å sende dei vekk frå det du lagar! Bruk heller ei peikarliste på slutten av dokumentet. Grupper peikarane og sørg for at berre dei aller viktigaste kjem midt i teksten. Dei dårlegaste websidene i verda Det er mykje å lære av andres feil (og av dine eigne)! Du kan gå inn på denne webadressa og finne ut kvifor enkelte websider er omtala som dei dårlegaste nettsidene i verda Ein freistnad på å samanfatte nokre reglar for hva du IKKJE bør gjere når du skal lage gode websider: 1 Du gløymer kven brukarane dine er Ikkje alle sit med dei siste utgåvene av nettlesarar, ikkje alle synest dansande bjøller over skjermen er festleg, ikkje alle set pris på musikken du presenterer saman med teksten din, ikkje alle sit med 19 skjerm og har plass på skjermen til all den informasjonen du prøver å pakke inn på ei og same side. Bruk gjerne ulike alternativ for overføringsfart (28 Kb modem, ISDN, breidband). 2 Du planlegg ikkje med flytdiagram/dreiebok og liknande Dette er heilt avgjerande, sjølv for å byggje opp relativt små webstader. Mange byggjer opp webstaden som ei samanhangande brosjyre eller bok. Det er heilt feil, og gjev ein flat struktur på ulike nivå. Brukaren skal vere fri til å gå mange stader, men må ha oversikten over dei stadene han skal kunne gå. Det er også viktig med omsyn til at det gjerne er fleire som skal vere med og byggje opp nettstaden din, eller du skal overlate arbeidet til andre. Strukturen skal ikkje berre liggje inni hovudet ditt, men vere visuelt tilgjengeleg for andre. Ofte er det snakk om teamarbeid.

61 61 3 Du organiserer ikkje innhaldet ditt Det finst mange måtar å organisere på, men du må i alle fall velje ein bestemt måte. Nettet er fullt av uorganisert informasjon, du må skape orden i ei kaotisk informasjonsverd. Kanskje kan du ordne etter emne? Kor viktig informasjonen er? Alfabetisk? Etter ei tidsline? Eller prioritere det som er viktig ikkje så viktig? Kanskje finn du ut at det finst fleire måtar å organisere på, og det kan også vere bra for brukaren å ha alternativ. 4 Du gjennomfører ikkje ein fast navigeringsmåte Du må etablere ein fast og gjennomført måte å navigere på, som brukaren kjenner igjen, og som er intuitiv å nytte seg av. Den må ikkje skifte heile tida, for då blir brukeren forvirra. Bruk aktivt fargar, symbol osv. Prøv å finne fram til ein eigen visuell stil med faste grafiske element. 5 Du er uklar med omsyn til peikarfarge Brukarane må sjå kva som er peikarar, og dei må få visuell beskjed om at dei har nytta peikarane. Desse bør ha ein farge som er svært ulik tekstfargen. Dersom du opererer med fleire fargar, må det ha eit klart definert føremål som brukaren skjønar, ikkje fordi du synest det er gøy og spanande med mange ulike fargar. 6 Du brukar titteltaggen feil Dette høyrest ut som ein bagatell, men betyr mykje. Titteltaggen er tittelen som kjem fram når du som brukar lagar bokmerke av ei side du gjerne vil oppbevare og vil kome attende til ein annan gong. Gå gjennom bokmerka du har registrert, og sjå kva dei heiter! Då finn du mykje rart, og mykje uforståeleg! Titteltaggar skal vere korte og beskrivande, helst under 10 ord (fleire ord enn det vil bli kutta i enden). Sørg for at titlane er unike og ulike frå andre på nettet. 7 Du ser ikkje framover Du planlegg ikkje for framtidig vekst. Vi ser ofte sider som er ofre for dårleg planleggjing. Nytt stoff og tillegg er tydeleg pressa inn, og det lagar overfylte sider og skapar uorden i systemet som er fast og stivbeint. Webstaden din vil få mange endringar, ha difor klar ein plan for regelmessige oppdateringar. Oppgåve: Finn fram til nokre tilfeldige nettstader og sjå korleis dei er laga i høve til disse reglane. Ta tida for nedlasting av eit tilfeldig utval nettsider. Kvar går smertegrensa di for venting? Kva kan gjerast for å korte nedlastingstida? Finn fram til korleis hypertekst og peikarar er brukt på eit utval nettstader. Kva synes du om dei? Finn nettsider med døme på god og dårleg navigering. Finn døme på ikon du synest er lette å forstå og nokre du ikkje med ein gong skjønar kva står for. Gå inn på og og sjå kva for ulikskapar det er mellom dei to nettstadene. Kva for målgrupper vender dei seg til?

62 62 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM KORLEIS SKRIVE OG UTFORME TEKST FOR WEB Lag teksten rett for målgruppa Vi treng å vite meir om kven som skal lese sidene våre. Det er sikkert mange som kjem til å lese det du skriv, men du er gjerne ute etter ei bestemt målgruppe, og det er den du treng å vite meir om. Kva for aldersgruppe er det snakk om? Er dei vant til å bruke nettet?

63 63 Hvor mykje tid vil dei bruke på nettstaden din? Har dei behov for å lese alt? Vil dei lese alt på ein gong, eller kjem dei til å lese deler av teksten din til ulike tidspunkt? Vil dei bruke dokumentet ditt som referansemateriale, dvs. opprette peikarar dit? Alt dette vil få konsekvensar for korleis du utformer teksten og presentasjonen av dokumentet ditt. Generelt om nettbrukarar Nettbrukarar er utålmodige. Dei likar ikkje å vente for lenge. er kritiske. Dersom du ikkje gjev dei god nok informasjon fort nok, hoppar dei vidare. ønskjer truverdige sider. Dette heng saman med korleis nettet er, det fins ingen kvalitetskontroll. Du bør til dømes ikkje overdrive språket ditt eller bruke altfor munnlege uttrykk. Bannord bør vere tabu. Set opp peikarar til gode og solide nettstader for å vise at du er oppteken av kvalitet og har brukt kvalitetskontroll på peikarane dine. Hovedprinsippet for lesing på nettet er SKANNING! Granskingar viser heilt klart at ein ikkje les nettekstar på same måten som papirtekstar. Nettbrukarane skannar sida, noko det er viktig å vere klar over for dei som skal lage informasjonen og tilretteleggje den for nettbruk. Skanninga får nemlig konsekvensar for alt du gjer i samband med utforminga av teksten, både innhald og utforming. Kva gjer tekst skannarvenleg? Dei fleste lesarane (80 %) les ikkje ord for ord, men skannar teksten nedover. Dei hoppar over ord, setningar og liner. Dersom augene ikkje møter «motstand» på den måten at dei finn noko interessant, hoppar dei glatt vidare til andre dokument. Hugs at på nettet konkurrerer du med millionar av andre tekstar som også har interessant informasjon. Uthev ofte eit eller fleire ord, men ikkje uthev heile setningar eller for mange ord. Eit auga som skannar, fangar nemlig opp berre eit par ord om gongen. Du kan bruke farge på ord eller bakgrunn (men ikkje blåfarge, sidan denne er reservert til peikarfunksjonen). Opplistingar set ned skanningsfarten og gjer at lesarane får med seg innhaldet. Bruk eit avsnitt på kvart poeng. Bruk nytt avsnitt for eit nytt tema eller poeng! Overskrifter Generelle reglar for overskrifter på web: Dei må vere korte. Dei må vere konkrete. Dei må gå på innhald. Dei må kunne stå aleine.

64 64 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM Saklege overskrifter Bruk saklege overskrifter som går på innhaldet, slik at lesarane som skannar teksten, skjønar innhaldet med det same. Ikkje lag slike mystiske og «flinke» overskrifter som papiravisene ofte nyttar! Andre typer overskrifter Bruk ofte undertitlar, forklarande titlar, mellomtitlar og ingressar. Dette hjelper lesaren når han skannar teksten nedover. Overskriftene må vere skannarvenlege. Hugs at det viktigaste ikkje er å få lesaren til å bruke så lang tid som mogleg på teksten din, men gjere han i stand til å få med seg mest mogleg av den informasjonen han ønskjer, på kortast mogleg tid. Overskrifta i papirutgåva Overskrifter til tekstar på papir vil stå i ein samanhang med tekst, bilde, undertitlar osv. på ein heilt annan måte enn titler i eit webdokument. Dei må stå meir aleine og må kunne forståast utan samanhangen dei står i (lesarane kan ha komne inn gjennom ein søkjemotor eller frå ein annan peikar). Opplistingar Opplisting er korte liner som er lette å skanne. Dei fungerer bra for å organisere stoffet eller for å setje saman ein viss mengde peikarar som har samanhang med kvarandre. Di kortare liner, di betre (1-5 ord). Bruk direkte ord, unngå uklare tydingar. Bruk gjerne kapitteloverskrifter i feit skrift saman med ein forklarande undertekst i vanleg halvfeit eller mindre skrift. Kort teksten ned til det halve Dette høyres brutalt ut, men har bakgrunn i den måten som vi les skjermtekst. Studiar viser at vi brukar 25 % meir tid på å lese same tekst på skjerm enn i papirutgåve. Skjermvindauga er mindre enn den tekstflata du har tilgang til å sjå på ein gang på eit A4-ark eller i ei papiravis, og dette peikar også mot at du bør redusere tekstmengda. Utfordringa er sjølvsagt å kome med den same bodskapen på halvparten av den plassen du ellers ville brukt. All erfaring viser at du alltid vil ha godt av å prøve å redusere mengda ord, gjerne ved at ein annan ser gjennom og stryk for deg. Uttrykket «kill your darlings» er alltid relevant for den som lagar tekstar og anna stoff der ein har ein tendens til å ta med for mykje. På nettet er det viktig å få fram bodskapen så fort som mogleg og ikkje gøyme den med ord. Ver nådelaus og skrell vekk alle orda som ikkje trengst for å forstå innhaldet! Prøv å finne ut kva for ord du brukar for mange av, kva for oppattakingar som ikkje er naudsynlege, for mange adjektiv osv. Lange tekstar Lange tekstar må splittast opp i mindre delar. Lesarane likar ikkje å lese lange tekstar som må rullast nedover (scrolling). Porsjoner opp teksten i passande mengder. Du kan dele lange tekstar opp i fleire sider, men pass på at kvar side heng saman innhaldsmessig. Sjølvstendige tekstar Kvar side må i mest mogleg grad vere sjølvstendig og bygd opp rundt eit eige poeng som gjer den mest mogleg uavhengig av forrige side eller neste.

65 65 Dette heng også saman med at lesarane kan kome inn fra kva som helst stad (via ein annan sin peikar eller ein søkjemotor) og vi ikkje kan vite om dei har fått med seg «vår» byrjing. Peikarar til «Bakgrunn» eller «Hovudside» kan vere ein måte å tilby nye lesarar naudsynleg basisinformasjon på. Likar du å skrive? Mange likar å pusle litt med skriving, men det er få som synest dei får det skikkeleg til. På skolen må du skrive slik som læraren vil, og det er ikkje alltid det same som du sjølv har lyst til. Men fortvil ikkje! Nettet tilbyr deg skrivehjelp Dersom du går inn på finn du råd og rettleiing for å skrive på mange måtar. Du kan gå gjennom ein forfatterskole, der du lærer å skrive novellar eller dikt. Du kan lese andres meir eller mindre tvilsame produkt, og du kan få tilbakemeldingar på dine egne tekstar Lag fleire nivå I staden for å lage tekst som er ein blanding av detaljar og større oversikter, kan det løne seg å lage teksten i to versjonar. På øverste nivået ligg ein tekst som oppsummerer innhaldet i kortform utan for mange detaljar. Derimot kan du boltre deg på sider som det vert peikt til for den lesaren som er interessert i det. Hugs at det er plass utan grenser for slike detaljerte dokument på servaren, og at dette nettopp er styrken til det elektroniske dokumentet samanlikna med papirutgåva. Endre språket Ver konkret og direkte i ordbruken. Bruk enkle setningar og ikkje for vanskelege og lange ord (dei er vanskelegare å lese og forstå på nettet enn på papir). Bruk heller ikkje eit altfor kronglete og forteljande språk, og spar detaljar til dei som oppsøkjer peikarane dine for å få dei med seg. Granskingar har vist at det enkle og presise språket har meir effekt på skjerm enn eit meir blomstrande språk. Nokre hugsereglar: Bruk opplisting Ikkje vanskelege og lange ord Korte setningar i staden for lange Direkte konklusjonar Legg merke til kor mykje lettare det er å få med seg dei fire setningane ovanfor enn eit heilt avsnitt med full tekst! Når du på denne måten skal korte ned, er det sjølvsagt ein fare for at du kjem til å utelate viktig informasjon eller ikkje får med deg alt som er naudsynleg. Men bruk heller peikarar til sider med utdjupande informasjon og detaljane. Oppattakingar kan fungere godt. Dersom informasjonen vert teken opp att fleire gonger på ulike stader, men vert presentert på ulike måtar, kan fleire lesargrupper få tak i informasjonen.

