Demonisering som presseetisk problem

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "Demonisering som presseetisk problem"

Transkript

1 Demonisering som presseetisk problem Demonisering er uetisk. Likevel godtar presseetikken at den moderne tv-dokumentaren demoniserer menneske, rørsler og organisasjonar. Kvifor? Av Paul Bjerke I desember 2002 avdekte Dagbladet at tidlegare helseminister Tore Tønne hadde mottatt 1,5 millionar kroner i såkalla suksesshonorar frå Kjell Inge Røkkes selskap Aker RGI mens han samtidig fekk etterlønn frå staten etter statsrådsperioden sin. Etterlønn utover ein månad blir berre gitt til personar som ikkje har inntektsgivande arbeid. Påstanden var derfor at Tønne hadde mottatt ureglementert dobbeltlønn. Det blei vidare avdekt at Tønne hadde hatt eit lån på tre millionar kroner hos Røkke, og dokument kunne tyde på at han også hadde denne gjelda mens hans var statsråd. Opplysningane førte til etterforsking frå Økokrim og omfattande medieomtale i tre veker inntil Tønne tok livet sitt 20. desember. Sjølvmordet førte til ein brei debatt om mediedekninga av saka. Norsk Presseforbund sette ned eit utval som fekk i oppdrag å gå kritisk gjennom dekninga. Utvalet konkluderte: Ledere og kommentarer (i Dagbladet) introduserer en retorikk som får stor innflytelse. Retorikken støtter for det første opp om Dagbladets reportasjer om saken. Allment legitimerer retorikken i ledere og kommentarer hva Dagbladet gjorde på reportasjeplass. Den samme retorikk blir lest av publikum, av andre avisredaktører, av andre journalister, av Tore Tønnes partifeller, av venner, familie, av hans kolleger og forretningsforbindelser. Denne retorikken smitter til den alminnelige samtale rundt lunsjbordet og til andre mediers holdning og vinkelvalg. 1 Det blir skapt eit bilete av Tønne som ein pengegrisk og (kanskje) korrupt person. Tore Tønnes søner samanfattar opplevinga slik: Andreas: I løpet av de 17 dagene mediestormen raste, presterte pressen å forandre allmennhetens oppfatning av min far, fra hardt arbeidende leder til grådig og korrupt kriminell. 2 Erik: Det som gjorde det hele så utrolig mye verre, var de tolkningene avisene og særlig Dagbladet bega seg ut på. Beskrivelser som grådighet, korrupsjon, løgner, kamuflering etc etc var beskrivelser jeg visste så altfor godt ikke passet for far, og som jeg forsto hver eneste gang jeg så dem at han tok det ekstremt sterkt innover seg. 3 Rapporten viser korleis bruken av skjellsord, fiendebilete, fordommar og kategoriseringar demoniserte, objektiverte og avhumaniserte Tønne ved hjelp av mange likelydande oppslag, einsidig kjeldeval, identiske vinklingar og grove personkarakteristikkar. Det blir også dokumentert korleis individet Tore Tønne blei gjort om til eit objekt, ein avhumanisert representant for grådigheitskultur og dermed fritt vilt for media. Tønne-rapporten blei offentleggjord i mai 2003, og den åtvarar eintydig utan å nytte omgrepa mot slik demonisering og objektivering av personar. Men det ser ikkje ut til at det til nå har fått konsekvensar i det eg vil kalle den offisielle presseetikken. Hatet : Demonisering som form Tvert imot har den moderne tv-dokumentaren gjort demonisering til ei grunnform, og denne journalistiske metoden er blitt godtatt av det offisielle presseetiske organet Pressens Faglige Utvalg (PFU) 4. Eg skal gå gjennom eit døme i detalj. 1

2 I 2004 sende NRK Brennpunkt to reportasjar om ulovleg ulvejakt 5. Reportasjane er valde som døme fordi dei journalistisk er godt gjennomarbeidde både når det gjeld faktainnsamling og presentasjon. Det ligg også føre ein metoderapport 6 om produksjonen som viser kva for etiske refleksjonar ulve-journalistane gjorde undervegs. Reportasjane er personifiserte, forenkla, tilspissa og dramatiserte og presenterte på ein måte som etter dei gjeldande journalistfaglege normene er god journalistikk og godt fjernsyn. Men nettopp derfor er dei etter mitt syn meir etisk interessante, dels fordi dei ikkje kan bli kritiserte på grunn av slurvete handverk, dårleg handsaming av kjelder eller unøyaktige opplysningar, og dels fordi den effektive journalistikken i seg sjølv demoniserer den eine parten i ein betent konflikt. Eit meir opent, spørjande program ville blitt dårlegare fjernsyn og dårlegare journalistikk etter dei eksisterande kriteria for godt handverk. Terje Rasmussen har drøfta denne problemstillinga i boka Mektig og aktverdig. Han skriv mellom anna: I kjølvannet av Tønne-saken forblir det uklart om Dagbladets journalister gjorde et stykke godt eller slett journalistisk arbeid. Å påpeke dette er ingen kritikk mot plakaten eller journalistikken. Den latente diskrepans mellom varsomhet og pågåenhet illustrerer bare forskjeller mellom faglige og etiske normer, mellom journalistikk og etikk. 7 Eller i kortversjon: God journalistikk kan stå i konflikt med god etikk. Demonisering er ein ekstrem form for journalistisk framing, altså å sette nyheiter/faktaelement inn i ei særskild tolkingsramme. Sjølve ulvesaka er faktisk nytta som eksempel på framing av Sigurd Allern i boka Flokkdyr på løvebakken : Felling av ulv kan anten bli framstilt som nødvendig for å forsvare sauehald og bygdeliv eller som trussel mot artsmangfald og internasjonale miljøkrav 8. I Brennpunkt-reportasjen var framinga ikkje til å ta feil av. På den eine sida blir vi presenterte for delvis latterleggjorde ulvemotstandarar, som blir drivne av eit hat utan sakleg grunnlag, på den andre sida finn vi den vakre ulven og dei sympatiske naturvernarane. Eit døme på korleis denne framinga blir skapt, er tittelen. Programmet heiter Hatet. I boka Språk er makt skriv psykologen Rolv Mikkel Blakar at alle val avsendaren gjer i ein kommunikasjonsprosess, reflekterer eit verkemiddel som avsendaren har til å strukturere det han snakkar/skriv om, og såleis eit middel til å påverke mottakaren: Fylgjande liste av slike språklege virkemiddel pretenderer ikkje å vere uttømmande, men er meint som ei første tilnærming: 1) Valg av ord og uttrykk (2) nyskaping av ord og uttrykk (3) valg av grammatikalsk form (4) valg av sekvens og rekkefølgje (5) suprasegmentale virkemiddel som trykk, tonefall og bruk av pauser (6) kva som vert tatt som implisitte premissar. 9 Valet av tittel kan, som vi ser, knytast til fleire punkt i denne opplistinga. Programskaparane nyttar eit omgrep som viser til ein emosjonell framfor til ein sakleg tilstand. Ulvemotstandarane vil naturlegvis sjølv hevde at deira standpunkt mot ulv er sakleg, og ikkje emosjonelt grunna. Valet av det korte Hatet framfor det meir presise Ulvehatet er ei tydeleg forsterking og allmenngjering av bodskapen. Det same gjeld valet av bestemt form. Programmet blei klaga inn for Pressens Faglege Utvalg av ein ulvemotstander som blir intervjua og omtalt i programmet. Den viktigaste passusen i argumentasjonen er denne: Programmet er tendensiøst, da ulveforkjemperne får stå fram i all åpenhet, mens motstanderne kun framstår i skjulte opptak og bruddstykker tatt ut av sin sammenheng. Klagaren reagerer på bruk av skjulte opptak, provokatører og falske identiteter. 10 Han seier at: Bruken av disse virkemidlene er i seg selv med på å skape inntrykk av at vi som blir utsatt for dette, er skumle, fordekte og forbryterske. Her har klagaren støtte frå svenske medieforskarar som har studert bruken av skjult kamera. Christian Svensson Limsjö 2