66 66 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM Den omvende pyramiden Dette omgrepet har vore vanleg i journalistverda sidan forrige hundreår, då det på grunn av primitiv teknologi kunne vere svært ustabile telegraf- og telefonliner frå felten og inn til redaksjonen. Journalistane vart difor nøydde til alltid å ta med det viktigaste først og deretter prioritere teksten i fallande interessegrad og ned til detaljane. På denne måten vart det også lettare for redaksjonen å kutte stoffet «bakfrå» i tilfelle det var for liten plass i avisa. Andre oppbyggingsmåtar I nyare journalistikk har ein i tillegg innført andre måtar å byggje opp tekster på, t.d. å bruke dramaturgi frå andre media (film og TV). Her forlet ein den omvende pyramiden og byggjer medvite opp til stemning og atmosfære som i ei filmforteljing, der mange og nøye utvalgde detaljar vert brukt for å forsterke bodskapen. Pyramiden I den omvende pyramiden skal den viktigste informasjonen kome først. Begynn gjerne med konklusjonen og eit kort samandrag av innhaldet i teksten. I avisspråket opererer ein med omgrepet ingress. Pass på at du brukar dette som oppsummering og ikkje som ein «teaser» for å lokke folk til å lese vidare. Det vil ikkje fungere så godt på nettet som i ei avis eller eit tidsskrift. Oppsummering er svært viktig på skjerm! Uvant Den omvende pyramiden er ofte ein uvanleg måte å skrive på for den som er vant å ta til med ei innleiing og så etter kvart byggje opp til ein konklusjon. Prinsippet fyller mange behov, ikkje minst gjev det lesarane høve til å hoppe av når dei ikkje lenger er interesserte, men samstundes sikrar det at dei har fått med seg hovudpoenget. Ei god øving kan vere å skrive ned alt med alle detaljer først, for deretter å gå attende og skrive byrjinga som ei oppsummering (ingress). Avsnitt Til nettbruk må vi bruke kortare avsnitt enn vi ofte er vant til. Unngå derfor lange avsnitt. Kvart avsnitt bør ha sitt poeng. Poenget kan gjerne verte klargjort alt i første setning i avsnittet. Lesarane vil nemlig ofte ikkje fullføre lesinga av heile avsnittet. Mellomtitlar Bruk gjerne mellomtitlar for å lette lesinga, eller for å vise til kva som kjem etterpå. Mellomtitlane er lette å få med seg, både fordi dei er ganske korte, og fordi dei er utheva med feit skrift. Dersom du synest det er viktig å få lesarane med deg til neste dokument, så kan du gjerne setje opp ei setning eller to på slutten av dokumentet og med mellomtittel, på denne måten: Kursoppgang i vente? Neste side tek for seg utviklinga i aksjemarkedet dei neste vekene. Sitat Trekk gjerne ut sitat frå hovudteksten og set dei inn i sideramme eller mellom tekstflatene. Dette fungerer godt i nettekst.

67 67 Peikarar (lenkjer) Du må gjere det lett å navigere i teksten din. Eit nettdokument kan vere på mange sider. Prøv å bruke peikarar som den enklaste måten for brukaren å navigere seg gjennom dokumentet. Prøv å få fram det viktigaste så fort som mogleg og lag peikarar til detaljar og grunngjevingar på eigne sider. Lag ofte oppsummeringar og kortversjon med ein peikar til langversjonen. På denne måten kan brukaren skanne sidene fortare. Distrahere Peikarane må ikkje distrahere eller føre merksemda bort frå innhaldet. Ha berre med dei viktigaste peikarane inni teksten, og samle heller opp dei andre ved sida av teksten eller på slutten. Når du brukar peikarar som syner til dokument utanfor ditt eige, bør innhaldet vere direkte relevant for innhaldet i det avsnittet peikaren kom frå. Ein ugyldig (råten) peikar dreg ned kvaliteten på heile nettdokumentet ditt. Bruk sjølve ordet eller orda som peikar, og unngå setningar som «klikk her» eller «følg denne peikaren vidare». Då henviser du utan grunn til sjølve nettet. Ikke kast bort tida til lesaren! Ein kort omtale av nettstaden peikaren viser til, gjev brukaren informasjon nok til å spare seg ein tur dit dersom han ikkje treng den informasjonen som ligg der. Eit klikk til irrelevant informasjon aukar irritasjonen hjå brukaren. Brukarane har ulike behov, og du må passe på at ikkje nokon går glipp av informasjon som er verdfull for dei, medan andre må få vite at peikarsidene truleg ikkje har interesse for dei. Ikkje bruk uklare peikarvisingar eller «lokkevisingar». Ein effektiv måte er å slå saman tittel og ein liten oppsummering, slik som her. Bondevik går av På ein pressekonferanse i går fortalde statsministeren den endelege avgjerda si. Navigasjon/oversiktskart Bruk gjerne grafiske oversyn over den samla mengda med dokument på nettstaden. Gjer det mogleg for brukaren å gå direkte til det dokumentet han ønskjer. Det er ikkje like lett å navigere i eit nettdokument som i eit papirdokument. Når lesaren er ferdig med ei side, vil det i boka vere naturleg å halde fram til neste. Men i nettdokumentet treng lesaren gjerne hjelp og rettleiing før han blir kjend med oppbygging og navigasjonsmåtar i dokumentet eller nettstaden din. Nokre vanlege navigasjonshjelparar: «Neste»/ «forrige» viser til rekkjefølgja i eit dokument som skal lesast i samanhang. «Attende» fører attende til forrige emne. «Meir» går til utdjupande informasjon om emnet. «Tur» viser til ein fast tur gjennom eit visst tal sider for å få eit heilskapleg inntrykk av dokumentet eller nettstaden.

68 68 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM Et eksempel på webkart Typografi Utnytt typografi og sideutforming aktivt for å gjere lesinga lettare for brukaren. Når lesaren skannar ein tekst, vil augene straks stanse opp ved feite skrifttypar når dei er blanda med vanleg skrift. Men ikkje bruk feit skrift altfor ofte, då vert det vondt å lese. Unngå kursiv skrift. Eit alternativ til feit skrift er åbruke ein annan farge for å framheve noko i ein lengre tekst. Nye mellomtitlar etter eit par avsnitt hjelper også godt. Dei verkar som små fyrtårn som rettleier lesarane i skanninga deira. Set mellomtitlar når du skriv, eller set dei til etterpå (det kan gjerne vere betre å setje dei inn i etterkant, når du betre kan vurdere heile innhaldet). Design Bruk ein design som er heilskapleg og lett å kjenne att gjennom hele nettstaden. Det gjer du ved å ha nokre faste element som grafikk, fargar, plasseringar, skriftval, bakgrunn, meny osv. Likevel vert det altfor kjedeleg og uinteressant dersom alle sidene er heilt like. Det trengst variasjonar innanfor heilskapen. Bruk kontrastar i elementa for å framheve og skilje frå kvarandre ulik informasjon, men sørg for at kontrastane ikkje vert så store at brukaren tek til å lure på om han/ho har havna på ein annan nettstad. Tenk på kva som skal vere synleg av heile dokumentet ditt på skjermen. Jamfør brettekanten på laussalsavisene. Når brukaren får sida opp på skjermen, skal han så raskt som mogleg få oversyn over kva som er å finne på dokumentet, utan å måtte rulle teksten nedover. Bruk titlar og lister som gjev oversyn, ikkje fyll opp plassen med banner og altfor store overskrifter. Vurder storleiken på bilde som skal illustrere teksten. Kvar skal dei stå, og når lagar vi bilde i frimerkestorleik som kan hentast ned i stort format av dei som er interesserte? Storleik Ein må vurdere den fysiske storleiken på bildet ut frå kor stort verde bildeinnhaldet har i høve til teksten. Eit anna tilhøve er storleiken på bildefila. Store filer tek lang tid å laste ned, og det er ei grense for kor lenge brukaren vil vente på ei slik nedlasting. Dersom sida har mange små grafiske element, kan dette til saman gje lang nedlastingstid. Tommelfingerregel: små ikon og knappar bør ikkje overstige 3 Kb logo og velkomstgrafikk ikkje større enn 15 Kb bilde/grafikk til illustrasjon av tekst Kb viktige bilde ikkje meir enn 50 Kb

69 69 For grafikk og bilde som er større enn 50 Kb, bør det stå ei «åtvaring» om lang nedlastingstid, gjerne med antall kb. Du kan også bruke ei forminska utgåve av bildet, som deretter kan klikkast opp til stort format av dei som ønskjer det. Papir mot skjerm Skjermen viser liggjande format, medan papirtekst som oftast er orientert i ståande format (t.d. A4). Difor er det meir naturleg å bruke høgre eller venstre kant til å leggje inn tilleggsinformasjon der den elles ville ha lagt øverst eller nederst på papiret. På papiret kan ein blande oversyn og detaljer på same flate og likevel oppfange alt i same augnekast. På skjermen vil ein bruke faste område til oversyn, medan den rullbare delen vert nytta til detaljar. Bruk gjerne ei blanding av faste og rullbare tekstfelt. Tenk nøye etter kva som bør stå fast, og kva for informasjon som kan presenterast i rullefelt. Ta omsyn til at storleiken på vindauga vil variere sterkt hjå brukarane. Bruk anten fast breidd på teksten eller hindre på andre måtar at den flyt ut til lange linjer som er svært lite lesbare på skjerm. Fargar er framleis unntaket i papirdokument, medan det er regelen på skjermdokument. Skriv så du blir funnen av søkjemaskinene! Lag ei liste over ord du vil bruke til metataggen på kvar side. Bruk både stikkord frå din egen tekst og vanlege synonym. Men bruk berre stikkord som går på hovudinnhaldet i teksten din, slik at brukarane som kjem frå søkjemotoren, ikkje vert villeidde. Tittelteksten <TITLE> må ikkje vere lengre enn 60 karakterar. Dei 40 første bør omtale innhaldet i dokumentet ditt. Denne tittelteksten må vere meiningsfull når den vert lesen utanom samanhangen, og bør ikkje verte innledd med fraser som «Velkomen til» e.l. Kvar side i same dokument bør få ulike titteltekstar når det er mange sider. Kvar side bør få eit kort samandrag i ein beskrivande metatagg. Teksten bør ikkje overskride 150 karakterar, og den må fungere utan samanhang med teksten elles. Denne teksten skal fortelje ein som brukar søkjemotor om sida har relevans eller ikkje for han. Ansvar for innhald Ver klar over at den som lagar sidene, også har ansvaret for innhaldet på dei. Dersom du på sidene dine publiserer ulovleg materiell, ærekrenkjingar mot andre e.l., er det du som har ansvar for dette innhaldet, sjølv om det er andre som har skrive det. Du har eit redaktøransvar for websidene dine! Oppgåve: Lag ein kort tekst om musikklivet der du bur, for følgjande målgrupper: ungdom år pensjonistar bedrifter som du ønskjer skal verte sponsorar Lag ein tekst som du etterpå deler opp med opplistingar. Lag ulike overskrifter for web- og papirpublisering (avis) av ein tekst du finn.

70 70 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM Finn ein tekst og kort den ned til det halve utan å miste meining og innhald. Reinsk ut vanskelege ord og uttrykk i ein tekst du finn, og erstatt dei med meir «webvenlege» ord! Lag mellomtitlar til nokre lange tekstavsnitt du finn. Finn nettstader med gode tips om webdesign. Lag deg ei mappe med favorittstader som du kan bruke i det praktiske arbeidet. BILDE FOR WEB Bilde overfører du til datamaskinen frå skannar eller frå digitalt kamera. Til bruk på web treng du ikkje bilde med særlig høg oppløysing, slik at du kan bruke etter måten enkle kamera, også såkalla webkamera. Hovudregelen for bilde på nettet er at bildefila må gjerast så lita som mogleg. Dersom du har prøvd på dette, veit du at du kjem til eit punkt der komprimeringa går ut over bildekvaliteten. Du mister mange fargar, bildet verker uskarpt og mister intensitet det blir «flatt». Du må ta ei avgjerd om kor mykje bildekvalitet du kan tape. Det du gjer i praksis, er at du avgrensar pikslar og fargar i bildet. På web er det to bildeformat som dominerer, JPEG og GIF. Alle nettlesarane støttar desse to formata. Det er kome eit nytt format, som heiter PNG, og som henter dei beste eigenskapane ut av dei to andre. Men førebels er det berre dei siste versjonane av nettlesarane som støttar dette formatet. GIF brukar du til vanleg for rein strek (teikningar) og tekstar som skal visast att som grafikk. Du brukar det også for foto i små storleikar. Alle firmalogo er som regel GIF. JPEG vert mest brukt når det gjeld vanlege foto eller teikningar/maleri med mange fargar. Pikslar Bilde på skjerm er i røynda samansett av tusenvis av små prikkar. Desse prikkane vert kalla pikslar (eng. pixels). Pikslane vert gjevne att på skjermen med ulik farge og lysstyrke og skapar dermed ein illusjon av eit samansett bilde. Ordet pixel kjem frå picture + x + element, altså eit bildeelement. Oppløysing Oppløysing vert til vanleg gjeve i tal på pikslar i høgda ganga med talet på pikslar i breidda per tomme. På engelsk heiter dette «pixels per inch» og har forkortinga ppi. Vanlege dataskjermar kan ikkje gje att eit bilde i større oppløysing enn 72 dpi. Dette er forklaringa på at eit bilde som ser svært skarpt og fint ut på skjermen, kan verke uskarpt når det kjem på papir anten ut på printar eller til trykk. Då trengs ei langt høgare oppløysing for å oppnå god kvalitet.

71 71 Best bildekvalitet Du oppnår best bildekvalitet dersom du tek omsyn både til oppløysing og storleiken bildet skal brukast i når du digitaliserer eller lagar bildet. Det er altså ein fordel å vite nøyaktig kor stort eller lite bildet skal vere, når du anten gjer opptak i digitalkamera eller skannar eit lysbilde eventuelt papirbilde. Skal det same bildet brukast i fleire storleikar, er det lurt å ta eit opptak til kvar storleik. Fordeler og ulemper med JPEG og GIF JPEG (Joint Photographic Expert Group) Dette er den vanlegaste måten å komprimere bilder på. Den er også best å bruke på bilde med ulike former for overgangar. Det er ingen avgrensingar i talet på fargar (som ved GIF). Men det går etter høve mykje bildeinformasjon tapt i komprimeringa. Kvar gong du lagrar bildet på nytt, tapar du endå meir kvalitet. Difor må du ikkje lagre i JPEG dersom du skal arbeide vidare på bildet. JPEG gjer det mogleg med såkalla progressiv vising, dvs. at ved nedlasting vert heile bildet først vist i dårleg kvalitet og deretter i stadig betre kvalitet. GIF (Graphic Interchange Format) Dette er det mest brukte bildeformatet på nettet. Det eignar seg best for bilde med reine flater og tekst. Du kan også lage animasjonar i dette formatet (GIF-animasjon). Du kan bruke opptil 256 fargar, men til vanleg kan du avgrense talet på fargar til mykje mindre enn det. Dersom du lagrar eit GIF-bilde som interlaced, vil det verta nedlasta gradvis (tilsvarande som progressiv i JPEG). GIF kan gjerast gjennomsiktig (du ser bakgrunnen bak det du definerer som gjennomsiktig i GIF-en). PNG (Portable Network Graphics) Dette formatet vart laga for å kombinere dei beste eigenskapane frå GIF og JPEG. Det er ingen avgrensingar i talet på fargar. Kompresjonen gjev betre resultat enn JPEG, men eldre nettlesarutgåver støttar ikkje formatet. Komprimering av bilde Når du skal komprimere og tilretteleggje bilde for web, gjer du dette enklast i program som er høvelege for slik bruk. I programmet kan du sjå ulike utgåver av same bildet med ulik komprimeringsgrad og filstorleik, slik at du kan velje ut det du vil ha, og lagre det for web. Antialiasing og dithering Dette er to vanlige omgrep innan bildebehandling. Antialiasing (kantutjamning) betyr at du jamnar ut den takkete kanten mellom pikslane ved å leggje til mellomfargar. Dette gjev betre bilde visuelt, men aukar filstorleiken. Du kan definere ein farge i eit GIF-bilde som gjennomsiktig. Dette vil bety mykje dersom du skal leggje bildet over eit mønster eller ein fotobakgrunn. For at du ikkje skal få ein tydeleg og skjemmande kant med ein uønska farge, bør du lage bildet med den bakgrunnen det seinere skal visast på. Har du flere ulike bakgrunnar, bør du lage eit bilde for kvar bakgrunn. Dithering (simulering) er ein prosess der du brukar tilgjengelege fargar til å simulere fargar du elles ikkje kunne brukt. Ved dithering kan du til dømes blande pikslar frå to fargar slik at ein visuelt oppfattar ein tredje farge. Du kan dermed få mjukare overgangar mellom fargane.

72 72 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM Panorama og VR-bilde Såkalla virtuelle panoramabilde er vortne svært populære på mange websider. Turoperatørar, galleri og museum er nokre av dei oppdragsgjevarane som kanskje er mest interesserte i slike løysingar. I tillegg til å kunne rotere 360 gradar rundt i eit område, er det også mogleg å leggje inn klikkbare felt i bildet, slik at brukaren kan vandre mellom fleire VR-bilde, t.d. frå rom til rom eller frå hotellet og ned til stranda. Når vi også kan leggje på lyd og roterbare objekt inne i eit panoramabilde, skjønar vi at dette fascinerer mange webprodusentar. Men på same måte som for bilde, lyd og video er også VR-bilde ei kraftkrevande presentasjonsform. Alt etter kva løysing som vert nytta, må mottakaren først laste ned ulike avspelarar. Dessutan må vi heile tida kjempe ein kamp mellom kvalitet og filstorleikar. I programmet PhotoVista er det mogleg å lagre eit VR-bilde som ei Java-løysing, slik at mottakaren då slepp å laste ned ein eigen avspelar for å sjå fila. Korleis du går fram for å skaffe dei beste bilda til web Fotografering/skanning Alt når du tek digitale bilde med fotokamera eller brukar skannar, bør du vite kva du skal bruke det til, og kva for krav til oppløysing du skal stille. Skal du nytte bildet både til papirtrykk og webpublisering, må du sikre deg mykje høgare oppløysing enn dersom det berre skal brukast til web. Du kan alltid redusere eit originalbilde i kvalitet, medan du ikkje kan gå motsett veg med eit bilde i dårleg oppløysing. Kva for bildemotiv eignar seg for web? Du bør unngå bilde med for mange detaljar. Dersom du skal vise fram personar, så ikkje vel gruppebilde med mange personar i same motiv. Bildeformat Vurder om du vil bruke bildet i GIF- eller JPEG-format. Det er alltid lurt å ha ein backup av bildet i originalformatet, slik at du seinare kan hente det fram og arbeide med det på nytt. Dersom du først har komprimert det til JPEG, er det for seint å gå tilbake til GIF. Da misser du mykje av bildekvaliteten. Dersom du har arbeidd med bildet i Photoshop, bør du ha ein kopi med alle lagene i Photoshop-format (psd). Effektar Du kan sjølvsagt leggje inn ulike effektar på bildet, som ovale rammer, utfasing av bildekantane osv., slik du kan gjere det i bildebehandlingsprogrammet. Men prøv likevel å vere tilbakehalden med slike effektar, for dei kan lett bli kunstige og verke amatørmessige. Bruk av antialiasing og dithering må du vurdere ut i frå kvaliteten på bilda og kva du skal bruke dei til.

73 73 Plassering av bilde Når du skal plassere bildet i høve til tekst og andre grafiske element, gjeld dei vanlege reglane for komposisjon og god visuell plassering. Men hugs på at du på web i motsetnad til i trykte media, ikkje har full kontroll over visinga av sidene dine. Her er det nettlesaren, oppløysing og skjermstorleik hjå brukaren som avgjer. Du bør difor kjenne til korleis du kan sikre deg fast plassering av bilde i høve til tekst, til dømes gjennom bruk av style sheets. Fargar I prinsippet kan du bruke kva for farger du vil på web. Korleis fargane du lagar på maskinen din vert vist på andre skjermar, er det svært vanskeleg å styre. På web reknar vi fargar med heksadesimalar med til saman seks teikn; dei to første oppgir raudt, dei to neste grønt og dei to siste blått. Heksadesimal betyr 16 og i dette tallsystemet brukar vi 16 teikn. Sidan vi berre har 10 teikn for tal, brukar vi i tillegg seks bokstavar (frå A til og med F) for å få 16. Men det er noko som vert kalla websikre fargar. Dette er ein palett på 216 fargar som det er sannsynleg vert vist hjå brukaren meir eller mindre nøyaktig slik du laga den. Dei såkalla websikre fargane har berre verdiane 00, 33, 66, 99, CC og FF i alle kombinasjonane mellom raudt, grønt og blått. GIF-illustrasjonar har ei avgrensing på 256 fargar. Det er mest vanleg å lage ein tilpassa fargepalett til fargane i GIF-bilda og utan omsyn til dei websikre. Bakgrunnsfargar og -bilde Det kan vere ein føremon å velje blant dei websikre fargane når du skal lage ein fargepalett til designet ditt. Som regel vil desse fargane bli ganske dominerande på sidene. Dei kan brukast til dekorskrift, grafikk, bakgrunnar osv. Du kan også bruke bilde og andre mønster som bakgrunnar. Men ver varsam! Ofte vil slike mønster verte for sterke og forstyrre lesinga av teksten. Dersom du vil ha mønster i bakgrunnen, er det vanleg å lage eit lite bilde som vert teke oppatt. Bruk i så fall lite kontrastar. Du kan også lage eit bilde som dekkjer heile breidda på sida og berre med nokre pikslar i høgda. Då kan du bruke kraftigare kontrastar og t.d. skilje mellom ein meny til venstre og resten av sida. Oppgåve: Forstørr eit bilde i bildebehandlingsprogrammet ditt, så ser du etter kvart når dei enkelte pikslane dukkar opp. Eksperimenter med eit foto i bildebehandlingsprogrammet. Bruk antialiasing og dithering og sjå korleis bildet endrar seg. Lag ei overskrift i farga tekst to gonger i bildebehandlingsprogrammet, ein med kvit bakgrunn og ein med farga. Gjer bakgrunnen gjennomsiktig. Set begge inn på ei webside med svart og så med kvit bakgrunnsfarge. Kva blir resultatet? Eksperimenter med same bilde som GIF og JPEG og vurder kvaliteten av det ferdige resultatet på websida opp mot nedlastingstid. Finn nokre ulike GIF-illustrasjonar og test korleis dei blir når du vel websikre fargar og ulikt tal med tilpassa fargar i eit bildebehandlingsprogram.

74 74 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM

75 75 MULTIMEDIA LYD, VIDEO OG ANIMASJONAR PÅ NETT OG CD Video Ein kan ta i bruk levande bilde på mange måtar. Du kan sjå på filmar, bruke Internett til videokonferansar eller sende bilde av deg sjølv via eit webkamera. Innan nettbasert læring vert video meir og meir teke i bruk for å gjere undervisninga meir effektiv. Du møter etter kvart også web-tv som alternativ til dei vanlege TV-kanalane. For å sjå video på nettet må du ha ein avspelar. Dei to mest brukte avspelarane er Real Player og Windows Media Player. Begge er gratis og kjem regelmessig i nye versjonar, som vert meir og mer avanserte. Dersom du skal køyre levande bilde på fullskjerm med god kvalitet, treng du breidband. Det er ulike oppfatningar om kor mykje bandbreidde som krevst til dette, og tidlegere meinte mange at det var behov for minst 2 Mbit/sek i overføringsfart. Men dei siste utgåvene av avspelarane køyrer komprimert video så godt at du ikke treng meir enn ein halv Mbit/sek. Det tilsvarar kva du får med ei ADSL-line («mellomband»). Dersom du brukar CD-ROM eller DVD til å distribuere produksjonen din, har du nok bandbreidde til disposisjon. Levande bilde kan du hente som ferdige datafiler frå nettet. Men sjølv med breidband tek det lang tid å laste ned slike filer, ettersom dei kan vere svært store. Digitalisering av levande bilde skaper enorme datamengder. Video har 25 enkeltbilde i sekundet, og kvart bilde skal lagrast for seg. Effektive komprimeringsteknikkar sørgjer for at lagringa ikkje tek så stor plass som ein ellers ville ha venta. Det finst til dømes mange piratutgåver av kinoaktuelle spelefilmar på nettet, men storleiken på datafilene kjem opp i hundrevis av Mb og tek mange timar å laste ned. Difor er ein annan metode meir vanleg, nemlig å ta ned levande bilde som videostraum (streaming). Då vert bilda levert frå ein servar i sanntid, og du slepp å laste ned heile fila før du ser bilda.

76 76 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM Noen ord og omgrep Videostraum: Ei jamn overføring av videobilde frå servar, der ein buffar sørgjer for at du er sikra jamn overføring. Videostraumen vert ikke lagra på harddisken din. Lydstraum: Tilsvarande for lyd. Både videostraum og lydstraum vert i denne samanhangen overført i sanntid («real time»). ADSL: Ein teknologi for å få høgare fart gjennom det vanlige telefonnettet. Til vanleg vil maksimal fart være 2 Mbit/sek. Kbit/sek og Mbit/sek er tal for kor fort overføringa av data skjer. Modem 28,5 eller 56 Kbit/sek ISDN 128 Kbit/sek ADSL 256 Kbit/sek 2 Mbit/sek Ekte breidband: høgare enn 2 Mbit/sek (dette er bit og ikke byte per sekund!) Komprimering er teknikk for å redusere filstorleiken. Filmindustrien sin kamp mot piratkopiering Filmindustrien kjempar ein hard kamp mot piratkopiering av film på nettet, på same måten som musikkindustrien lenge har gjort det. System som Napster og Gnutella gjorde det mogleg for nettbrukarar over heile verda å dele musikk- og filmfiler med kvarandre, inntil industrien fekk vedteke forbod mot dei. Men andre system tek stadig over, og det ser ut til at film- og musikkbransjen kjempar ein håplaus kamp mot kopiering. Bruk av lyd Avspeling av lyd på nettet går føre seg på same vis som med video. Du kan anten hente lyd som lydstraum (streaming) eller laste ned lydfiler. Dersom du hentar ein lydstraum, brukar du same avspelar som ved video. Lydfiler kan du hente i ulike format. Det mest brukte er mp3-formatet. Via Napstersystemet kunne millionar av brukarar hente mp3-filer av kjente låtar og lagre på eigen maskin. Andre system arbeider ut frå liknande prinsipp. Konsertar på nett Store konsertar kjem nå på nettet, ikkje som opptak, men i sanntid. A-ha sende som ein av dei første norske gruppene våren 2001 ein stor konsert frå Oslo på web, og mange spesialiserer seg på å arrangere og sende konsertar over nettet. For å få fullt utbyte av lyd og bilde bør du ha breidband til disposisjon.

77 77 Nettradio og elektroniske DJ-ar I dag finst det mange tusen radiostasjonar som sender over nett. Her i Noreg har mellom anna NRK og P4 nettutgåver av radiokanalane sine. Sendingane kjem i lydstraumformat. Nye tenester utnyttar dette, t.d. BitBop. Dette programmet kan bety hovudverk for platebransjen, for det let deg leite fram musikk på nettet og spele den av som frå ein radiostasjon. Du kan la programmet søkje opp bestemte artistar og bestemt musikk, setje dei saman og lage din egen musikkpakke slik som ein DJ gjer. Multimedia Dei mest brukte avspillingsprogramma for multimedia på nettet i dag er Flash og Shockwave. Dette er innpluggingsprogram som du sjølv må laste ned og installere på maskinen din. Med desse tilleggsprogramma kan du køyre multimediapresentasjonar som tekst, lyd og levande bilde med full interaktivitet. Du kan sjølv lage slike presentasjonar med gode webverktøy. Reklamestraum Folk innan marknadsføring har innsett verdet av streamingteknikken. I løpet av 2001 blei det køyrt nettreklame med lyd eller levande bilde for eit verde av over ein milliard dollar, ifølgje ein marknadsrapport. Animasjon blir ofte brukt for å fange interesse. Web-TV Den siste tida er det kome mange nye fjernsynskanalar på Internett! TV på nettet Web-TV er ein trend i tida. Her i Noreg vart kanskje mange først merksame på moglegheiten i samband med Big Brother-sendingane frå TVNorge, der ein på nettet kunne følgje med på kva folk i BB-huset gjorde på, 24 timar i døgnet (men ein måtte abonnere på kanalar frå Canal Digital for å sjå det heile i fullskjerms kvalitetsbilde). TV2 og andre kanalar har nettsendingar direkte og/eller i opptak, men det kjem også eigne kanalar som berre sender på nettet. Dei er alle reklamefinansiert. Også NRK satsar på eigne Web-TV-sendingar. Ein vil særleg bruke nettet til å kapre yngre sjåarar. Til liks med andre ønskjer NRK å gje nye og betre opplevingar til Internettbrukerne. Likevel har ikkje marknaden for Web-TV vokse så fort som ein tidlegare såg for seg. KORLEIS LAGE MULTIMEDIAPRESENTASJONAR Forarbeid I denne fasen går det føre seg planleggjing og idémyldring. De må finne ut kven målgruppa er, tenkje design og stil, finne ut omfanget av det heile og ikkje minst setje ned dei viktigaste grunnideane på papir. Tenk etter korleis bodskapen skal nå fram til målgruppa. Dreieboka er