3 konkluderer: Bilete frå skjult kamera gir ofte snaskiga bilete av avsløringar ettersom menneske av ganske naturlege grunnar oppfører seg annleis framfor opent respektive skjult kamera 11. Likeins seier Kari Anden-Papadopoulos at sekvensar filma med skjult kamera automatisk får sjåaren til å oppfatta dei som blir filma, som innblanda i snusk 12. Dokumentaren Hatet har ein svært sterk tendens. Motstandarane av ulv blir eintydig utpeikte til skurken i dramaet. I ein viktig sekvens blir klagaren oppsøkt utafor heimen, der han nektar å uttale seg (meir) om saka. Opptrinnet blir filma og sende sjølv om det ikkje har nokon informasjonsverdi utover det å karakterisere ulvemotstandaren. La oss sjå saka frå klagaren sin synsstad. Han har samla vevsprøvar frå døde ulvar (som sannsynlegvis er skotne ulovleg), etter alt å dømme for å kunne underbygge teorien om at ulvar frå Baltikum og/eller dyreparkar er sette ut i Värmland-området. Han får ein telefon frå SVT-reporteren om denne utsettingsteorien. 13 Han svarer opent og klart på spørsmåla, blant anna fortel han kor mange vevsprøvar han sjølv har samla eller har kjennskap til. Ingenting tyder på at klagar er uvillig til å uttale seg om sin teori om ulveutsetting. Seinare får klagaren vite/mistanke om at SVT sin mann ikkje er særleg interessert i utsettingsteorien. Reporteren er meir opptatt av krypskytinga og å skaffe informasjon om ulovleg drepne ulvar. Det er naturlegvis heilt legitimt for journalisten å avgrense området for reportasjen. Problemet er at klagaren dermed endrar status i programprosjektet: frå ein talsmann for ein testbar teori til vitne til ulovlege handlingar. Ettersom ein del av prøvane til klagaren kjem frå ulovleg drepne dyr, oppfattar han situasjonen som trugande og trekker seg frå vidare medverknad i programmet. Han reknar med å bli pressa til å fortelje kor han har vevsprøvane frå. Ettersom klagaren i motsetning til journalistar ikkje kan skjule seg bak eit absolutt kjeldevern, står han overfor valet mellom å dumme seg ut for open skjerm eller å halde kjeft. Han vel det siste. I sjølve programmet blir utsettingsteorien ikkje seriøst handsama. Klagarens argumentasjon blir ikkje referert i det heile tatt, ideen om utsetting blir avvist på ein metodisk uhaldbar måte. 14 Teoriens opphavsmann får ikkje høve til å grunngi standpunktet sitt, og på grunn av det som er skjedd i prosessen, kan NRK skylde på klagaren for at han ikkje har stått fram. Ved å filme og vise klagaren når han avviser reporteren utafor heimen, får NRK/SVT i alle fall klagaren til å framstå i eit uheldig lys. NRK blei frikjend av PFU. Sjølve konklusjonen er ikkje så viktig her. Det viktigaste i denne samanhengen er at dei to grunnleggjande etiske vala som programskaparane gjer å prioritere ulven sine interesser framfor bygdefolket sine interesser og den påfølgjande demoniseringa av ulvemotstandarane ikkje blir drøfta av PFU i det heile. Om den omstridde, demoniserande scena utafor klagarens heim seier PFU at det må være legitimt for journalister å oppsøke aktuelle personar for kommentarar, selv om disse tidligere har avslått intervju. Det er knapt diskutabelt, men det er ikkje det klagen handlar om. Klagarens poeng er at opptaket ikkje burde vore sendt fordi det ikkje har informasjonsverdi, men berre skaper inntrykk av at ulvemotstandarane er skumle, fordekte og forbryterske. Dette perspektivet drøftar ikkje PFU i det heile. Ei etisk drøfting av korleis programmet demoniserer ulvemotstanden og ulvemotstandarane, er som vi ser, ikkje ei oppgåve for den offisielle presseetikken. Derimot kan det bli drøfta om visse handlingsreglar er følgde. Har personen vore klar over at han blei intervjua? Har opplysningar og kunnskap offentleg interesse? Har han sjølv søkt offentlegheit? Dersom desse reglane er følgde, er det ikkje grunnlag for å diskutere resultatet innafor rammene av den institusjonaliserte presseetikken. Ein gong har det eksterne mindretalet i PFU reagert på denne praksisen. Ein av dei svært få dissensane i PFU i undersøkingsperioden kom etter eit anna Brennpunkt-program. 3

4 Reportasjen handla om busseigar Martin Schøyens samlingar. Klagaren, Martin Schøyen sjølv, hevdar at hele vinklingen på programmet er et forsøk på å underbygge disse alvorlige beskyldningene (om ulovligheter). Fleirtalet frikjende NRK, mens mindretalet, to eksterne representantar, seier at dermed framstår det ved flere anledninger som om det er ulovlege omstendigheter rundt Schøyen-samlingen, uten at det i hvert av disse tilfellene er tilstrekkelig grunnlag for å påstå dette. Utvalgets mindretall finner det heller ikke godt nok sannsynliggjort at klagerens virksomhet som sådan har bidratt til en bølge av plyndring og smugling. Vi ser her korleis mindretalet kritiserer det som Schøyen oppfattar som ei uetisk vinkling av programmet. 15 Men fleirtalet gir altså klarsignal for denne typen journalistikk. Fleire døme Eg har gått gjennom alle 148 fråsegner frå Pressens Faglige Utvalg i perioden frå august 2004 til juni Gjennomgangen tyder på at Tønne-utvalet si åtvaring mot demonisering/objektivering som journalistisk verkemiddel/praksis ikkje er tatt inn i den institusjonaliserte presseetikken. I løpet av undersøkingsperioden er ingen program eller artiklar felte av PFU for negativ og/eller demoniserande omtale eller framstilling av personar, organisasjonar eller rørsler i seg sjølv. PFU presiserer tvert imot fleire gongar at ei avis eller ein tv-kanal har full anledning til å engasjere seg til fordel for den eine parten i ein konflikt. Det finst ingen saker der PFU drøftar om det kan vere etisk uforsvarleg å engasjere seg til fordel for den eine eller andre parten i ei sak. I ei sak 16 om tvilsame sider ved ei løyvingssak heiter det at NRK er i sin fulle rett til å sette et kritisk søkelys på det faktiske forhold at NRL 17 -ledelsen og deres familier er blitt tildelt en stor andel av offentlige midler. Vidare er det journalistisk berettiget å reise spørsmålet om mulig korrupsjon. 18 I ei anna sak 19 blir Bergens Tidende frikjend for ganske sterke påstandar mot ein kjøpmann fordi avisa har eit rimelig grunnlag for å videreformidle familiens versjon (dvs. at dei vart sjuke av mat frå butikken). BT går langt i tittelen: Solgte to år gammel mat familie ble syk. Men PFU "anser ut fra en helhetsvurdering at påstanden er tilstrekkelig sannsynliggjort i stoffet". I ei tredje sak 20 er utvalet heilt eksplisitt: Fremskrittspartiets Ungdom i Troms klaga inn artikkelen Lokker unge med pizza. Avisa Tromsø blei frikjend sjølv om det ifølgje PFU er fleire faktiske feil i artikkelen som avisen ikke fullt ut har tilbakevist i tilsvarsrunden. PFU presiserer: "Utvalget vil også poengtere den enkelte redaksjons rett til selv å velge hvilken vinkling den vil gi slik omtale, uavhengig av hvilke ønsker som måtte finnes i organisasjonene". I ei sak 21 der Dagsrevyen blei felt for uriktig omtale av nedbemanningar i Posten, presiserer PFU likevel at utvalget mener videre at det måtte være opp til NRK hvilken vinkling en reportasje om dette tema skulle ha. I ein klage 22 om ein nabokrangel skriv PFU at avisa måtte ha full anledning til å engasjere seg til fordel for innvandrerfamilien forutsatt at den angrepne part også fikk komme til orde med sin versjon". Lengst gjekk kanskje PFU då utvalet godtok eit VG-oppslag om kenyanaren Koigi wa Wamvere som i mange år budde i Noreg som flyktning. For dei fleste har Wamwere, som i ein mannsalder har vore forfølgd i heimlandet for arbeidet sitt for demokrati, vore ein helt. For VG var han ein skurk, og i ein lengre serie i avisa blei han karakterisert som ein simpel trygdesvindlar fordi han tok imot trygd i Noreg mens han hadde inntekt i utlandet, altså ein parallell til Tønne-affæren. Etter artikkelserien granska det lokale trygdekontoret tilhøva, og 4

5 Wamwere blei i hovudsak frikjend i ein rapport. Ansvaret for feilen låg hos trygdekontoret. VGs tittel var likevel: Wamvere SLAPP anmeldelse. Oppslaget blei klaga inn 23, men PFU aksepterte tittelen med denne grunngivinga: Også når det gjelder tittelbruken, anser utvalget at avisen har dekning for sitt valg av innfallsvinkel, siden det må sees som sannsynlig at anmeldelse ville blitt inngitt hvis trygdekontorets granskning hadde gitt et annet resultat. I eit innlegg i Journalisten 24 latterleggjer Odd Raaum PFU for logikken i grunngivinga. Det er det all grunn til, men avgjerda viser etter mitt syn først og fremst at PFU ikkje set nokon grenser for negativ omtale i seg sjølv. Dette blir rekna som val av innfallsvinkel eller framing. VG-redaksjonen sin rett til å gjere Koigi til skurk er ein del av pressefridommen og blir regulert av Ver varsom-plakatens punkt 1.1: Ytringsfridom, informasjonsfridom og trykkjefridom er grunnelement i eit demokrati. Ei fri, uavhengig presse er blant dei viktigaste institusjonane i demokratiske samfunn. PFU kan ikkje og vil ikkje gjere etiske vurderingar av slike spørsmål. Demonisering er akseptert av Pressens Faglige Utvalg fordi etiske implikasjonar ved slike framstillingar ganske enkelt ikkje er tema for utvalet. Val av vinklingar og framing blir rekna som ein del av ytrings- og pressefridommen og eit fagleg spørsmål. Vinklingar og framing er ikkje eit etisk spørsmål. NRK har følgjeleg vært i sin fulle rett til å setje søkjelyset på ulovleg ulvejakt. Etter utvalet si meining er også temaet av vesentleg samfunnsmessig interesse. Når dette er slått fast, gir PFU løyve til einsidig negativ framstilling av dei som blir utpeikte som skurkar i mediedramaet. Avgrensingar Men det er ikkje fritt fram. PFU har etablert visse avgrensingar: Framstillinga må ikkje bygge på heilt galne eller grovt irrelevante opplysningar. Fleire PFU-avgjerder konkluderer med at demoniseringar er i strid med god presseskikk. Men det kjem alltid av dårleg kjeldearbeid, insinuasjonar som ikkje på noko vis har sakleg dekning, eller grovt misbruk av i og for seg korrekte opplysningar. På den andre sida er PFU heller ikkje noko sanningsministerium. Utvalet kan normalt ikkje ta stilling til kva som er sant eller ikkje sant når det står påstand mot påstand. Det betyr at dersom redaksjonen dokumenterer at han har prøvd å finne sanninga og lagt fram opplysningar som er sjekka, blir redaksjonen ofte frifunnen sjølv om klagar held fast ved at påstandane er galne. Media blir iblant frifunne sjølv etter publisering av opplysningar som i ettertid viser seg å vere heilt feilaktige. Eit mykje omtalt døme er striden mellom NRK Brennpunkt og Atle Brynestad 25. Ein nøkkelpåstand i programmet om Brynestads porselensproduksjon i Bangladesh var at dei tilsette ved ein fabrikk som produserte nokre av Brynestads produkt, blei betalte under minsteløn. Brynestad avviser at dette er riktig, og PFU konkluderer: Ut fra den foreliggende dokumentasjon kan ikke utvalget ta stilling til hva som er den reelle minstelønnssatsen for den sektoren. Utvalget merker seg imidlertid at NRK har kontrollert og fått støtte for sine lønnsopplysninger av flere uavhengige, offisielle kilder. Etter utvalgets mening kan NRK vanskelig klandres for å holde fast på disse opplysningane, ettersom klagerens dokumentasjon fra ambassaden ikke avkrefter NRKs påstand. Det er heller ikkje klart kva som er grovt irrelevante opplysningar. Atle Brynestad klaga også på at eit tilfeldig møte han hadde hatt med kong Harald, blei omtalt i programmet. Innslaget med Kongen hadde på same måte som hageepisoden i ulveprogrammet ingen 5

6 informasjonsverdi utover karakteristikkane. Men PFU aksepterte sekvensen: Utvalget kan ikke se at omtalen av Brynestads forbindelser er i strid med de presseetiske normer. Demonisering Her gjer Pressens Faglige Utvalg livet altfor lett for seg sjølv. Avslutningsvis i Ver varsamplakaten står med store bokstavar at ord og bilete er mektige våpen misbruk dei ikkje. Etter mitt syn må demonisering vere eit klårt brot med denne oppfordringa. Å demonisere tyder eigentleg å rekne noko eller nokon som djevelsk, å hevde at den eller dei står saman med djevelen, altså med det vonde eller vondskapen sjølv. I dag blir omgrepet vanlegvis nytta i ein mjukare versjon, ofte i debatten om korleis media handsamar og/eller framstiller personar eller grupper. Demonisering er å tilleggje ein person, ein organisasjon eller ei rørsle så einsidig negative eigenskapar og/eller hensikter at personen eller menneska i rørsla eller organisasjonen blir avhumaniserte. I ei klage 26 til Pressens Faglige Utvalg (PFU) over eit sjølvmordsoppslag i Dagbladet våren 2005 skriv ein psykolog at jeg ser for meg at det kan bli vanskelig å få mennesker til å ta ansvar for å forsøke å hjelpe mennesker med alvorlig psykisk lidelse, dersom trenden med forhåndsdømming og til dels demonisering av fagfolk i media fortsetter. I eit lesarinnlegg i bladet Psykisk Helse skriv psykiater Karsten Hytten, som også klaga oppslaget inn for PFU, at disse tre oppslagene var preget av en demonisering av behandlerne. De ble fremstilt som ufølsomme og arrogante 27. Men Dagbladet blei typisk nok frikjent i PFU. I eit etisk perspektiv er dette alvorleg. Avhumanisering gjer nemleg at vi mistar sperrene mot å opptre dårleg og uetisk mot kvarandre. Filosofen Lars Gunnar Lingås skriv: Gjensidighetsprinsippet gjelder nemlig bare overfor de andre, dersom vi regner de andre som mennesker. Når vi avhumaniserer, putter vi de andre i en bås der det står at de ikke er som oss selv, at de ikke har samme menneskeverd. Klarer vi derimot å se den annens menneskelige ansikt bak skjellsord, fiendebilder, fordommer, kategorier og anonymiserte saker, vil vi alltid ha en etisk kraft for medmenneskelig handling. 28 I sitt berømte essay Deltakar og tilskodar syner Hans Skjervheim korleis vi kan møte den andre og utsegnene frå den andre på to måtar, enten ved at eg sjølv og den andre deler sakstilhøvet slik at eg lar meg engasjere i den andres problem eller ved at eg oppfattar utsegnene frå den andre som objektive fakta: I det andre tilfellet er alter og det alter gjer, eit faktum i ego si verd. Ein deler ikkje same sakstilhøvet lenger. Ein lever i kvar si verd, der alter er eit faktum for ego i si verd. 29 Dette kallar Skjervheim å objektivere den andre. Han hevdar at denne forma for objektivering av medmenneske tyder at ein ikkje tar den andre alvorleg. Han skriv vidare at ved å objektivere den andre går ein til angrep på den andre sin fridom. 30 Vi ser at fellestrekket i Lingås og Skjervheims formuleringar er vekta på korleis den andre blir avhumanisert. Det synest openbert at denne forma for avhumanisering og objektivering både i seg sjølv er uetisk og ikkje minst legg grunnlaget for ytterlegare uetisk handling, fordi objektiveringa eller avhumaniseringa fører til at vi mistar sperrene mot å handle uetisk mot kvarandre. Profesjonaliseringa Kvifor går PFU så langt i å ekskludere framing og vinkling frå etisk refleksjon at det aksepterer avhumanisering, objektivering og demonisering av personar, rørsler og organisasjonar? Ei forklaring kan etter mitt syn vere profesjonaliseringa av journalistikken. Utviklinga av den presseetiske institusjonen heng nøye saman med utviklinga av den journalistiske profesjonen. Presseetikk er eit system av profesjonsmoral, som er noko heilt 6