78 78 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM ein heilt naudsynleg del av alle filmproduksjonar, og bør også vere det ved multimediaproduksjonar. Dersom du skal lage noko som skal liggje på nettet eller offentliggjerast på andre måtar, må du sikre deg at du har de juridiske retten til å bruke multimediamaterialet (dersom de gjer opptaka sjølve eller brukar clip art, er de sikre). Målgruppe Det er viktig å vite kva for målgruppe ein skal produsere for. Dette vil vere avgjerande for mange av vala ein gjer med omsyn til innhald og utforming. Prøv å avgrense gruppa så mykje som mogleg. Dersom du henvender deg til mange ulike grupper, så vurder om det kanskje kan være bra å lage fleire versjonar av samme produkt. Medium Du må bestemme kva for medietypar som skal nyttast. Kanskje vil ein kombinasjon av tekst og stillbilde fungere best? Kanskje berre video? Video og web? Dersom du på førehand veit at produktet ditt skal distribuerast gjennom fleire ulike media, bør du ta omsyn til dette alt når du planlegg produksjonen. Eit godt tips: Ta vare på originalfiler. Sjekk kva for sluttformat du skal levere til dei ulike media. Dreiebok Det er ikkje berre å setje i gang å produsere når ideane kjem myldrande. Då vert det berre rot. Ideane må verte omskapte til konkrete skissar og beskrivingar som dannar grunnlaget for ei dreiebok. Den er eit verktøy for å få godt oversyn over alt innhaldet og bør utformast slik at også andre kan forstå det som står der. I dreieboka fører du opp forslag til bilde, tekst, animasjonar og interaktivitet i den rekkefølgja dei skal vere. På websidene våre finn du fleire forslag til korleis du kan lage dreiebok for multimediaproduksjonar. Produksjon Til vanleg er det fleire som skal samarbeide om ein multimediaproduksjon. Då er det viktig at arbeidsoppgåvene blir fordelt i gruppa, slik at alle er klar over oppgåvene sine og har ansvar for at det felles resultatet vert så godt som mogleg. Alt etter kor stor produksjonen skal vere, fordeler ein ansvaret for arbeid med video, lyd, animasjonar, innhald (forfattar), design og programmering. Og sist, men ikkje minst: Det må vere ein prosjektleiar som har oversyn og tek dei endelege avgjerdene. Design Nokre gode råd til designaren: Ikkje lag for kompliserte skjermbilde! Ver nøktern og måtehalden med effektane og tilpass utsjånaden til målgruppa. Tenk nøye over korleis brukarane skal navigere seg gjennom produktet. Først og fremst gjeld det at brukaren skal kjenne seg sikker, og raskt få kjensle av at han veit korleis han skal finne fram. Prosjektleiaren Prosjektleiaren må føre eigen logg over framdrifta i prosjektet. Han har oversynet og sørgjer for at dei enkelte delene blir ferdige i den rekkefølgja som er bestemt. Mange delar skal passe til kvarandre, og arbeid må ikkje stoppe opp i ei gruppe fordi ei anna ikkje har fått ferdig det

79 79 den skulle ha gjort, til fastsett tid. Prosjektleiaren må også sørgje for at alt materialet som vert brukt, er klarert med omsyn til bruksrett, dvs. at det kan publiserast på lovleg måte (det kan bli dyrt å bruke andre sitt materiale på ulovleg vis). Prosjektleiaren vil som oftast også ha ansvaret for at ein held økonomiske og tidsmessige rammer. Det kan vere bra å skrive ned ein omtale av prosjektet og lage ein statusrapport som alle har tilgang til undervegs. Det er heilt naudsynleg med regelmessige møter for å diskutere status og vidare framdrift i arbeidet. Ei erfaring dei aller fleste gjer, er at di betre ein har planlagt og tilrettelagt på førehand, di fortare og betre går sjølve produksjonen. I mange tilfelle vil størstedelen av tida bli brukt på forarbeidet, ikkje på sjølve produksjonen. Prototype Det er ofte bra å lage ein prototype først, der ein prøver ut ulike funksjonar gjennom å lage ein mindre del av den ferdige produksjonen. Ved utprøving av prototypen skaffar ein seg nyttig informasjon om feil og manglar ved produktet. Spørsmål ein kan skaffe seg svar på i denne fasen er t.d.: Går det for seint å laste ned filene? Krasjar maskinen undervegs? Fungerer fargane dårleg? Får målgruppa tak i bodskapen osv? Testar På grunnlag av erfaringane med prototypen kan ein setje i gang sjølve hovudproduksjonen. Før det endelege resultatet ligg føre, bør ein også ha gjort fleire testar. I profesjonell samanhang snakkar ein gjerne om alfa- og betatestar, der alfatestane er for intern bruk, utført av eigne medarbeidarar. Betatestinga går føre seg ved at nokre brukarar vert pukka ut til å prøve ut resultatet for å sjå korleis det fungerer. Her tester ein både teknikk og innhald i produktet. Fullføring Eigenleg vert eit digitalt produkt aldri heilt ferdig. Ein kan stadig brenne ein CD-ROM i nye og forbetra utgåver, og ein kan dagleg oppdatere og revidere websider. Du bør setje inn eit versjonsnummer eller ein dato på sidene, slik at det vert enkelt å følgje med i oppdateringa. For å lage flotte CD-ROMar finst det eigne program til å produsere fine omslag og etikettar. Sørg for at det alltid kjem med opplysninger om kven som har laga produksjonen, kvar den er laga, og når versjonen vart lansert. Det skal alltid stå ein ansvarleg produsent eller redaktør bak det ferdige produktet. Oppgåve: Gå inn på ein av de mange stadene som sender levande bilde på nettet, og vurder kvaliteten på det som vert vist. Her er nokre av dei: Finn ut korleis du best kan finne fram til den musikken du ønskjer på nettet. Kor stor del av det du finn, er «lovlige» utgåver av låtane? Lag ei liste over hva du trur det er viktig å sjekke i testinga av produktet ditt! Bruk eigne erfaringar med multimediaprodukt.

80 80 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM ANIMASJON PÅ WEB Generelt om animasjon Animasjonar er med på å gje liv til presentasjonane dine. Ein animasjon er ei rekkje bilde som kjem raskt etter kvarandre, slik at auget oppfattar dei som ei samanhangande rørsle. Du kan sjølv regulere farten på animasjonen din. Til vanleg bør du kome opp i over 10 bilde per sekund (bps) for at animasjonen ikkje skal verke hakkete. Med alle dei nye moglegheitene til å lage flotte animasjonar, er det lett å falle for freistinga til å overlesse presentasjonane dine med denslags. Då går det gjerne ut over oversyn og navigasjon, slik at brukaren ikkje finn fram og dermed blir irritert. Hugs på at ein animasjon bør ha eit føremål og ikkje berre skal vere til pynt. Kva vert animasjonar brukt til? Eit av dei områda der animasjonar er mest brukt, er annonser på web, gjerne dei såkalla bannerannonsene. Føremålet med slike annonser er å fange merksemd og helst få folk til å klikke på dei, slik at ein vert ført inn på annonsøren si heimeside.

81 81 Etter kvart er brukarane vortne lei av annonser, og marknadsførarane prøver då allslags triks for å skape merksemd. Animasjon er ei løysing på denne utfordringa. Animasjonar kan også brukast med stor effekt til å vise og visualisere prosessar der det er viktig å få fram rørsler. Der vil animasjonane ha eit stor læringsverde. Et eksempel på Flash-Annimasjon hos DJUICE. Når du sjølv skal lage animasjonar, kan det løne seg å lage enkle GIF-animasjonar først. Som ein start kan du animere tekst og enkle teikningar. Ved å bruke effektar som morfing og warping oppnår du interessante og morosame verknader Morfing Med denne effekten let du heilt ulike bilde gli over i kvarandre (kameraten blir til ein ape). Warping Her kan du strekkje og dra i deler av bilde, slik at det verkar heilt elastisk (lag Pinnochio-nase på læraren). På finn du eit program som gjer warping direkte på websida di. Bill «Warped» GIF-animasjonar GIF-animasjonar er svært vanlege på nettet. Filene med GIF-animasjonar vert lasta ned på ein gong og avspela frå cacheminnet (mellombels hurtigminne) i datamaskinen. Du kan ha fleire animasjonar gåande samstundes, eller du kan bruke ein enkel animasjon fleire stader på same side. Du kan variere farten til animasjonen og kor mange gonger den skal spele seg av, før den stansar. Ein animert GIF er like enkel å bruke som eit vanleg GIF-bilde. Men du kan ikkje lage lyd til ein GIF-animasjon. Korleis lage GIF-animasjonar? GIF-animasjonar er lik tradisjonelle animasjonar bygde opp av enkeltbilde som vert presentert etter kvarandre i rask rekkefølgje. Det finst fleire dataprogram som automatiserer dette arbeidet for deg, og eit av dei mest kjente er ImageReady. Dette er eit eige program som følgjer med dei nyare versjonane av Photoshop. Det finst også ei rekkje shareware-program som kan hentast ned frå Internett, t.d. Gif Construction Set.

82 82 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM Flash Flash er både eit filformat og eit program for å lage animasjonar. Det baserer seg på vektorgrafikk. I tillegg kan Flash innehalde bilde, lyd, video og interaktive knappar. Det er eit opent format der du kan bruke ulike program til å lage animasjonar. Brukaren må ha ein Flash plug-in for å køyre animasjonane (standard på nyaste versjonar av nettlesaren). Dersom du brukar vektorgrafikk, kan du byggje opp lange og tunge animasjonar som tek kort tid å laste ned hjå brukaren, fordi det er små filer. Du treff ofte på Flash-animasjonar når du opner førstesida på ein nettstad. Hugs at det alltid bør lagast ein snarveg inn til hovudsida, slik at dei som ikkje ønskjer å sjå animasjonen, kan hoppe over den! Shockwave Shockwave-animasjonar er fullverdige multimedia animasjonar som vert laga i det profesjonelle verktøyet Macromedia Director. Då har du alle moglegheiter til å lage animasjonar med full interaktivitet og alle multimediaeffektar. Men det trengst større kunnskap å arbeide med dette programmet enn med Flash. QuickTime og AVI Du kan lage animasjonar i animasjonsprogram og lage dei om til Quick Time- eller AVI-filer. Dette er filtypar som er laga for video. Dei vert lasta ned og avspela av alle nettbrukarar. Hugs på at filene ikkje må bli for store og tunge. Dersom du har behov for verkeleg store animasjonar, bør du heller satse på å køyre dei som videostraum (streaming). Dei bør då leggjast inn på ein servar som har programvare til å køyre slik videostraum, dersom det er mange som skal kunne sjå på samstundes. Javascript-animasjonar Java og javascript er programmeringsspråk som eigenleg ikkje er tiltenkt det å lage animasjonar med. Du får ikkje så elegante og lette animasjonar som dersom du til dømes brukar Flash. Men til du får andre moglegheiter, der fordelen først og fremst er at animasjonen vert fullstendig plattformuavhengig og kan køyrast i alle slags maskiner og system. Objekt- eller pikselgrafikk Det er to typer animasjon som gjerne vert omtala som pikselbasert animasjon og objektbasert animasjon. Pikselgrafikk er bilde som er laga av pikslar kvadratiske bildeelement i ulike kulørar og tonar. Logoar, nyhendegrafikk og illustrasjonar er til vanleg objektgrafikk. Det vil sei at dei er sett saman av enkle kurvar, rette liner, sirklar, kvadrat, skriftsnitt og andre grafiske objekt. Desse kan ha konturar med ulik tjukkleik, og vere fylt med ulike kulørar, mønster og tonar. I objektgrafikk er dei ulike bildeelementa sett saman av matematiske beskrivingar og instruksjonar, og det gjer at dei kan tilpassast alle storleikar, anten det gjeld utskrift eller skjermvising. Dette gjer dei uavhengige av oppløysing. Fordelen med objektgrafikk er at dei tek mykje mindre plass. Det er berre instruksjonen for korleis bildet skal gjevast att, og ikkje konkrete punkt som tek opp plass. Når du til dømes brukar Flash, arbeider du med objektgrafikk. Pikselgrafikk gjev betre resultat når det gjeld realistiske bilde og foto. Objektgrafikk eignar seg best for teikningar og spesielle effektar.

83 83 To sirkler, en i punkt og den andre i vektor, viser forskjellen Oppgåve: Finn fram til ulike animasjonar på nettet. Prøv å finne ut kva type animasjon dei ulike er (GIF, Flash, Java etc.). Kva slags funksjon fyller dei? Kva kan ein bruke animasjonar til? Prøv å setje opp ei utfyllande liste ved å sammenlikne idear frå andre grupper i klassen. DIGITAL VIDEOREDIGERING Du kan digitalt redigere video som er teke opp analogt (t.d. på hi8-format eller VHS-C). Men kvaliteten vert sjølvsagt best dersom du har gjort opptaka i eit digitalt format. Her er DV-formatet det mest brukte i amatørverda Analog og digital kopiering Elektroniske signal som vert overført analogt vil alltid tape kvalitet når du kopierer dei over på ein ny tape. Dersom du har opptak som er kopiert fleire gonger, vil bilda etter kvart verte uskarpe, miste fargar og det oppstår støy i bildet. Digitale signal kan du derimot kopiere så mange gonger du vil utan å miste særleg kvalitet. Til å redigere video på datamaskin, treng du eit eige program. Slike videoredigeringsprogram finst i mange utgåver, frå dei heilt enkle og oppover til dyre, profesjonelle utgåver. Trass mange skilnader er det likevel ein del grunnleggjande likskapar mellom alle slike program. Innlasting/digitalisering Det er ein fordel å ha operativsystem og redigeringsprogram på ein annan harddisk enn bilda og lyden du arbeider med. Lyd og bilde krev mykje dataressursar og derfor treng du ein rask og stor harddisk (mange gigabytes). Dersom opptaka dine ligg i eit analogt format, må du digitalisere videoen din gjennom eit digitaliseringskort som sit i maskinen (eller du kan bruke ein eigen digitaliseringsboks som du koplar mellom videoavspelar og datamaskin). Her gjeld prinsippet om at di betre kvalitet du har på originalen din, di betre blir resultatet. Dersom utgangspunktet er dårlege VHS-opptak, får du også eit miserabelt resultat. Bruk alltid original og ikkje kopiar som utgangspunkt for digitaliseringa. DV-opptak bør du helst laste inn i datamaskinen gjennom eigen firewire-inngang, slik at du ikkje får kvalitetstap.