7 anna enn allmennmoralen. Eit døme: I dagleglivet ønskjer vi ikkje å trengje inn i det som den danske filosofen Knud Løgstrup har kalla den andres urørlighedszone, den andre sine inste rom. Vi godtar (dei uttalte) grunnane og ønskjer normalt ikkje å trenge inn i dei eigentlege motiva. Vi godtar kvite løgner som den andre tyr til for å hegne om seg sjølv. Å trengje inn i den andres urørlegheitssone i dagleglivet er uetisk. Men i ein del profesjonell verksemd er slik inntrenging både nødvendig og ønskjeleg. Behandlarar må og skal trengje inn i pasienten sine inste tankar, utforske hans eller hennar eigentlege motiv. Profesjonsmoralen skil seg ofte frå allmennmoralen ved å gi unnatak frå allmennmoralen: Når en sykepleier eller en sosialarbeider går inn i et annet menneskes urørlighetssone fordi arbeidet krever det, er det viktig å være klar over at man gjør et unntak fra regler som normalt gjelder i vår omgang med hverandre. Unntaket er begrunnet i vedkommendes profesjon, skriv Svein Aage Christoffersen (2005:100). Det er ein del av samfunnskontrakten at profesjonsutøvarane kan bryte allmennetiske normer for å utøve samfunnsoppdraget sitt. Professor Harald Grimen hevdar at profesjonsetikkar derfor har eit politisk grunnlag, og at det blir feil å sjå på profesjonsetikkar som forlengingar av allmennmoralen : Profesjonsetiske problemstillingar er problemstillingar som berre reiser seg dersom ein bestemd type sosiale samanslutningar profesjonar har politisk legitimitet for eit samfunnsoppdrag, som kan variere frå profesjon til profesjon, og frå samfunn til samfunn. Om ei sosial samanslutning ikkje har politisk legitimitet, men likevel tek på seg å handsame klientar reiser det sjølvsagt etiske problem, men ikkje spesifikt profesjonsetiske problem. 31 Sjølv om journalistar ikkje behandlar pasientar, er problemstillinga mykje av den same. Journalistikken sin profesjonsetikk opnar nettopp for handlingar som hadde vore uakseptable i dagleglivet. Dersom enkeltpersonar hadde ringt Tore Tønne og hans familie dagleg i tre veker og brukt nokre av dei karakteristikkane avisene nytta i desember 2002, ville det openbert ha vore uetisk, sannsynlegvis også straffbart. Korleis evnar journalistikken å leve med eit slikt skisma mellom profesjonsetikk og allmennetikk? Ein utveg er å etablere eit tydeleg skilje mellom fag og etikk. Profesjonaliseringsstrevet vil presse i retning av å minimere etikken og maksimere faget. Ved å maksimere faget kan journalistikken avgrense det etiske feltet til nokre få spesielle område som har påkalla spesielt mykje offentleg interesse, i hovudsak tilhøvet mellom ytringsfridom og personvern. Resten er fag. Gjennomgangen av PFUs fråsegner stadfestar at dette organet avgrensar verksemda til delområde. Andre viktige journalistiske og redaksjonelle val er unnatekne offisiell etisk refleksjon og debatt, mystifiserte og gjorde til eit internt fagleg spørsmål ( journalistfagleg vurdering ). Grensa blir trekt slik at mellom anna framing, vinkling og kjeldepresentasjon fell utafor området for den institusjonaliserte etikken. Etisk pendling Denne avgrensinga kan fungere i den praktiske daglege journalistikken ved at journalistar kan pendle mellom ulike etiske tilnærmingar, som alle kan gi passande argument for og mot det meste, til dømes for og mot demonisering. Normalt deler ein etiske perspektiv inn i tre grupper: konsekvensetiske, pliktetiske og dydsetiske. Pliktetikk er basert på eit sett allmenne spelereglar som mennesket i ei pluralistisk og ikkjereligiøs tid kan forplikte seg på. Ver varsam-plakaten er systematisert pliktetikk som er brukt på den journalistiske kvardagen. Samtidig ligg det i plakaten ei klår motsetning mellom dei 7

8 rettane til å skade andre som følgjer av punkt 1.4 ( Pressa har rett til å informere om det som skjer i samfunnet, og avdekkje kritikkverdige forhold ) og pliktene til ikkje å skade andre som ligg i kapitla 2, 3 og 4. Dydsetikk stiller høgare krav til mennesket, til journalistane og til media. Henrik Syse 32 omtaler pliktetikk som svaret på kva gjer eg, mens dydsetikken svarer på spørsmålet kven er eg?. Syse viser mellom anna til Alasdair MacIntyre, som meiner at ord som besindighet, mot, rettferdighet og visdom har mistet sitt fulle innhold. Vi er nøgde med formale reglar (t.d. menneskerettar eller presseetikk) som kanskje kan vere nyttige på sitt felt, men er lite eigna til å styrke mennesket sin moralske karakter eller gi innhald til mennesket sine moralske praksisar. Ifølgje ei dydsetisk tilnærming er det ikkje tilstrekkeleg å halde handlingane sine innafor dei jussifiserte handlingsregelsetta som Ver varsam-plakaten og den offisielle presseetikken har etablert. Det er nødvendig å krevje noko meir av journalistar og journalistikken. Men også dydsetikken tilbyr to heilt ulike vegar for journalistikken. Den eine er knytt til den såkalla publish and be damned -tradisjonen, der den journalistiske dyden er å publisere utan tanke på konsekvensane verken for journalisten, for dei det gjeld eller for samfunnet i stort. Svenskane Ekström og Nohrstedt omtaler tradisjonen som skjutjärns-journalistikk : Med betydande energi blottläggs sanningen även til priset att krossa de personer som står i vägen. Inte heller risken att bli fördömd som hänsynslös och kallhamrad avhållar den här journalisttypen från sanningssökandet. 33 I denne tradisjonen vil demonisering vere ein uproblematisk journalistisk praksis. Den andre forma for dydsetikk krev at journalisten er eit godt (dydig) menneske som ein på grunn av journalistikken sin maktposisjon må stille strenge dydsetiske medmenneskelege krav til. Journalisten må til dømes i tråd med Platons klassiske dydar vere modig, rettferdig, vis og måtehalden. I ein slik tradisjon vil demonisering vere temmeleg uakseptabelt. Vi kan òg nytte eit konsekvensetisk syn på journalistisk praksis. Den tradisjonelle partipressa og det tradisjonelle allmennkringkastingsidealet hadde begge eit nokså eintydig konsekvensetisk utgangspunkt: Målsettinga med mykje avisjournalistikk var framgang for eit bestemt politisk parti. Det førte til at informasjon som var uheldig for partiet, ikkje blei publisert, mens omtalen av både venn og fiende hadde eit propagandistisk preg. Målsettinga med kringkastingsjournalistikk var å formidle kunnskap og heve folkets kulturelle nivå. I dag er desse konsekvensetiske grunngivingane for journalistikken svekte. Partijournalistikken i avisene er avløyst av grovmaska ideologiske kategoriar, der partipolitiske interesser (offisielt) er bannlyste. Det er nærast ei dyd å avvise konsekvensetiske drøftingar på samfunnsnivå. Sjølv etter at Ap-leiar Thorbjørn Jagland trekte seg, stilte VG-redaksjonen seg uforståande til påstandar om at avisa hadde ein politisk agenda i sin mangeårige kampanje mot han. Allmennkringkastinga er svekt gjennom avviklinga av kringkastingsmonopolet og opninga for halv- og heil-kommersielle etermedium. I ein empirisk studie av svensk journalistisk etisk praksis viser Nohrstedt og Ekström (1996) at journalistar normalt plasserer det individuelle perspektivet innafor ein konsekvensetisk diskurs: Publiseringsomsyn må vegast mot negative konsekvensar for kvar enkelt. Når samfunnsmessige eller politiske konsekvensar av journalistiske val blir trekte inn, argumenterer derimot to tredelar av journalistane meir eller mindre uttalt innafor ei pliktog/eller dydsetisk ramme: Ein viser til plikta om å informere osv. 34 Forfattarane konkluderer: Er det kanske så at konsekvensansvaret bejakas så länge som det inte skapar problem i yrkespraktiken og så länge som det är förenligt med relativt entydiga 8