84 84 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM Før du legg inn videoen i datamaskinen, må du sjekke innstillingane i innspelingsdelen av programmet ditt. Her stiller du inn bl.a. bildestorleiken, tal på bilde per sekund og kor mykje du vil komprimere videoen (di meir du komprimerer, di meir får du plass til, men med ein dårlegere kvalitet). Redigeringsprogrammet Det er eit eller fleire vindauga der du kan sjå på videoklippa. Nokre program har eit vindauge for råopptaka og eit for det ferdige resultatet, medan andre brukar same vindauge til begge delar. Du finn også ei tidsline eller storyboard der dei ferdige klippa ligg saman med effektar og lyd. I arkivet eller biblioteket samlar du alle klippa dine som du skal bruke til den ferdige videoen. Du kan gjerne bruke same klipp mange gonger. I redigeringa kan du velje kva for klipp du vil ha med og setje dei saman. Men du vil sikkert sjå at mange av klippa vil stå dårleg saman, og må arbeide ein del med å finne passande klipp som høyrer saman. Du treng også overgangar og effektar, som du hentar frå eit effektbibliotek og legg på plass mellom scenene. I motsetnad til redigering mellom to videoband, kan du etterpå gå inn og lett endre rekkefølgje av klippa og skifte overgangar/effektar. Programmet vil gjere det mogleg for deg å leggje på lyd på eit eller fleire lydspor. Dersom du skal ha ei komplisert lydside, bør du lage lyden ferdig på førehand med eit eige lydredigeringsprogram. Opptak Prøv å unngå altfor raske rørsler med kamera eller i motivet. Når videobilda vert komprimert og skal visast på web, vil det lett bli hakkete der rørslene er raske. Ofte må du gje att videoen med berre bilde i sekundet (mot normalt 25 b/sek), og det vil gje større utslag på raske rørsler enn bilde med rolege og små endringar. Komprimeringsteknikken er slik at den berre arbeider med endringane frå bilde til bilde. Di mindre endringane er, di betre vert resultatet. Ulike videoformat Digital video finst i ulike format, som krev ulike avspelarar. Dei mest vanlege formata er.avi,.mov og.rm Microsoft AVI AVI er ei forkorting for Audio-Video Interleaved og er det mest brukte videoformatet på windowsmaskiner. Alle windowsmaskiner blir leverte med multimedia-avspelaren MediaPlayer. QuickTime QuickTime er opphavleg eit Mac-basert videoformat og krev eigen avspelar. Siste versjon av QuickTime er på ca. 15Mb, men ein treng ikkje laste ned heile fila for å køyre quicktimefiler. QuickTime kan brukast både på Mac, Windows og UNIX..MPG MPEG, eller MPG som det ofte vert skrive, står for Moving Pictures Expert Group, og er eit format som gjev svært høg videokvalitet i høve til filstorleik. Formatet brukar ei avansert komprimeringsform basert på endringar over tid i videobildet. På grunn av dei avanserte utrekningane dette er avhengig av, krev formatet ekstra mykje av maskinen som skal spele fila, eller lage den.

85 85.RM Real Media er formatet til Real Networks, og var den første som var spesiallaga for web. Det gjev generelt litt lågare kvalitet enn dei fleste andre format, men lagar svært små filstorleikar. Real-formatet bruker ein kombinasjon av tidsbasert kompresjon og kompresjon basert på enkeltbilde. Ein kan velje kvalitet utifrå kva type innhald ein har i videoen, og kva for nedlastingsfart som skal nyttast. Skjermdump frå eit redigeringsprogram LYD PÅ NETTET I utgangspunktet passar lyd og Internett dårleg saman. Digital lyd representerer store datamengder og dermed store filer. Eit minutt med høgkvalitetslyd frå ein CD brukar til dømes 10 Mb i lagringsplass. Difor er det naudsynleg å redusere kraftig dette behovet for stor plass. Men vi kan også spørje oss sjølve om til dømes stereolyd er naudsynleg. Dersom vi ikkje har det behovet, treng vi berre halvparten av plassen. Difor finn vi ikkje så ofte lyd på websider. Teknologien for å bruke lyd er heller ikkje utvikla i like stor grad som for tekst og bilde. Samplingsfrekvens Ein måte å minske filstorleiken på er å redusere opptakskvaliteten. Når vi digitaliserer lyd, tek vi prøver av lyden eit visst tal gonger i sekundet. Di høgare tal for samplingfrekvensen, di betre lydkvalitet. CD-lyd har ein samplingsfrekvens på målingar i sekundet (44,1 khz). Dette nivået er naudsynleg for å gje att alle frekvensane i det området vi høyrer. Det er ikkje alltid naudsynleg med full CD-kvalitet på lyden du brukar på nettstaden din, så du kan redusere samplingsfrekvensen kraftig ved digitaliseringen. Ein samplingsfrekvens på 22 khz kan vere godt nok for musikk. Då får du med deg den nedre halvdelen av dei

86 86 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM frekvensane vi høyrer. Ved tale kan vi gå endå lenger ned, t.d. til ein samplingsfrekvens på 11 KHz. Då får du med deg nesten alle frekvensane i alle stemmer. Bitoppløysing Vi kan også regulere den såkalla bitoppløysinga. Dette går på tilhøvet i dynamikken på lyden, dvs. tilhøvet mellom høgste og lågaste lyd. Med liten dynamikk (låg bitoppløysing) får vi ofte med lyd og støy vi ikkje ønskjer. CD-lyd brukar 16 bit. Dette bør vere minimum også for nettbruk. Komprimering Ved komprimering fjernar vi data med lyd som ikkje kan høyrast. Dette vil i større eller mindre grad gå ut over lydkvaliteten, avhengig av kva system vi brukar, og kor kraftig komprimeringa er. MiniDisk og mp3 representerer komprimering med høg kvalitet, medan RealAudio gjev dårlegere kvalitet. Ulike lydformat Wav Dette er standardformatet for lyd på Windows. Wav er ukomprimert lyd og kan ha mange ulike kvalitetsnivå. Sidan det ofte vert store filer, eignar wav seg dårleg til nettbruk. RealAudio og MS Media Player Etter kvart er desse formata blitt svært vanlege til bruk på nettet. Du spelar lydfilene av i eigne avspelarar som du lastar gratis ned frå nettet (som innpluggingsprogram). Dei siste utgåvene av nettlesarane har slike avspelarar innebygd. Lydar som vert køyrde på RealAudio og Media Player, kan vere svært komprimerte, og storleiken på filene er difor etter måten liten. Dei kan også køyrast som lydstraum. Mp3 Dette formatet vart opphavleg laga for lyd på mpeg-video og har ein fullgod kvalitet for vanleg bruk. Det er få som høyrer skilnad på denne og lyden frå ein CD. Men storleiken på ei mp3-lydfil kan vere på under tiendedelen av den tilsvarande ukomprimerte utgåva. Difor er dette formatet vorte svært vanleg for å formidle musikk på nettet. Midi Midi skil seg frå annan lyd på data ved at den ikkje er laga av digitalisert lyd. Midi er eit reint musikkformat. I midiformatet ligg ikkje lyddata, men berre instruksjon om kva lyd som skal spelast. Datamaskinen sender instruksjoner til lydkortet, der det ligg lagra lydar som liknar på kjente musikkinstrument. Kvaliteten på lyden er dermed avhengig av kva lydkort du har i datamaskinen. Midifiler tar svært liten lagringsplass.

87 87 Korleis bruke lyd på nettet Det er vanskeleg å koordinere nedlastinga av ei lydfil med nedlastinga av tekst og bilde frå ei webside. Du kan velje å starte lyden samstundes med at sida vert lasta ned. Dersom du har ein kort lyd som går i sløyfe, kan den spelast av kontinuerleg. Ulempen med lyd som vert lasta ned samstundes, er at den totale nedlastingstida blir lenger, og at brukaren kanskje ikkje er førebudd på å få lyd. Ein annan måte er at du let lydfila liggje klar til nedlasting i eit eller fleire av dei vanlege filformata og let brukaren sjølv velje om han vil laste ned lyden. Då er det nyttig for han at du opplyser om kor stor lydfila er, slik at han kan vurdere om han vil bruke tid på å ta den ned til eigen maskin. Du kan også la lyden kome som lydstraum (streaming), slik at brukaren slepp å laste den ned, men køyrer den direkte frå servar. Elles kan du integrere lyd med andre multimediaeffektar, og ein brukar då spesielle multimediaformat som Flash og Shockwave. Du kan også gjere det ved hjelp av JavaScript eller Java, hvis du kan desse språka. Ein del HTML-verktøy har innebygde funksjonar for avspeling av lyd ved konkrete hendingar. Oppgåve: Gjer opptak med ulike typar lyd som du komprimerer i ulik grad. Finn ut kva som gjev best resultat når du samanliknar kvalitet og omsyn til filstorleik.

88 88 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM

89 89 DISTRIBUSJON CD-ROM OG DVD Kva er ei CD-ROM? Ei CD-ROM-plate er eigenleg ikkje noko anna enn ein måte å transportere store mengder data på. Dei første datamaskinene hadde ikkje andre moglegheiter enn diskettar for å overføre data fysisk fra ein maskin til ein annan. Etter kvart kom transportable og utbytbare harddiskar. Men problemet var heile tida at det var mange ulike standardar som gjorde det vanskeleg å arbeide med slike løysingar. Då CD-ROM-plata dukka opp, var det ein standard som alle var samde om, og som gjorde at ein kunne frakte datamengder frå maskin til maskin på ein lettvint måte. I mange tilfelle var det også ein stor fordel at innhaldet var beskytta og ikkje kunne endrast eller øydeleggjast. Ei vanlig CD-ROM kan innehalde opptil 650 Mb data. I byrjinga var dette meir enn nok, men etter kvart som multimedia er kome inn i dataverda, tek bilde, lyd og video så mykje lagringsplass at til dømes dei store dataspela krev mange CD-ROM-plater for å vere komplette. Informasjonen frå ei CD-ROM vert lese frå midten og utover. Det betyr at du også kan spele av CD-ROM-plater som er fysisk mindre enn den vanlige storleiken. Det finst CD- ROM «singlar» som er fysisk mykje mindre. CD-ROM som ser annarleis ut Lure idéskaparar kan tilby visittkort som du spelar av i CD-spelaren i PC-en. Dei avlange visittkorta har skrift på den eine sida og plass nok til eit par Mb med presentasjon av det du ønskjer på den andre sida. Tenk deg at du kjøper billett til ein konsert, der den delen av billetten som du sit tilbake med, inneheld eit par låtar frå konserten og kan brukast i CD-spelaren!

90 90 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM I byrjinga kunne ein framstille CD-ROM-plater berre på store og dyre brennarar. Etter kvart melde behovet seg for å kunne lage eigne CD-ar på enkle måtar, og vi har nå som standardutstyr i PCar fått billige CD-ROM-brennarar der vi enkelt og greit kan lage eigne produksjonar på innspelbare plater. (Kanskje litt for enkelt og greit, meiner spel- og plateindustrien, som fryktar piratkopieringa!) Ulike plateformat CD audio, Compact Disc audio: vert brukt berre til lyd, kan berre spelast av CD R, Compact disc writable: diskar som du sjølv kan brenne inn på CD RW, Compact disc rewritable: diskar som du kan spele inn på mange gonger DVD, Digital versatile disc: DVD-versjonen av CD-ROM DVD audio, standard for DVD lydavspeling Følgjende DVD-format er laga for innspeling: DVD R, DVD RAM, DVD RW, DVD +RW Korleis vert ei ferdig CD-ROM laga? Det er to hovudmetodar for å produsere ei CD-ROM-plate. Den opphavlege måten er åtrykkje plata ved eit CD-trykkeri. Dette er ein komplisert og dyr prosess, der ein først må lage ei masterplate som ein trykkjer kopiar av. Dette er metoden som vert brukt når ein skal ha store opplag av plata, og produksjonen skal gjerast unna på kort tid. Ein annan måte er å brenne platen sjølv. Då brukar du ein CD-brennar, som er kopla rett til datamaskinen. Dette kan du gjere når du berre skal ha enkelteksemplar av CD-ar eller kopiere eit mindre opplag. Du kan bruke enkle brenneprogram som Easy CD e.l. Dei trykte kopiane har ein betre og sikrare kvalitet enn dei som er laga på ein CDbrennar. Ved CD-brenning bør du bruke tomme plater av god kvalitet, ettersom brenning krev stor nøyaktigheit. Det er stor skilnad i kvalitet på dei tomme CD R-platene du kjøper. Nokre kan ha så mange feil at du kanskje må kassere % av dei på grunn av feilbrenning. Ulike typar innhald på CD-ROM Ei CD-ROM-plate kan brukast til mykje. Du kan lage sikringskopiar (backup) av større datamengder som du ønskjer å ta vare på, og som ikkje treng å liggje på harddisken og ta opp plass. Dei som lagar dataspel, brukar platene som ein grei måte å distribuere innhaldet i spelet på. Alle scenane og videoane i spelet tek stor plass, og du kan velje sjølv om du vil spele dei av frå CD-en eller kopiere dei over til harddisken din. Dei fleste dataprogram kjem også på ei eller fleire CD-ROM, som du installerer på din eigen maskin. Det fins svært mange program som er utvikla særskilt for å brukast frå CD-ROM. Døme på dette kan vere ulike typar kurs og trenings- og læringsprogram.

91 91 Dataspel på CD-ROM Når du vert beden om å installere spelet frå ein CD-ROM, er det fordi det er ein fordel åoverføre ein del data frå CD-ROM-en til datamaskinen din. Det kan vere bilde og scener som du brukar ofte og difor lett kan hente frå harddisken. Då slepp du å byte plate så ofte undervegs i spelet. Det du lagrar i dataspelet, vil du alltid lagre på harddisken din, for det er ikkje mogleg å lagre på ei vanlig CD-ROM. Korleis lage eit godt program for CD-ROM? Det er viktig å ha klart for seg at innhaldet på ei CD-ROM skil seg vesentleg frå innhaldet i ei bok eller eit hefte. Boka er oppbygd lineært, dvs. at vi les den i ei bestemt rekkefølge, side for side. CD-ROM-en er vanlegvis oppbygd slik at du kan hoppe fritt mellom dei ulike delane av innhaldet, og du vel sjølv rekkefølgja på det stoffet du vil sjå. Dette er noko som gjeld alle dei digitale media, ikkje minst innhaldet på web. Her er nokre stikkord for gode løysingar for multimediaproduksjonar på CD-ROM: Interaktivitet Du må setje brukaren i sentrum. Han skal ikkje lese i timevis det som kjem fram på skjermen, men det som står der skal utløyse aktivitet! Du må lage ulike typar aktivitetar for brukaren, oppgåver han skal løyse, og du må oppfordre han til sjølv å finne fram i innhaldet ved å navigere rundt i stoffet. Visualisere CD-ROM har plass til mykje meir enn berre tekst (du kan gjerne fylle ei CD-ROM med berre tekst, og då vil du få plass til nokre hundre tusen boksider). Her har du moglegheit til åbruke andre visuelle virkemiddel, som levande bilde, grafikk og animasjonar. Det er lett å lage CD-ROM-en som ei elektronisk utgåve av ei bok og ikkje noko meir. Kva er då vitsen med plata? Ei CD-ROM må vere noko meir enn ei elektronisk utgåve av tekstar som likså godt kunne vore trykt på papir. Multimedia Dei moderne CD-ROM-spelarane har så stor avspelingsfart at det går fint å spele video og lyd i fullgod kvalitet. Men særleg video krev stor lagringsplass, så det er ikkje så mange minutt med fullskjerms video du får plass til. Difor spelar ein gjerne video i eit mindre vindauge for å spare plass. Det er freistande å bruke mange multimediaeffektar i eit program, sidan det er enkelt å lage både video og lyd som kan koplast saman med tekst og bilde. Men hugs på at effektane lett kan bli for mange, og då druknar kanskje heile bodskapen din! Lett å bruke Dette heng saman med at informasjonsmengden er svært stor på ei CD-ROM. Då må det vere lett for brukaren å finne fram i innhaldet. Difor er god design viktig. Designen skal hjelpe brukaren å skaffe seg oversyn over innhaldet og kunne navigere på ein lettvint måte mellom dei ulike delane av innhaldet. Symbol og ikon blir viktige hjelpemiddel.

92 92 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM Programverktøy for multimedieproduksjonar Det finst fleire gode program for å lage multimediaproduksjonar. I den profesjonelle verda har Macromedia Director på mange måtar vorte standardverktøyet, men det krev lang erfaring og god innsikt å bruke. Eit enklere verktøy som er lett å sette seg inn i og bruke, er til dømes Mediator som mange skoler har. DVD Ei DVD-plate er i grunnen ikkje noko anna enn ei plate med mykje større lagringskapasitet enn ei CD-ROM. Teknologien for avspeling er noko annarleis, slik at det ikkje går an å bruke ei DVD-plate i ein CD-ROM-spelar. Det motsette går bra. DVD er mykje brukt til å distribuere spelefilmer i digitalt format, men den samme plata blir også brukt i dataverda. Det som ikkje er fullt så hyggjeleg, er at dei store produsentane framleis ikkje er blitt samde om ein felles standard for skrivbare DVD-plater, så difor produserer dei førebels kvar sine platestandarder. Det finst fleire programverktøy for å lage eigne DVD-plater. Du får datamaskiner med innebygd innspelbar DVD, og dermed kan du sjølv lage DVD-plater med eigne videoar og lyd på. Enkelte digitale videokamera lagrar også direkte på ei mini-dvd. CD-ROM og web Mange CD-ROM-plater er knytte opp mot materiale som ligg på web. Ulempen med ei CD- ROM er at den ikke kan endrast etter at den er ferdigtrykt. Difor vert det ofte saman med ei CD-ROM laga nettstader med oppdatert materiale, slik at dei som har kjøpt plata, regelmessig kan gå inn på Internett og sjekke om det er kome noko nytt eller skjedd endringar med det stoffet som ligg på plata. Nokre plater er laga slik at når du brukar dei, hentar programmet både stoff som ligg på plata, og stoff frå nettet. Du treng ikkje ein gong sjå kor stoffet kjem frå. Programmet kan til dømes aktivisere nettlesaren din og kople deg til nettet hvis du ikkje alt er der. Mange aktørar innan e-læring brukar å distribuere «tunge» ting som video og lyd på CD- ROM, medan tekstane vert henta frå nettet. Slik blir det eit samspel mellom dei to distribusjonstypane. Etter kvart som breidbandet vert meir utbreidd, vil meir og meir av det som til nå har lagt på CD-ROM, bli lagt over til web. Dette gjeld også DVD, men først må distributørane få kontroll med betalingssystema og sikre seg mot piratkopiering frå nettet. Oppgåve: Gå gjennom eit par CD-ROM for undervisningsbruk og sjå korleis dei er bygde opp. Kor lette eller vanskelege er dei å bruke? Korleis er navigasjonen? Kva synest du om grafikk og design? KRYSSPUBLISERING Lenger fram i heftet kan du lese om den såkalla mediekonvergensen, det at dei ulike medietypane kjem nærare kvarandre og ser ut til å smelte saman. Same innhaldet opptrer i mange media og skal distribuerast gjennom ulike medieformer.

93 93 Publisering for ulike media Eit forlag som skal publisere ei bok i framtida, vil gjere det både i papirformat, som e-bok, og som rein webutgåve for avlesing i ulike typar apparat som er tilknytta Internettet, inkludert mobile leseeiningar. Då snakkar vi om krysspublisering, utgiving i ulike media på same tid. Dersom vi skal gi oss inn på denne formen for publisering, er det ein del omsyn å ta ved utforminga av innhaldet vårt. Mobile leseeiningar har førebels liten kapasitet for tung grafikk og multimedia, medan du på ei CD-ROM kan bruke alle dei effektane du vil. Webutgåva må ta omsyn til kva for tilgang dei aktuelle brukarane har til nettet (modem, ISDN, ADSL eller breidband). Kontroll med resultatet Når du arbeider med eit desktop publishing-program for papirtrykk, har du full kontroll over det ferdige resultatet. Du bestemmer nøyaktig korleis skrifta skal sjå ut, korleis bilde og tekst vert plasserte i høve til kvarandre, korleis fargane kjem til å bli osv. Dette gjeld ikke for publisering på web. Her er det brukaren sin nettlesar som avgjer. Du veit ikkje kva for nettlesar han brukar, kva for versjon han har, kva plug-ins han har tilgjengeleg, kva oppløysing og storleik skjermen har osv. For papirtrykk er det viktig å ha god oppløysing på bilda, medan webpublisering krev mykje mindre filstorleikar på bilda og dermed redusert bildekvalitet. Bilde og grafikk for mobile einingar skal ha endå mindre oppløysing. Dermed må du lage det same produktet i ulike utgåver tilpassa den publiseringsforma det skal ha. Det finst konverteringsprogram for dette, til dømes program som konverterer «vanlege» websider til bruk på mobile einingar (wap eller andre format). Pdf Dersom du ønskjer at det dokumentet du lagar for papirtrykk, skal ha same utforming og utsjånad også på Internett, er det vanleg å bruke såkalla pdf-format. Pdf-dokument er låst i den utforminga du gjev dei, og nettleseran hjå brukaren kan ikkje endre det. Men brukaren må ha eit spesielt program til å lese desse dokumenta (Acrobat-lesar). Det same programmet brukar du til å lage dokumentet med, men i ei anna utgåve. Levande bilde Til nå er levande bilde vorte distribuert gjennom TV som sanntidsfjernsyn eller som video. Etter kvart vert det vanleg også å distribuere bilda som videostraum gjennom Internett. Då får ein mange andre moglegheiter i tillegg, som det å knyte videostraumen opp mot tekst og stillbilde og å leggje inn interaktivitet. Utgangspunktet er dei same levande bilda, men web-tv vil gje heilt andre moglegheiter for å følgje opp med andre tilleggsfunksjonar. Frå p-bok til e-bok Nokre meiner at papirboka sine dagar snart er talde. Dei hevdar at bøker i papirform vil slutte å kome ut, og at digitale utgåver kjem til å ta over. Dei første e-bøkene har vore på marknaden lenge. Nokre er laga av tekstar som du rett og slett lastar ned frå web i din eigen nettlesar eller til tekstbehandlaren din, medan andre er tenkt å lesast i eigne e-bokmaskiner. Desse har ulike standardar.

94 94 NYE ELEKTRONISKE MEDIUM Dei første norske e-bøkene er komne på fleire store norske forlag, men særlig på grunn av dyre lesemaskiner eller «lesefjøler», har dei ikkje fått særleg store opplag. Lesefjøla fungerer på den måten at du lastar ned komplette e-bøker rett frå nettet og betalar ein viss pris for dette, vanlegvis mindre enn prisen for papirutgåva. Forlaga ser at dei på denne måten slepp unna dyre lager med resteksemplar som ikkje vert selde. Dei slepp trykkekostnader og kan spare pengar. Den mest selde boka frå nett er grøssarkongen Stephen King sin roman «Riding the Bullet», som selde i over ein halv million kopiar. Men den vart ikkje fullført, fordi mange av lesarane ikkje betalte for nedlastinga. Det finst også tusenvis av gratis boktitlar på nettet, gjerne eldre bøker (på grunn av juridiske rettar). På dei nordiske språka har prosjekt Runeberg ei større samling gratis tekstar (www.lysator.liu.se/runeberg ). Oppgåve: Ulike format kan brukast for krysspublisering. Det mest populære er kanskje XML (extensible Markup Language). Finn ut meir om formatet ved å søkje på Internett.

95 95

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Kvam herad Bruka e-post lesaren til Kvam herad Alle ansatte i Kvam herad har gratis e-post via heradet sine nettsider. LOGGE INN OG UT AV E-POSTLESAREN TIL

Detaljer

EasyPublish Kravspesifikasjon. Versjon 1.0

EasyPublish Kravspesifikasjon. Versjon 1.0 EasyPublish Kravspesifikasjon Versjon 1.0 Endringshistorie Dato Versjon Kommentarar Person 12.04.2005 1.0 Første utkast Jesro Christoffer Cena Innhald 1 Innleiing...4 1.1 lsetjing... 4 1.2 Omfang... 4

Detaljer

JOSTEIN SAAKVITNE NYE ELEKTRONISKE MEDIER

JOSTEIN SAAKVITNE NYE ELEKTRONISKE MEDIER JOSTEIN SAAKVITNE NYE ELEKTRONISKE MEDIER GAN Forlag AS, Oslo 2003 2. utgave 1. opplag ISBN 82-492-0456-5 Redaktør: Mai Gythfeldt Bilderedaktør: Mai Gythfeldt Grunndesign: Stein Holmboe Erichsen Omslagsdesign:

Detaljer

Nynorsk Institutt for lærerutdanning og skoleutvikling Universitetet i Oslo Hovudtest Elevspørjeskjema 8. klasse Rettleiing I dette heftet vil du finne spørsmål om deg sjølv. Nokre spørsmål dreier seg

Detaljer

Lotteri- og stiftingstilsynet

Lotteri- og stiftingstilsynet www.isobar.no Isobar Norge Org.nr. 990 566 445mva Pilestredet 8 / N- 0180 Oslo. hello@isobar.no Lotteri- og stiftingstilsynet - Vurdering av publiseringsløysingar basert på open kjeldekode Utarbeida for:

Detaljer

Informasjon til elevane

Informasjon til elevane Informasjon til elevane Skulen din er vald ut til å vere med i undersøkinga RESPEKT. Elevar ved fleire skular deltek i undersøkinga, som vert gjennomført av Læringsmiljøsenteret ved Universitetet i Stavanger.

Detaljer

Innhald Pålogging... 2 Viktige knappar... 3 Fronter som rom... 3 Leggje inn ei oppgåve i Fronter... 4 Litt om nokre ulike format for tekstbehandling

Innhald Pålogging... 2 Viktige knappar... 3 Fronter som rom... 3 Leggje inn ei oppgåve i Fronter... 4 Litt om nokre ulike format for tekstbehandling 1 Innhald Pålogging... 2 Viktige knappar... 3 Fronter som rom... 3 Leggje inn ei oppgåve i Fronter... 4 Litt om nokre ulike format for tekstbehandling og visse konsekvensar:... 6 Ulike roller i Fronter...

Detaljer

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK FRIDOM TIL Å TENKJE OG MEINE KVA DU VIL ER EIN MENNESKERETT Fordi vi alle er ein del av ein større heilskap, er evna og viljen til å vise toleranse

Detaljer

Stråling frå elektronisk kommunikasjon

Stråling frå elektronisk kommunikasjon Stråling frå elektronisk kommunikasjon Ei orientering frå Statens strålevern og Post- og teletilsynet Kva er stråling? I kvardagen omgjev vi oss med ulike typar stråling, frå både naturlege og menneskeskapte

Detaljer

Samansette tekster og Sjanger og stil

Samansette tekster og Sjanger og stil MAPPEOPPGÅVE 5 Samansette tekster og Sjanger og stil Skreve av Kristiane, Renate, Espen og Marthe Glu 5-10, vår 2011 I denne oppgåva skal me først forklare kva ein samansett tekst er, og kvifor samansette

Detaljer

Tilgangskontroll i arbeidslivet

Tilgangskontroll i arbeidslivet - Feil! Det er ingen tekst med den angitte stilen i dokumentet. Tilgangskontroll i arbeidslivet Rettleiar frå Datatilsynet Juli 2010 Tilgangskontroll i arbeidslivet Elektroniske tilgangskontrollar for

Detaljer

Brukarrettleiing. epolitiker

Brukarrettleiing. epolitiker Brukarrettleiing epolitiker 1 Kom i gang Du må laste ned appen i AppStore Opne Appstore på ipaden og skriv «epolitiker» i søkjefeltet øvst til høgre. Trykk på dette ikonet og deretter på «hent» og til

Detaljer

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA TIL LEKSJONEN Fokus: Kjøpmannen og den verdifulle perla. Tekst: Matt 13.45 Likning Kjernepresentasjon MATERIELL: Plassering: Hylle for likningar Deler: Gulleske med kvitt

Detaljer

Rapport om målbruk i offentleg teneste 2007

Rapport om målbruk i offentleg teneste 2007 Rapport om målbruk i offentleg teneste 27 Institusjon: Adresse: Postnummer og -stad: Kontaktperson: E-post: Tlf.: Dato: Høgskolen i Sør-Trøndelag 74 Trondheim Lisbeth Viken lisbeth.viken@hist.no 7355927

Detaljer

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv.

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv. Særemne 3-100 år med stemmerett I 2013 er det hundre år sidan alle fekk stemmerett i Noreg. På Norsk Folkemuseum arbeider vi i desse dagar med ei utstilling som skal opne i høve jubileet. I 2010 sendte

Detaljer

Page 1 of 7 Forside Elevundersøkinga er ei nettbasert spørjeundersøking der du som elev skal få seie di meining om forhold som er viktige for å lære og trivast på skolen. Det er frivillig å svare på undersøkinga,

Detaljer

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 (Nynorsk) Du skal IKKJE skrive namnet ditt på nokon av sidene i dette spørjeskjemaet. Vi vil berre vite om du er jente eller gut og kva for klasse du går i.