9 yrkesetiska normar Kanske är det så att man genom att bejaka ansvaret för de politiska konsekvenserna skulle tydliggöra en typ av valsituationer som är kontroversiella och svårhåndterliga, och som många därför tenderer att värja sig ifrån. 35 Den konsekvensetiske diskursen i den praktiske journalistikken omfattar altså ikkje politiske konsekvensar. Demonisering av standpunkt, rørsler og organisasjonar blir ikkje drøfta i konsekvensetiske termar. Det går fram av metoderapporten frå ulvereporterane at grunngivinga for å lage ulveprogrammet er pliktetisk og knytt til punkt 1.4 i Ver varsam-plakaten. Redaksjonen har gjort grundige vurderingar knytte til bruken av provokatørar/skjult kamera og til identifiseringa av to sentrale ulvemotstandarar. Men i metoderapporten er det inga som helst vurdering av den ekstremt tøffe vinklinga av programmet. Det er ikkje gitt noka grunngiving for demoniseringa av den samla ulvemotstanden i programmet. Det er ikkje naudsynt fordi den offisielle presseetikken ikkje gir særleg vern for politiske rørsler. Metoderapporten omtaler derimot demoniseringa av dei aktuelle enkeltindivida: De mest ihuga motstanderne hevder offisielt at de er sterkt imot illegal jakt på ulv. Men privat og blant likesinnede sier de noe annet; de støtter denne ulovlige jakten, og mange av dem er også selv direkte involvert i slik jakt. Det har også vært et mål for NRK/SVT å avsløre dobbeltmoralen. 36 Vi ser at journalistane grip til avhumaniseringsteknikkar: Ulvejegerane lyg. Dei er dobbeltmoralske. Og ikkje minst: Dei er representantar for noko ( de mest ihuga motstanderne ). Som vi viste over; demonisering tyder avhumanisering. Den som blir utsett for demonisering, blir objektivert til symbol på ei politisk rørsle eller ein organisasjon. Vedkommande er ikkje lenger eit menneske, men ein ikkje-menneskeleg representant for noko. Tønne er ikkje lenger Tønne, men representant for ein inhuman grådigheitskultur. Ulvemotstandaren er ikkje lenger ein person, men eit objekt, ein representant for ei politisk rørsle som driv ulovleg jakt og dessutan lyg. 37 Vi ser ikkje lenger det menneskelege andletet til den andre, og dermed fell sperringa mot uetisk framferd bort. Det er ikkje lenger naudsynt å gjennomføre ei etisk vurdering av det journalistiske arbeidet som blir gjort. Demoniseringa kan enkelt forsvarast med at profesjonsetikken gir journalistar rett til å påføre andre personar skade i teneste for den gode saka. Og teneste for den gode saka er samfunnsansvaret til pressa, slik det er formulert i kapittel 1 av Ver varsam-plakaten. For å gjennomføre dette samfunnsoppdraget har pressa tiltatt seg rett til å demonisere personar, og konsekvensetikken hjelper ikkje representantar. Journalistikken finn det dermed uproblematisk å demonisere enkeltpersonar når dei kan tolkast om til representantar for samfunnsmessige organisasjonar eller rørsler. For då er dei ikkje lenger medmenneske. Tre utfordringar Det finst ingen snarveg ut av dette uføret, der demonisering og avhumanisering av medmenneske samtidig er prisverdig journalistikk. Men det er mogeleg å reise debatten. Eg vil utfordre journalistprofesjonen og særleg det organet (PFU) som er sett til å forvalte presseetikken, på tre punkt: For det første: Det er stor skilnad på kva som skal vere forbode og kva som er uetisk. Det bør ikkje vere ulovleg å demonisere ulvemotstandarar og Smart buss-eigarar, men dei etiske krava er andre enn jussen sine krav. Media er etisk sett ikkje i sin fulle rett til å demonisere medmenneske, standpunkt, rørsler og organisasjonar. Presseetikken må derfor bryte med dagens praksis, der han lar eit juridisk syn på presse- og ytringsfridom styre den etiske vurderinga av demonisering og avhumanisering. Presseetikken må ganske enkelt bli breiare og ta for seg i det minste delar av det som i dag blir rekna som fag. 9

10 For det andre: Media må i langt større grad kikke kvarandre i korta. Avsløringar må vere utgangspunkt for kritisk gransking, slik som då Dokument 2 avslørte dopingbruk i norsk langrenn og blei fillerista av andre media, og som det nå nedlagde Mediemagasinet gjorde i Sverige. Media må ikkje nøye seg med pliktskuldig eller nasegrus oppfølging, slik som til dømes i Tønne-saka. Og for det tredje: Presseetikken er utvikla for trykte medium og skriftlege medieformat. TVdokumentaren er noko heilt anna, og krev ei anna tilnærming. Dokumentaren skil til dømes ikkje mellom reportasje og kommentar, han nyttar ikkje-språklege element som stemplar og karakteriserer, og han gjer tilsvarsretten illusorisk, både fordi svarinnlegg ganske enkelt ikkje er mogelege, og fordi formatet gir reporteren ei uavgrensa makt over presentasjonen. Her må det presseetiske apparatet skaffe seg ny kompetanse. Notar 1 Hjeltnes, Guri, Svein Brurås og Henrik Syse (2003): 3 uker i desember en kritisk gjennomgang av medienes rolle i den såkalte Tønne-saken. Norsk Presseforbund, s Op.cit, s Op.cit, s Pressens Faglige Utvalg er eit sjølvdømmeorgan som er oppnemnt av Norsk Presseforbund. Utvalet har sju medlemmer, fire er tilsette i pressa, tre er henta utafrå. Utvalet handsamar klagar på artiklar og kringkastingsprogram og legg den såkalla Ver varsam-plakaten til grunn for arbeidet sitt. 5 Programma var produserte av NRK og Sveriges Televisjon i fellesskap. Første del Hatet blei send Andre del, som ikkje blir omtalt her, blei send ei veke seinare. 6 Programmet blei påmeldt til tevlinga om SKUP-prisen i 2005 (Stiftelsen for en Kritisk og Undersøkende Presse). I ein metoderapport greier journalistane ut om arbeidet sitt. 7 Rasmussen, Terje (2004): Mektig og aktverdig. Betraktninger om journalistikken legitimitet. IJ-forlaget. Kristiansand, s Allern, Sigurd (2001): Flokkdyr på løvebakken. Søkelys på Stortingets presselosje og politikkens medierammer. Pax forlag, Oslo, s Blakar, Rolv Mikkel (1996): Språk er makt. Oslo, s Det siste punktet gjeld det andre programmet i serien, det som ikkje er omtalt her. 11 Limsjö, C.S.: Ôvervakning, äkthet och förnedring: om dold kamera i undersökanda TV-journalistik. Paper til 17. nordiske medieforskerkonferanse, Aalborg Anden Papadopoulos. K: Dold kamera. I sanningens tjänst. Institutet för mediestudier, Stockholm Det går fram av metoderapporten som journalistane sende til SKUP, at dei i utgangspunktet var interesserte i utsettingsteorien. 14 Tre vevsprøvar viser seg å vere frå dyr som ikkje kan vere sette ut. Dette blir indirekte framstilt som bevis på at utsettingsteorien er feil, noko det ikkje finst grunnlag for å hevde. 15 PFU-medlem Henrik Syse (samtale juni 2005) stadfestar munnleg at det låg ei slik vurdering bak dissensen: Heilskapen i programmet insinuerte langt meir enn det faktiske materialet gav grunnlag for. 16 Sak 138/04 17 Norske Reindriftssamers Landsforbund 18 Jf. Tønne-rapporten, som er sterkt kritisk til at det blir skrive om mogeleg korrupsjon i Tønne-saka. 19 Sak 145/04 20 Sak 210/04 21 Sak 231/04 22 Sak 112/04 23 Sak 47/ Raaum skriv blant anna: oppslaget etterlater en insinuasjon om skandaløse forhold. 25 Sak 83/04 26 Sak 027/05 27 Psykisk Helse 2/ Lingås, Lars Gunnar (2002): Humanisme og andre verdslige livssyn. Fagbokforlaget, Bergen, s Skjervheim & Skjervheim (1996): Deltakar og tilskodar og andre essays. Oslo 1996, s Op.cit., s Harald Grimen: Profesjonsetikken sitt grunnlag. Oslo

11 32 Henrik Syse: Hvilken ballast trenger en god soldat. Pacem nr. 1/ Ekström, Stig, og Stig Arne Nohrstedt (1996): Journalistikens etiska problem. Stockholm 34 Det konkrete eksemplet er svenske mediums aktive rolle i etableringa av det svenske høgre-populistiske partiet Ny Demokrati. 35 Ekström/Nohrstedt 1996:189 Flyum, Odd (2005) : Metoderapport til SKUP, s Ein parallell: Thorbjørn Jagland var (i Jagland-saka ) ikkje ein person, men representant for det gammaldagse sosialdemokratiet og fritt vilt for pressa. 11

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

Lokalavisa og politikken

Lokalavisa og politikken Lokalavisa og politikken På vegner av innbyggjarane følgjer lokalavisa di den lokale politikken. Om rammevilkåra avisene arbeider innanfor. Utgjevar: Landslaget for lokalaviser (LLA). Lokalavisa tek samfunnsansvar

Detaljer

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK FRIDOM TIL Å TENKJE OG MEINE KVA DU VIL ER EIN MENNESKERETT Fordi vi alle er ein del av ein større heilskap, er evna og viljen til å vise toleranse

Detaljer

Alle barn har rett til å seie meininga si, og meininga deira skal bli tatt på alvor

Alle barn har rett til å seie meininga si, og meininga deira skal bli tatt på alvor Eit undervisningsopplegg om BARNERETTANE MÅL frå læreplanen DELTAKING Artikkel 12: DISKRIMINERING Artikkel 2: Alle barn har rett til vern mot diskriminering PRIVATLIV Artikkel 16: Alle barn har rett til

Detaljer

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 (Nynorsk) Du skal IKKJE skrive namnet ditt på nokon av sidene i dette spørjeskjemaet. Vi vil berre vite om du er jente eller gut og kva for klasse du går i.