Detaljer

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg.

Me har sett opp eit tankekart og mål for dei ulike intelligensane, dette heng som vedlegg. JANUAR 2015! Ja, i går vart friluftsåret 2015 erklært for opna og me er alle ved godt mot og har store forhåpningar om eit aktivt år. Det gjeld å ha store tankar og arbeida medvite for å gjennomføra dei.

Detaljer

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Samandrag og stikkord om filmen Det er seinsommar i Bergen. Thomas må flytte til gråsonen, ein omplasseringsheim for unge, som av ulike grunnar ikkje har nokon stad

Detaljer

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn Jobbskygging side 1 Jobbskygging Innhald Handverk, industri og primærnæring Omgrepa handverk, industri og primærnæring. Kva betyr omgrepa? Lokalt næringsliv etter 1945 Korleis har lokalt næringsliv utvikla

Detaljer

Du kan skrive inn data på same måte som i figuren under :

Du kan skrive inn data på same måte som i figuren under : Excel som database av Kjell Skjeldestad Sidan ein database i realiteten berre er ei samling tabellar, kan me bruke eit rekneark til å framstille enkle databasar. I Excel er det lagt inn nokre funksjonar

Detaljer

ÅRSPLAN HORDABØ SKULE 2015/2016

ÅRSPLAN HORDABØ SKULE 2015/2016 ÅRSPLAN HORDABØ SKULE 2015/2016 Fag: Norsk Klassetrinn: 2. Lærar: Linn Merethe Myrtveit Veke Kompetansemål Tema Læringsmål Vurderings- kriterier Forslag til Heile haust en Fortelje samanhengande om opplevingar

Detaljer

Vurderingsrettleiing 2011

Vurderingsrettleiing 2011 Vurderingsrettleiing 2011 ENG0012 Engelsk 10.trinn Til sentralt gitt skriftleg eksamen Nynorsk Vurderingsrettleiing til sentralt gitt skriftleg eksamen 2011 Denne vurderingsrettleiinga gir informasjon

Detaljer

Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet. Samtaleguide om lesing

Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet. Samtaleguide om lesing Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet Samtaleguide om lesing Innleiing Samtaleguiden er meint som ei støtte for opne samtalar mellom lærar, elev og foreldre. Merksemda blir retta mot lesevanar, lesaridentitet

Detaljer

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Tilstade: Personalet, foreldre og Nina Helle. Kva er BTI: Stord kommune er ein av 8 kommunar som deltek i eit prosjekt som skal utarbeide ein modell

Detaljer

EasyPublish Detaljerte brukstilfeller. Versjon 1.0

EasyPublish Detaljerte brukstilfeller. Versjon 1.0 EasyPublish Detaljerte brukstilfeller Versjon 1.0 Endringshistorikk Dato Versjon Kommentar Person 12.04.2005 1.0 Første utkast Åshild, Arild og Christoffer Innhald 1 Innleiing...4 2 Skildring av brukstilfeller...5

Detaljer

Legge til brukar. Legge til ein lærar Då det er lite utskifting på lærarar så legg eg til dei manuelt 1. Klikk Kontoredigering Legg til Manuelt

Legge til brukar. Legge til ein lærar Då det er lite utskifting på lærarar så legg eg til dei manuelt 1. Klikk Kontoredigering Legg til Manuelt Legge til brukar Legge til ein lærar Då det er lite utskifting på lærarar så legg eg til dei manuelt 1. Klikk Kontoredigering Legg til Manuelt 2. Skriv inn Fornamn, Etternamn og Klasse. Dersom programmet

Detaljer

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Eit undervisningsopplegg om Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Aktivitetsark med oppgåveidear og tips til lærarane Hjelpeark med bakgrunnsinformasjon og kopieringsoriginalar DELTAKING Artikkel 12: DISKRIMINERING

Detaljer

INTERNETTOPPKOPLING VED DEI VIDAREGÅANDE SKOLANE - FORSLAG I OKTOBERTINGET 2010

INTERNETTOPPKOPLING VED DEI VIDAREGÅANDE SKOLANE - FORSLAG I OKTOBERTINGET 2010 HORDALAND FYLKESKOMMUNE Organisasjonsavdelinga IT-seksjonen Arkivsak 201011409-3 Arkivnr. 036 Saksh. Svein Åge Nottveit, Birthe Haugen Saksgang Fylkesutvalet Fylkestinget Møtedato 23.02.2011-24.02.2011

Detaljer

Ein tydeleg medspelar. frå elev til lærling. Informasjon, tips og råd til deg som skal søke læreplass

Ein tydeleg medspelar. frå elev til lærling. Informasjon, tips og råd til deg som skal søke læreplass Ein tydeleg medspelar frå elev til lærling Informasjon, tips og råd til deg som skal søke læreplass SØKNADEN Må vere ryddig Søknad/CV skal ikkje ha skrivefeil Spør norsklærar om hjelp Hugs å skrive under

Detaljer

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT Språkrådet Landssamanslutninga av nynorskkommunar Nynorsk kultursentrum 17. mars 2011 Undersøking om målbruken i nynorskkommunar er eit samarbeid mellom

Detaljer

IA-funksjonsvurdering. Ei samtale om arbeid kva er mogleg?

IA-funksjonsvurdering. Ei samtale om arbeid kva er mogleg? IA-funksjonsvurdering Ei samtale om arbeid kva er mogleg? // IA - Funksjonsvurdering Ei samtale om arbeid kva er mogleg? Målet med eit inkluderande arbeidsliv (IA) er å gje plass til alle som kan og vil

Detaljer

Bruk av reiserekning i Agresso

Bruk av reiserekning i Agresso Bruk av reiserekning i Agresso Generell saksgang: 1. Reiserekning på web skal fyllast ut av den tilsette. 2. Når reiseregning er ferdig utfylt, skal den tilsette skrive ut reisebilag og stifte kvitteringar

Detaljer

Rettleiing for revisor sin særattestasjon

Rettleiing for revisor sin særattestasjon Rettleiing for revisor sin særattestasjon Om grunnstønad til nasjonalt arbeid til frivillige barne- og ungdomsorganisasjonar, statsbudsjettets kap. 857, post 70 (Jf. føresegn om tilskot til frivillige

Detaljer

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid)

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid) Mikkel, Anders og Tim Pressemelding I årets Kvitebjørnprosjekt valde me å samanlikna lesevanane hjå 12-13 åringar (7. og 8.klasse) i forhold til lesevanane til 17-18 åringar (TVN 2. og 3.vgs). Me tenkte

Detaljer

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Når det gjeld barn som vert utsett for vald eller som er vitne til vald, vert dei ofte utrygge. Ved å førebygge og oppdage vald, kan me gje barna

Detaljer

Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp

Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp Anbodssamarbeid er blant dei alvorlegaste formene for økonomisk kriminalitet. Anbodssamarbeid inneber at konkurrentar samarbeider om prisar og vilkår før

Detaljer

Vegvisar til vilbli.no for rådgivarar

Vegvisar til vilbli.no for rådgivarar Vegvisar til vilbli.no for rådgivarar Kva er vilbli.no? vilbli.no er søkjaranes hovudkjelde til informasjon om vidaregåande opplæring. På vilbli.no skal søkjarane til ei kvar tid finne oppdatert og kvalitetssikra

Detaljer

Minnebok. Minnebok NYNORSK

Minnebok. Minnebok NYNORSK Minnebok NYNORSK 1 Minnebok Dette vesle heftet er til dykk som har mista nokon de er glad i. Det handlar om livet og døden, og ein del om korleis vi kjenner det inni oss når nokon dør. Når vi er triste,

Detaljer

mmm...med SMAK på timeplanen

mmm...med SMAK på timeplanen mmm...med SMAK på timeplanen Eit undervisningsopplegg for 6. trinn utvikla av Opplysningskontora i landbruket i samarbeid med Landbruks- og matdepartementet. Smakssansen Grunnsmakane Forsøk 1 Forsøk 2

Detaljer

IKT-reglement for Møre og Romsdal fylkeskommune

IKT-reglement for Møre og Romsdal fylkeskommune IKT-reglement for Møre og Romsdal fylkeskommune Innhald IKT-reglement for Møre og Romsdal fylkeskommune... 1 1 Formål... 2 2 Virkeområde... 2 3 Rettar og pliktar... 2 4 Generelle reglar for god bruk av

Detaljer

Lingspeak 3 3.0.487.0. Lingit AS

Lingspeak 3 3.0.487.0. Lingit AS Lingspeak 3 3.0.487.0 Lingit AS Lingspeak 3 Innhald Kva er Lingspeak 3?...1 Installasjon...2 Starte Lingspeak...3 Avslutte Lingspeak...3 Lese opp tekst...4 Hovudvindauget...5 Lagre til lydfil...5 Opplesingsvindauget...6

Detaljer

www.hordaland.no Nytt HFK Intranett

www.hordaland.no Nytt HFK Intranett Nytt HFK Intranett Vår digitale kvardag Gode medarbeidar! Fylkesrådmann Paul M. Nilsen Både på jobb og privat brukar dei fleste av oss PC til ei lang rekkje oppgåver. Å meistra bruk av digitale verktøy

Detaljer

ehandel og lokalt næringsliv

ehandel og lokalt næringsliv ehandel og lokalt næringsliv Kvifor ehandel? Del av regjeringas digitaliseringsarbeid det offentlege skal tilby digitale løysingar både til enkeltpersonar og næringsliv Næringslivet sjølve ønskjer ehandel

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve Nynorsk Ei gruppe elevar gjennomførte eit prosjekt om energibruk og miljøpåverknad. Som ei avslutning på prosjektet skulle dei skrive lesarbrev

Detaljer

Rapport om målbruk i offentleg teneste 2012

Rapport om målbruk i offentleg teneste 2012 Rapport om målbruk i offentleg teneste 2012 Innhold Om rapporten... 2 Forklaring til statistikken... 2 Resultat... 2 Nettsider... 2 Statistikk... 2 Korte tekstar 1 10 sider og tekstar over 10 sider...

Detaljer

Ditt val! Idrettsfag Musikk, dans og drama Studiespesialisering

Ditt val! Idrettsfag Musikk, dans og drama Studiespesialisering Ditt val! Vidaregåande opplæring 2007 2008 Idrettsfag Musikk, dans og drama Studiespesialisering Bygg- og anleggsteknikk Design og handverk Elektrofag Helse- og sosialfag Medium og kommunikasjon Naturbruk

Detaljer

Undersøking. Berre spør! Få svar. I behandling På sjukehuset. Ved utskriving

Undersøking. Berre spør! Få svar. I behandling På sjukehuset. Ved utskriving Berre spør! Undersøking Få svar I behandling På sjukehuset Er du pasient eller pårørande? Det er viktig at du spør dersom noko er uklart. Slik kan du hjelpe til med å redusere risikoen for feil og misforståingar.

Detaljer

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7 Den gode gjetaren Lukas 15:1-7 Bakgrunn I denne forteljinga formidlar du noko om kva ei likning er. Difor er delen om gullboksen relativt lang. Det å snakke om dei ulike filtstykka som ligg i boksen, er

Detaljer

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Matpakkematematikk Data frå Miljølære til undervisning Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Lag riktig diagram Oppgåva går ut på å utarbeide ei grafisk framstilling

Detaljer

osbergetcms Brukarmanual www.osberget.no

osbergetcms Brukarmanual www.osberget.no osbergetcms Brukarmanual www.osberget.no Innhald 03. Velkomen 05. Innlogging 06. Arkfanene 07. Redigering av nettside 09. Artikkel 10. Bilde 11. Galleri 12. Del 12. Legg til meny 13. Meir 15. Meny - redigering

Detaljer

Telemedisin Sogn og Fjordane Retningsliner for bruk av videokonferanse

Telemedisin Sogn og Fjordane Retningsliner for bruk av videokonferanse Telemedisin Sogn og Fjordane Retningsliner for bruk av videokonferanse ------------------------------------------------------------------------------- Innhald 1 Innleiing... 3 1.1 Videokonferanse... 3

Detaljer

Bustønad 2008. Ei stønadsordning for deg med høge buutgifter og låge inntekter

Bustønad 2008. Ei stønadsordning for deg med høge buutgifter og låge inntekter Bustønad 2008 Ei stønadsordning for deg med høge buutgifter og låge inntekter 2 Denne brosjyren gir eit oversyn over bustønadskontoret. Brosjyren byggjer på gjeldande reglar per 1. januar 2008. Vi gjer

Detaljer

3 52 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 52 2014-10-14 15:08:14

3 52 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 52 2014-10-14 15:08:14 5 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 5 014-10-14 15:08:14 Algebra MÅL for opplæringa er at eleven skal kunne forenkle fleirledda uttrykk og løyse likningar av første grad og enkle potenslikningar

Detaljer

INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE

INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE INFORMASJONSHEFTE FOR STUDENTAR I LYEFJELL BARNEHAGE Alle vaksne i Lyefjell barnehage arbeider for at det enkelte barn opplever at: Du er aktiv og tydelig for meg Du veit at leik og venner er viktige for

Detaljer

Marknadsføring av spel i regi av Norsk Rikstoto

Marknadsføring av spel i regi av Norsk Rikstoto Marknadsføring av spel i regi av Norsk Rikstoto TILSYNSRAPPORT første halvår 2012 - ei evaluering av marknadsføring frå januar til og med juni månad 2012 Tilsynsrapport marknadsføring nr. 2012-12 Lotteritilsynet

Detaljer

Kvifor vèl folk å busetje seg i kommuna vår?

Kvifor vèl folk å busetje seg i kommuna vår? Kvifor vèl folk å busetje seg i kommuna vår? Innlevert av 7B ved Bergsøy skule (Herøy, Møre og Romsdal) Årets nysgjerrigper 2015 Vi i klasse 7B har mange ulike ting vi lurer på, og synes det høyrdes spanande

Detaljer

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 9. trinn

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 9. trinn Jobbskygging side 1 Jobbskygging Innhald Lokalt arbeids- og næringsliv Næringsliv, bransje, offentleg og privat sektor. Kva betyr omgrepa? Lokale arbeidsplassar Kvifor treng lokalsamfunnet eit variert

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR

BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR TIME KOMMUNE Arkiv: K1-070, K3-&32 Vår ref (saksnr.): 08/1355-6 JournalpostID: 08/14810 Saksbeh.: Helge Herigstad BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR Saksgang: Utval Saksnummer

Detaljer

Kvifor er dei fleste mobiltelefonar rektangulære?