Detaljer

Kosmos 8 Skulen ein stad å lære, s. 220-225 Elevdemokratiet, s. 226-231. 36 Kosmos 8 Vennskap, s. 232-241 Artiklar på internett

Kosmos 8 Skulen ein stad å lære, s. 220-225 Elevdemokratiet, s. 226-231. 36 Kosmos 8 Vennskap, s. 232-241 Artiklar på internett ÅRSPLAN i Samfunnsfag Skuleåret: 2010/2011 Klasse: 8 Faglærar: Alexander Fosse Andersen Læreverk/forlag: / Fagbokforlaget Kompetansemål LK06 Læringsmål for perioden Periode Innhald Læreverk/læremiddel

Detaljer

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse

Matpakkematematikk. Data frå Miljølære til undervisning. Samarbeid mellom Pollen skule og Miljølære. Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Matpakkematematikk Data frå Miljølære til undervisning Statistikk i 7.klasse Samarbeid mellom og Miljølære Lag riktig diagram Oppgåva går ut på å utarbeide ei grafisk framstilling

Detaljer

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn Jobbskygging side 1 Jobbskygging Innhald Handverk, industri og primærnæring Omgrepa handverk, industri og primærnæring. Kva betyr omgrepa? Lokalt næringsliv etter 1945 Korleis har lokalt næringsliv utvikla

Detaljer

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn

Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Rettleiing ved mistanke om vald i nære relasjonar - barn Når det gjeld barn som vert utsett for vald eller som er vitne til vald, vert dei ofte utrygge. Ved å førebygge og oppdage vald, kan me gje barna

Detaljer

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv.

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv. Særemne 3-100 år med stemmerett I 2013 er det hundre år sidan alle fekk stemmerett i Noreg. På Norsk Folkemuseum arbeider vi i desse dagar med ei utstilling som skal opne i høve jubileet. I 2010 sendte

Detaljer

Samansette tekster og Sjanger og stil

Samansette tekster og Sjanger og stil MAPPEOPPGÅVE 5 Samansette tekster og Sjanger og stil Skreve av Kristiane, Renate, Espen og Marthe Glu 5-10, vår 2011 I denne oppgåva skal me først forklare kva ein samansett tekst er, og kvifor samansette

Detaljer

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA TIL LEKSJONEN Fokus: Kjøpmannen og den verdifulle perla. Tekst: Matt 13.45 Likning Kjernepresentasjon MATERIELL: Plassering: Hylle for likningar Deler: Gulleske med kvitt

Detaljer

Saksbehandling kva er no det?

Saksbehandling kva er no det? Saksbehandling kva er no det? Rådgjevar Ole Knut Løstegaard Eforvaltningskonferansen 2012, Oslo, 16/2-2012 Innleiing «Saksbehandling»: ubestemt omgrep Brukt ei rekkje stader i lov- og forskriftsverket

Detaljer

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Eit undervisningsopplegg om Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Aktivitetsark med oppgåveidear og tips til lærarane Hjelpeark med bakgrunnsinformasjon og kopieringsoriginalar DELTAKING Artikkel 12: DISKRIMINERING

Detaljer

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid)

Pressemelding. Kor mykje tid brukar du på desse media kvar dag? (fritid) Mikkel, Anders og Tim Pressemelding I årets Kvitebjørnprosjekt valde me å samanlikna lesevanane hjå 12-13 åringar (7. og 8.klasse) i forhold til lesevanane til 17-18 åringar (TVN 2. og 3.vgs). Me tenkte

Detaljer

Læreplan i medie- og informasjonskunnskap - programfag i studiespesialiserende utdanningsprogram

Læreplan i medie- og informasjonskunnskap - programfag i studiespesialiserende utdanningsprogram Læreplan i medie- og informasjonskunnskap - programfag i studiespesialiserende utdanningsprogram Fastsett som forskrift av Utdanningsdirektoratet 5. april 2006 etter delegasjon i brev 26. september 2005

Detaljer

Dokument nr. Omb 1 Dato: 14.07.2011(oppdatering av tidlegare dokument) Skrive av. ÅSN. Ved di side eit lys på vegen mot arbeid.

Dokument nr. Omb 1 Dato: 14.07.2011(oppdatering av tidlegare dokument) Skrive av. ÅSN. Ved di side eit lys på vegen mot arbeid. Visjon og formål Visjon: Ved di side eit lys på vegen mot arbeid. Formål: Telemark Lys AS er ei attføringsbedrift som, gjennom framifrå resultat, skal medverke til å oppfylle Stortingets målsetting om

Detaljer

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS

Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Undervisningsopplegg for filmen VEGAS Samandrag og stikkord om filmen Det er seinsommar i Bergen. Thomas må flytte til gråsonen, ein omplasseringsheim for unge, som av ulike grunnar ikkje har nokon stad

Detaljer

Tilgangskontroll i arbeidslivet

Tilgangskontroll i arbeidslivet - Feil! Det er ingen tekst med den angitte stilen i dokumentet. Tilgangskontroll i arbeidslivet Rettleiar frå Datatilsynet Juli 2010 Tilgangskontroll i arbeidslivet Elektroniske tilgangskontrollar for

Detaljer

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT Språkrådet Landssamanslutninga av nynorskkommunar Nynorsk kultursentrum 17. mars 2011 Undersøking om målbruken i nynorskkommunar er eit samarbeid mellom

Detaljer

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice

mlmtoo much medicine in Norwegian general practice mlmtoo much medicine in Norwegian general practice For mykje medisin i norsk allmennpraksis Nidaroskongressen 2015 Per Øystein Opdal, Stefán Hjörleifsson, Eivind Meland For mykje medisin i norsk allmennpraksis

Detaljer

Aurland kommune Rådmannen

Aurland kommune Rådmannen Aurland kommune Rådmannen Kontrollutvalet i Aurland kommune v/ sekretriatet Aurland, 07.10.2013 Vår ref. Dykkar ref. Sakshandsamar Arkiv 13/510-3 Steinar Søgaard, K1-007, K1-210, K3- &58 Kommentar og innspel

Detaljer

PFU-SAK NR. 041/12. «En gryende maktkamp endte med at LO sa nei til et direktiv de var og burde være for, skriver Marie Simonsen.»

PFU-SAK NR. 041/12. «En gryende maktkamp endte med at LO sa nei til et direktiv de var og burde være for, skriver Marie Simonsen.» PFU-SAK NR. 041/12 KLAGER: LO OSLO, ved daglig leder Roy Pedersen ADRESSE: Pb 1184 Sentrum, 0107 Oslo TELEFON: PUBLIKASJON: Dagbladet (papir) PUBLISERINGSDATO: 31.01.2012 STOFFOMRÅDE: Politikk GENRE: Kommentarartikkel

Detaljer

Årsplan 2015/16 Samfunnsfag, 6. trinn

Årsplan 2015/16 Samfunnsfag, 6. trinn Årsplan 2015/16 Samfunnsfag, 6. trinn Veke Emne Kompetansemål Delmål Arbeidsmåte Vurdering 34-35 Sei det med symbol Gje døme på ulike kulturelle symbol og gjere greie for kva vi meiner med omgrepa identitet

Detaljer

Jon Fosse. For seint. Libretto

Jon Fosse. For seint. Libretto Jon Fosse For seint Libretto Personar Eldre kvinne, kring seksti-sytti Middelaldrande kvinne, kring førti Mann, kring femti Fylgje Yngre kvinne, kring tretti Med takk til Du Wei 2 Ei seng fremst, godt

Detaljer

Eleven i ein lærande organisasjon vurderingsarbeid i skulen. Presentasjon av eit dr.gradsarbeid Astrid Øydvin 19.09.08

Eleven i ein lærande organisasjon vurderingsarbeid i skulen. Presentasjon av eit dr.gradsarbeid Astrid Øydvin 19.09.08 Eleven i ein lærande organisasjon vurderingsarbeid i skulen. Presentasjon av eit dr.gradsarbeid Astrid Øydvin 19.09.08 Alternative titlar: Vurderingsarbeid: Arbeid med kvalitet i skolen i spenning mellom

Detaljer

Dokumentarfilm. undervisningsopplegg på ein eller to timar for niande og tiandeklasse

Dokumentarfilm. undervisningsopplegg på ein eller to timar for niande og tiandeklasse Mål med opplegget Dokumentarfilm undervisningsopplegg på ein eller to timar for niande og tiandeklasse Gi ei forståing av ulike måtar å lage dokumentarfilm på og samstundes ei forståing av kva dokumentarfilm

Detaljer

Frå novelle til teikneserie

Frå novelle til teikneserie Frå novelle til teikneserie Å arbeide umarkert med nynorsk som sidemål Undervisningsopplegget Mykje av inspirasjonen til arbeidet med novella, er henta frå i praksis: nynorsk sidemål i grunnskule 1 (2008).

Detaljer

Vil forbetre diagnostiseringa av tuberkulose

Vil forbetre diagnostiseringa av tuberkulose Vil forbetre diagnostiseringa av tuberkulose Av Eli Gunnvor Grønsdal Då Tehmina Mustafa kom til Noreg, som nyutdanna lege, fekk ho melding om å ta utdanninga på nytt. Ho nekta. I dag er ho professor i

Detaljer

Nynorsk Institutt for lærerutdanning og skoleutvikling Universitetet i Oslo Hovudtest Elevspørjeskjema 8. klasse Rettleiing I dette heftet vil du finne spørsmål om deg sjølv. Nokre spørsmål dreier seg

Detaljer

Informasjon til elevane

Informasjon til elevane Informasjon til elevane Skulen din er vald ut til å vere med i undersøkinga RESPEKT. Elevar ved fleire skular deltek i undersøkinga, som vert gjennomført av Læringsmiljøsenteret ved Universitetet i Stavanger.

Detaljer

Informasjonshefte Tuv barnehage

Informasjonshefte Tuv barnehage Informasjonshefte Tuv barnehage Informasjonshefte for Tuv barnehage Barnehagen blir drevet av Hemsedal kommune. Barnehagen er politisk lagt under Hovudutval for livsløp. Hovudutval for livsløp består av

Detaljer

Rapport Mandatory Assigment 06 Photo Essay. Malin Ersland Bjørgen 07.02.2014

Rapport Mandatory Assigment 06 Photo Essay. Malin Ersland Bjørgen 07.02.2014 Rapport Mandatory Assigment 06 Photo Essay Malin Ersland Bjørgen 07.02.2014 Innledning Eg valde å tolke oppgåva slik at ein skulle framstille ein «historie» kun ved hjelp av bilete. Eg tolka det òg slik

Detaljer

Marknadsføring av spel i regi av Norsk Rikstoto

Marknadsføring av spel i regi av Norsk Rikstoto Marknadsføring av spel i regi av Norsk Rikstoto TILSYNSRAPPORT første halvår 2012 - ei evaluering av marknadsføring frå januar til og med juni månad 2012 Tilsynsrapport marknadsføring nr. 2012-12 Lotteritilsynet

Detaljer

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015

Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 Halvårsrapport grøn gruppe- haust 2015 I denne rapporten vil eg ta føre meg dei 7 fagområda i rammeplanen. Eg vil skrive litt om kva rammeplanen seier og deretter gjere greie for korleis me har arbeida

Detaljer

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 8 trinn

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 8 trinn Jobbskygging side 1 ELEVARK 8 trinn Jobbskygging Innhald Yrke og utdanning i familien min Nettverk og kompetanse. Kva betyr omgrepa? Slektstreet mitt Yrkesprofil Stilling og ansvarsområde. Kva betyr omgrepa?

Detaljer

Barnevernsfaglege vurderingar. Fylkesmannen sine erfaringar. Turid Måseide og Gunn Randi Bjørnevoll 2.9.2014

Barnevernsfaglege vurderingar. Fylkesmannen sine erfaringar. Turid Måseide og Gunn Randi Bjørnevoll 2.9.2014 Barnevernsfaglege vurderingar Fylkesmannen sine erfaringar Turid Måseide og Gunn Randi Bjørnevoll 2.9.2014 Heimel Dokumentasjonskrav 1. Barnevernlova og forvaltningslova Formål 1. Arbeidsverktøy for dei

Detaljer

Habilitetsavgjerder for tilsette, styremedlemmer og andre som utfører arbeid eller tenester for KORO. Gjeld frå 1. januar 2015

Habilitetsavgjerder for tilsette, styremedlemmer og andre som utfører arbeid eller tenester for KORO. Gjeld frå 1. januar 2015 Habilitetsavgjerder for tilsette, styremedlemmer og andre som utfører arbeid eller tenester for KORO Gjeld frå 1. januar 2015 1 Innhald Innleiing... 3 Del 1: Reglar om inhabilitet... 4 1.1. Automatisk

Detaljer

Saksnr Utval Møtedato Utdanningsutvalet 05.09.2013. I sak Ud-6/12 om anonym retting av prøver gjorde utdanningsutvalet slikt vedtak;

Saksnr Utval Møtedato Utdanningsutvalet 05.09.2013. I sak Ud-6/12 om anonym retting av prøver gjorde utdanningsutvalet slikt vedtak; saksframlegg Dato: Referanse: Vår saksbehandlar: 14.08.2013 49823/2013 Sverre Hollen Saksnr Utval Møtedato Utdanningsutvalet 05.09.2013 Anonym retting av prøver våren 2013 Bakgrunn I sak Ud-6/12 om anonym

Detaljer

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK: DATO: 24.11. 2014 SAKSHANDSAMAR: Camilla Loddervik

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK: DATO: 24.11. 2014 SAKSHANDSAMAR: Camilla Loddervik STYRESAK GÅR TIL: FØRETAK: Styremedlemmer Helse Vest RHF DATO: 24.11. 2014 SAKSHANDSAMAR: Camilla Loddervik SAKA GJELD: Omdømmemåling 2014 ARKIVSAK: 2014/816/ STYRESAK: 145/14 STYREMØTE: 08.12. 2014 FORSLAG

Detaljer

Årsplan i samfunnsfag 10.klasse 2015-2016

Årsplan i samfunnsfag 10.klasse 2015-2016 Årsplan i samfunnsfag 10.klasse 2015-2016 Veke Kunnskapsløftet Emne: Læremiddel: Lærebok: Kosmos 10 34-36 -gjere greie for korleis ulike politiske parti fremjar ulike verdiar og interesser, knyte dette

Detaljer

Undersøking. Berre spør! Få svar. I behandling På sjukehuset. Ved utskriving

Undersøking. Berre spør! Få svar. I behandling På sjukehuset. Ved utskriving Berre spør! Undersøking Få svar I behandling På sjukehuset Er du pasient eller pårørande? Det er viktig at du spør dersom noko er uklart. Slik kan du hjelpe til med å redusere risikoen for feil og misforståingar.

Detaljer

Gjennomføring av foreldresamtale 5.-7. klasse

Gjennomføring av foreldresamtale 5.-7. klasse Gjennomføring av foreldresamtale 5.-7. klasse Namn: Klasse: 1. Gjennomgang av skjemaet «Førebuing til elev- og foreldresamtale» 2. Gjennomgang av samtaleskjemaet 3. Gjennomgang av IUP og skriving av avtale

Detaljer

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor»

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Velkommen til oss i Maurtuå Barnehage. Dette heftet med informasjon håpar me kan være til hjelp for deg når du skal være vikar.

Detaljer

Årsplan i SAMFUNNSFAG 9.klasse 2014-2015

Årsplan i SAMFUNNSFAG 9.klasse 2014-2015 Årsplan i SAMFUNNSFAG 9.klasse 2014-2015 Utforskaren Hovudområdet grip over i og inn i dei andre hovudområda i faget, og difor skal ein arbeide med kompetansemåla i utforskaren samtidig med at ein arbeider

Detaljer

IA-funksjonsvurdering. Ei samtale om arbeid kva er mogleg?

IA-funksjonsvurdering. Ei samtale om arbeid kva er mogleg? IA-funksjonsvurdering Ei samtale om arbeid kva er mogleg? // IA - Funksjonsvurdering Ei samtale om arbeid kva er mogleg? Målet med eit inkluderande arbeidsliv (IA) er å gje plass til alle som kan og vil

Detaljer

Journalisthandbok for elevar

Journalisthandbok for elevar Journalisthandbok for elevar Tekst: Katrine Nybø, NRK Illustrasjon: Johan Sæther, NRK Foto: Mirjam Svendsen, NRK LITTERATURLISTE Allern, Sigurd og Roppen, Johann: (2010) Journalistikken samfunnsoppdrag.