Kvifor er dei fleste mobiltelefonar rektangulære? Kvifor er dei fleste mobiltelefonar rektangulære? Innlevert av 6. og 7. ved Marvik Skule (Suldal, Rogaland) Årets nysgjerrigper 2015 Det er første gong både lærar og elevar i 6. og 7. ved Marvik skule

Detaljer

I lov 17. juli 1998 nr. 61 om grunnskolen og den vidaregåande opplæringa er det gjort følgende endringer (endringene er markert med kursiv):

I lov 17. juli 1998 nr. 61 om grunnskolen og den vidaregåande opplæringa er det gjort følgende endringer (endringene er markert med kursiv): VEDLEGG 1 I lov 17. juli 1998 nr. 61 om grunnskolen og den vidaregåande opplæringa er det gjort følgende endringer (endringene er markert med kursiv): 2-12 tredje ledd skal lyde: For private grunnskolar

Detaljer

8 tema for godt samspel

8 tema for godt samspel PROGRAM FOR FORELDRERETTLEIING BUF00032 8 tema for godt samspel Samtalehefte for foreldre og andre vaksne PROGRAM FOR foreldrerettleiing Dette heftet inngår i ein serie av materiell knytta til foreldrerettleiings

Detaljer

Spelet varer om lag ein dobbeltime og kan enkelt setjast opp i klasserommet. Talet på spelarar bør vere minst ti elevar.

Spelet varer om lag ein dobbeltime og kan enkelt setjast opp i klasserommet. Talet på spelarar bør vere minst ti elevar. Lærarrettleiing Kva er b.stem? b.stem er ein digital læringsressurs for skuleklasser. Han er lagd opp som eit rollespel der klassa får rolla som ungdomsrådet i Snasen ein fiktiv, mellomstor norsk kommune.

Detaljer

Foreldrekurs for foreldre på 3 og 4 trinn

Foreldrekurs for foreldre på 3 og 4 trinn Foreldrekurs for foreldre på 3 og 4 trinn Lesing er grunnlaget for suksess i neste alle skulefag. Lesesvake elevar får ofte problem med å fullføre vidaregåande skule. Lesesvake vil møte mange stengte dører

Detaljer

Informasjon og brukarrettleiing

Informasjon og brukarrettleiing Informasjon og brukarrettleiing Om kartløysinga Kartløysinga er tenarbasert. Alle operasjonar blir utførde av ein sentralt plassert tenar (server). Dette inneber at du som brukar berre treng å ha ein pc

Detaljer

SØKNAD OM STØTTEKONTAKT

SØKNAD OM STØTTEKONTAKT MASFJORDEN KOMMUNE Sosialtenesta Nav Masfjorden Postboks 14, 5987 Hosteland Tlf 815 81 000/47452171 Unnateke for offentleg innsyn Jf. Offlentleglova 13 SØKNAD OM STØTTEKONTAKT Eg vil ha søknaden handsama

Detaljer

Skjema for medarbeidarsamtalar i Radøy kommune

Skjema for medarbeidarsamtalar i Radøy kommune Skjema for medarbeidarsamtalar i Radøy kommune 1 Bedriftspedagogisk Senter A.S bps@bps.as Medarbeidarsamtalar i Radøy kommune - slik gjer vi det Leiar har ansvar for å gjennomføra samtalane sine slik det

Detaljer

Ipad som politisk verktøy. Surnadal kommune

Ipad som politisk verktøy. Surnadal kommune Ipad som politisk verktøy Surnadal kommune Bruk av Ipad Surnadal kommune har ei ordning med bruk av Ipad i samband med politiske møte Dette er ei frivillig ordning Det er fullt mogleg å bruke eige utstyr

Detaljer

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor»

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Velkommen til oss i Maurtuå Barnehage. Dette heftet med informasjon håpar me kan være til hjelp for deg når du skal være vikar.

Detaljer

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE Vedteke av kommunestyret 2. oktober 2014, sak 67/14 1 Innhold 1. Kvifor plan for bruk av nynorsk i Nissedal kommune?... 3 1.1 Bruk av nynorsk internt i organisasjonen

Detaljer

Eksamen 01.06.2010. REA3015 Informasjonsteknologi 2. Nynorsk/Bokmål

Eksamen 01.06.2010. REA3015 Informasjonsteknologi 2. Nynorsk/Bokmål Eksamen 01.06.2010 REA3015 Informasjonsteknologi 2 Nynorsk/Bokmål Nynorsk Eksamensinformasjon Eksamenstid: Hjelpemiddel: Bruk av kjelder: 5 timar Alle hjelpemiddel er tillatne. Unnatak er Internett og

Detaljer

Norsk Bremuseum sine klimanøtter

Norsk Bremuseum sine klimanøtter Norsk Bremuseum sine klimanøtter Oppgåve 1 Alt levande materiale inneheld dette grunnstoffet. Dessutan inngår det i den mest kjende klimagassen; ein klimagass som har auka konsentrasjonen sin i atmosfæren

Detaljer

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge KPI-Notat 4/2006 Når sjøhesten sviktar Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge En notatserie fra Kompetansesenter for pasientinformasjon og pasientopplæring Side 1 Sjøhesten (eller hippocampus)

Detaljer

Godt. Lokaldemokrati. ei plattform

Godt. Lokaldemokrati. ei plattform Godt Lokaldemokrati ei plattform Godt lokaldemokrati ei plattform Norsk lokaldemokrati er godt men kan og bør bli betre. KS meiner ei plattform vil vere til nytte i utviklingsarbeidet for eit betre lokaldemokrati.

Detaljer

Planlegging av partnarskapet Utført av partnarane på ein heil dags work-shop 16.12.09, Bergen Revidert av partnarane 08.09.

Planlegging av partnarskapet Utført av partnarane på ein heil dags work-shop 16.12.09, Bergen Revidert av partnarane 08.09. Planlegging av partnarskapet Utført av partnarane på ein heil dags work-shop 16.12.09, Bergen Revidert av partnarane 08.09.2010, Sarpsborg - 1. Kom fram til nokre overordna felles mål for partnarskapet

Detaljer

Eksamensreglar og rettleiing for eksamenskandidatar ved Herøy vidaregåande skule

Eksamensreglar og rettleiing for eksamenskandidatar ved Herøy vidaregåande skule Eksamensreglar og rettleiing for eksamenskandidatar ved Herøy vidaregåande skule Vi forventar at du som elev eller privatist har gjort deg kjend med reglar og rettleiing for eksamenskandidatar i god tid

Detaljer

Alle barn har rett til å seie meininga si, og meininga deira skal bli tatt på alvor

Alle barn har rett til å seie meininga si, og meininga deira skal bli tatt på alvor Eit undervisningsopplegg om BARNERETTANE MÅL frå læreplanen DELTAKING Artikkel 12: DISKRIMINERING Artikkel 2: Alle barn har rett til vern mot diskriminering PRIVATLIV Artikkel 16: Alle barn har rett til

Detaljer

RETTLEIAR BYGGSØK. Søknad om tiltak utan ansvarsrett PBL 20-2

RETTLEIAR BYGGSØK. Søknad om tiltak utan ansvarsrett PBL 20-2 RETTLEIAR BYGGSØK Søknad om tiltak utan ansvarsrett PBL 20-2 Kvinnherad kommune Juni 2014 Utfylling av søknad Nettadresse: http://ebs-2010.dibk.no/ Eventuelt via www.dibk.no HUGS: Les hjelpeteksten til

Detaljer

Rådgjevarkonferanse 2009

Rådgjevarkonferanse 2009 Rådgjevarkonferanse 2009 Vidaregåande opplæring Sogn og Fjordane fylkeskommune Opplæringsavdelinga Inntak og formidling Askedalen 2 6863 Leikanger Telefon 57 65 62 99 etter Vg2 Design og duodji Gravørfaget

Detaljer

Dokumentarfilm. undervisningsopplegg på ein eller to timar for niande og tiandeklasse

Dokumentarfilm. undervisningsopplegg på ein eller to timar for niande og tiandeklasse Mål med opplegget Dokumentarfilm undervisningsopplegg på ein eller to timar for niande og tiandeklasse Gi ei forståing av ulike måtar å lage dokumentarfilm på og samstundes ei forståing av kva dokumentarfilm

Detaljer

Månadsbrev for GRØN mars/april 2014

Månadsbrev for GRØN mars/april 2014 Månadsbrev for GRØN mars/april 2014 Oppsummering/ evaluering av mars/april Mål og innhald april I mars har me hatt fokus på språk. Me har hatt språksamlingar saman med Rosa kvar veke, der har me sett på

Detaljer

Brukarmanual. www.osberget.no

Brukarmanual. www.osberget.no www.osberget.no Brukarmanual Velkomen Takk for at du valde Osberget GO Dette er verktøyet for deg som ynskjer å oppgradere og halde ved like nettstaden din på ein raks og effektiv måte. Osberget GO er

Detaljer

Om HPV-vaksinen i barnevaksinasjonsprogrammet

Om HPV-vaksinen i barnevaksinasjonsprogrammet Nynorsk 2016 Vaksine for å førebyggja livmorhalskreft tilbod til jenter i 7. klasse Informasjon til barn og foreldre Om HPV-vaksinen i barnevaksinasjonsprogrammet 1 Vaksine mot humant papillomvirus (HPV)

Detaljer

Vegvisar til vilbli.no

Vegvisar til vilbli.no Vegvisar til vilbli.no Kva er vilbli.no? vilbli.no er di hovudkjelde til informasjon om vidaregåande opplæring. På vilbli.no skal du til ei kvar tid finne oppdatert og kvalitetssikra informasjon. På grunnlag

Detaljer

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE»

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» «ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» FYLKESREVISJONEN Møre og Romsdal fylkeskommune RAPPORT, FORVALTNINGSREVISJONSPROSJEKT NR. 4-2000 INNHALDSREGISTER 1. INNLEIING I 2. FORMÅL 1 3. METODE OG DATAGRUNNLAG

Detaljer

Spørjegransking. Om leselyst og lesevanar ved Stranda Ungdomsskule. I samband med prosjektet Kvitebjørnen.

Spørjegransking. Om leselyst og lesevanar ved Stranda Ungdomsskule. I samband med prosjektet Kvitebjørnen. Spørjegransking Om leselyst og lesevanar ved Stranda Ungdomsskule I samband med prosjektet Kvitebjørnen. Anne Grete, Kristin, Elisabet, Jørgen i 10.klasse ved Sunnylven skule 2012/13 1 2 Innhaldsliste

Detaljer

Du må ha tilgang til trådlaust nettverk (wifi) eller mobilt datanettverk for å kunne laste ned saker.

Du må ha tilgang til trådlaust nettverk (wifi) eller mobilt datanettverk for å kunne laste ned saker. 12.11.2012 ipad-oppskrifter Innhald 1. Skaff deg mobil datatilgang... 1 2. Hent siste versjon av operativsystemet (ios)... 1 3. Opprett konto i App Store... 2 4. Last ned app frå App Store... 3 5. Last

Detaljer

Skal skal ikkje. Det startar gjerne med ein vag idé eller ein draum om å bruka interessene dine og kompetansen din på nye måtar på garden din.

Skal skal ikkje. Det startar gjerne med ein vag idé eller ein draum om å bruka interessene dine og kompetansen din på nye måtar på garden din. Skal skal ikkje Har du ein draum om å driva Inn på tunet verksemd? Gjennom dette kapittelet i netthandboka får du tankehjelp og praktisk hjelp i dei første fasane mot etablering; frå draum til forretningsplan.

Detaljer

Matematikk 1, 4MX15-10E1 A

Matematikk 1, 4MX15-10E1 A Skriftlig eksamen i Matematikk 1, 4MX15-10E1 A 15 studiepoeng ORDINÆR EKSAMEN 19. desember 2011. BOKMÅL Sensur faller innen onsdag 11. januar 2012. Resultatet blir tilgjengelig på studentweb første virkedag

Detaljer

Vil forbetre diagnostiseringa av tuberkulose

Vil forbetre diagnostiseringa av tuberkulose Vil forbetre diagnostiseringa av tuberkulose Av Eli Gunnvor Grønsdal Då Tehmina Mustafa kom til Noreg, som nyutdanna lege, fekk ho melding om å ta utdanninga på nytt. Ho nekta. I dag er ho professor i

Detaljer

HiST i Sosiale Medier

HiST i Sosiale Medier HiST i Sosiale Medier Innhald Kvifor skal HiST vere tilstade i sosiale medier?... 2 HiST-tilsette i sosiale medier... 2 Facebook... 3 Korleis bruker HiST den overordna Facebook-sida?... 3 Tips til godt

Detaljer

BARN SOM PÅRØRANDE NÅR MOR ELLER FAR ER PÅ SJUKEHUS

BARN SOM PÅRØRANDE NÅR MOR ELLER FAR ER PÅ SJUKEHUS BARN SOM PÅRØRANDE NÅR MOR ELLER FAR ER PÅ SJUKEHUS BARN OG UNGDOM SINE REAKSJONAR I denne brosjyra finn du nyttige tips for deg som er innlagt, og har barn under 18 år. Når ein i familien vert alvorleg

Detaljer

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Mål: Elevane skal kjenne til utbreiinga av hallingmålet i nærmiljøet. Dei skal vita noko om korleis hallingmålet har utvikla seg

Detaljer

Kom i gang med SKYLAGRING. Frå Serit Fjordane IT

Kom i gang med SKYLAGRING. Frå Serit Fjordane IT Kom i gang med SKYLAGRING Frå Serit Fjordane IT 1 Innhald 1. Innhald... 2 2. Kom i gang - sjekkliste... 3 3. Kontaktinformasjon... 5 4. Konto... 4 2 2 Kom i gang - sjekkliste Opprette brukarkonto Logg

Detaljer

Informasjon til pasientar og pårørande

Informasjon til pasientar og pårørande HELSE BERGEN Haukeland universitetssjukehus Informasjon til pasientar og pårørande ReHabiliteringsklinikken Haukeland universitetssjukehus Avdeling fysikalsk medisin og rehabilitering Innhold Velkommen

Detaljer

Rumenske og norske studentars bruk av bibliotek og ressursar.

Rumenske og norske studentars bruk av bibliotek og ressursar. Rumenske og norske studentars bruk av bibliotek og ressursar. Av Ane Landøy og Angela Repanovici Hausten 2007 gjorde Universitetsbiblioteket i Bergen og the Central Library of Transylvania University,

Detaljer