Detaljer

Valdres vidaregåande skule

Valdres vidaregåande skule Valdres vidaregåande skule Organiseringa av skriftleg vurdering på vg3 Kvifor prosesskriving? Opplegg for skriveøkter Kvifor hjelpe ein medelev? Døme på elevtekst Kva er ei god framovermelding? KOR MYKJE

Detaljer

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 9. trinn

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 9. trinn Jobbskygging side 1 Jobbskygging Innhald Lokalt arbeids- og næringsliv Næringsliv, bransje, offentleg og privat sektor. Kva betyr omgrepa? Lokale arbeidsplassar Kvifor treng lokalsamfunnet eit variert

Detaljer

Det psykososiale skolemiljøet til elevane. Til deg som er forelder

Det psykososiale skolemiljøet til elevane. Til deg som er forelder Det psykososiale skolemiljøet til elevane Til deg som er forelder Brosjyren gir ei oversikt over dei reglane som gjeld for det psykososiale skolemiljøet til elevane. Vi gir deg hjelp til korleis du bør

Detaljer

Vurdering for læring - prosjektsamarbeid mellom skulane i Jærnettverket

Vurdering for læring - prosjektsamarbeid mellom skulane i Jærnettverket Vurdering for læring - prosjektsamarbeid mellom skulane i Jærnettverket OB Starta med å besøkja alle ressursgruppene 25 stk Skulebesøk Ca 1 2 timar på kvar plass Skulane hadde svært ulikt utgangspunkt

Detaljer

Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode

Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode Løysingsfokusert tilnærming LØFT tenking og metode Ved Kari Vik Stuhaug Helsepedagogikk Helse Fonna 5. Mars 2015 09.03.2015 Kari Vik Stuhaug, LMS Helse Fonna 1 Kva gjer du når du får eit problem? Og kva

Detaljer

Bydelsutvala i Sandnes v/britt Sandven

Bydelsutvala i Sandnes v/britt Sandven Fra: Sandnes Mållag [sandnes.maallag@epost.no] Sendt: 13. mai 2008 10:05 Til: postmottak; Sandven, Britt I. Emne: Rett skriving av stadnamn Bydelsutvala i Sandnes v/britt Sandven Bydelsutvala er høyringsinstans

Detaljer

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge

Når sjøhesten sviktar. KPI-Notat 4/2006. Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge KPI-Notat 4/2006 Når sjøhesten sviktar Av Anne-Sofie Egset, rådgjevar KPI, Helse Midt-Norge En notatserie fra Kompetansesenter for pasientinformasjon og pasientopplæring Side 1 Sjøhesten (eller hippocampus)

Detaljer

NOKUT-strategiar Strategi for utvikling av NOKUT 2015 2020

NOKUT-strategiar Strategi for utvikling av NOKUT 2015 2020 NOKUT-strategiar Strategi for utvikling av NOKUT 2015 2020 Oktober 2014 Tittel: Strategi for utvikling av NOKUT 2015 2020 Dato: Oktober 2014 www.nokut.no Forord NOKUT har vore i kontinuerleg endring sidan

Detaljer

Spørjegransking. Om leselyst og lesevanar ved Stranda Ungdomsskule. I samband med prosjektet Kvitebjørnen.

Spørjegransking. Om leselyst og lesevanar ved Stranda Ungdomsskule. I samband med prosjektet Kvitebjørnen. Spørjegransking Om leselyst og lesevanar ved Stranda Ungdomsskule I samband med prosjektet Kvitebjørnen. Anne Grete, Kristin, Elisabet, Jørgen i 10.klasse ved Sunnylven skule 2012/13 1 2 Innhaldsliste

Detaljer

Eksamensrettleiing for vurdering av sentralt gitt eksamen. 1 Organisering av sentralt gitt skriftleg eksamen

Eksamensrettleiing for vurdering av sentralt gitt eksamen. 1 Organisering av sentralt gitt skriftleg eksamen Eksamensrettleiing for vurdering av sentralt gitt eksamen Denne eksamensrettleiinga gir informasjon om sentralt gitt eksamen, og korleis denne eksamen skal vurderast. Rettleiinga skal vere kjend for elever,

Detaljer

ÅRSPLAN HORDABØ SKULE 2015/2016

ÅRSPLAN HORDABØ SKULE 2015/2016 ÅRSPLAN HORDABØ SKULE 2015/2016 Fag: Norsk Klassetrinn: 2. Lærar: Linn Merethe Myrtveit Veke Kompetansemål Tema Læringsmål Vurderings- kriterier Forslag til Heile haust en Fortelje samanhengande om opplevingar

Detaljer

PFU-SAK NR. 051/16. Goodtech ASA v. styreleder Stig Grimsgaard Andersen ADRESSE:

PFU-SAK NR. 051/16. Goodtech ASA v. styreleder Stig Grimsgaard Andersen ADRESSE: PFU-SAK NR. 051/16 KLAGER: Goodtech ASA v. styreleder Stig Grimsgaard Andersen ADRESSE: sga@holmenindustri.no PUBLIKASJON: Finansavisen PUBLISERINGSDATO: 05.12.2015 STOFFOMRÅDE: Næringsliv SJANGER: Leserinnlegg

Detaljer

DIGITAL KOMMUNIKASJON SOM HOVUDREGEL - ENDRINGAR I FORVALTNINGSLOVA - HØYRING

DIGITAL KOMMUNIKASJON SOM HOVUDREGEL - ENDRINGAR I FORVALTNINGSLOVA - HØYRING HORDALAND FYLKESKOMMUNE Organisasjonsavdelinga Arkivsak 201208498-2 Arkivnr. 000.T00 Saksh. Dyrnes, Hanne Camilla Saksgang Møtedato Fylkesutvalet 06.12.2012 DIGITAL KOMMUNIKASJON SOM HOVUDREGEL - ENDRINGAR

Detaljer

Rutine for varsling FORORD. Vedteke i kommunestyret den 11.12.2008

Rutine for varsling FORORD. Vedteke i kommunestyret den 11.12.2008 Rutine for varsling FORORD Vedteke i kommunestyret den 11.12.2008 Rutinar for varsling skal vere ein beredskap når lovstridige, uetiske eller uforsvarlege forhold vert oppdaga og må stoppast. Masfjorden

Detaljer

Med tre spesialitetar i kofferten

Med tre spesialitetar i kofferten Med tre spesialitetar i kofferten Av Eli Gunnvor Grønsdal Doktor Dorota Malgorzata Wojcik nøgde seg ikkje med å vere spesialist i eitt fag. Ho tok like godt tre. No brukar ho kunnskapen sin, ikkje berre

Detaljer

Søknad om rettferdsvederlag frå staten for romanifolk/taterar.

Søknad om rettferdsvederlag frå staten for romanifolk/taterar. Søknad om rettferdsvederlag frå staten for romanifolk/taterar. St.prp. nr. 72 (1998 1999) og Innst. S. nr. 4 (1999 2000) St.prp. nr. 65 (2006 2007) og Innst. S. nr. 262 (2006 2007) St.meld. nr. 44 (2003

Detaljer

Rapport om marknadsføring av spel i regi av Norsk Rikstoto

Rapport om marknadsføring av spel i regi av Norsk Rikstoto Rapport om marknadsføring av spel i regi av Norsk Rikstoto - ei evaluering frå januar til og med juni 2006 Førde, 16. oktober 2006 Innhald 1. Innleiing 3 2. Marknadsføring av spel i regi av Norsk Rikstoto

Detaljer

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012

Styresak. Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka. Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte 07.05.2012 Styresak Går til: Styremedlemmer Føretak: Helse Vest RHF Dato: 24.04.2012 Sakhandsamar: Saka gjeld: Ivar Eriksen Oppfølging av årleg melding frå helseføretaka Arkivsak 2011/545/ Styresak 051/12 B Styremøte

Detaljer

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking

Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking Bjørn og Rovdyr Innhold Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders rjeundersøking For eller imot bjørn i Jostedalen? Intervju med nokre ikkje-bønder i dalen Intervju med nokre bønder i dalen

Detaljer

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking

Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Mål: Elevane skal kjenne til utbreiinga av hallingmålet i nærmiljøet. Dei skal vita noko om korleis hallingmålet har utvikla seg

Detaljer

Til deg som er student i Maurtuå Barnehage!

Til deg som er student i Maurtuå Barnehage! Til deg som er student i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Velkommen til oss! Dette heftet er ei samling av ulik informasjon som me håper kan være grei for deg når du skal vær

Detaljer

Søknad om Anbodsgaranti

Søknad om Anbodsgaranti Søknad om Anbodsgaranti (For GIEK) Aktørnr. (Garantimottakar) Garantinummer I samsvar med EØS-avtala artikkel 61 (1) er den som mottek middel under anbodsgarantiordninga pålagd å gi opplysningar om all

Detaljer

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7

Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7 Den gode gjetaren Lukas 15:1-7 Bakgrunn I denne forteljinga formidlar du noko om kva ei likning er. Difor er delen om gullboksen relativt lang. Det å snakke om dei ulike filtstykka som ligg i boksen, er

Detaljer

Lag, organisasjonar og frivilligsentralar si rolle i folkehelsearbeidet. Hjelmeland frivilligsentral 14.02.12

Lag, organisasjonar og frivilligsentralar si rolle i folkehelsearbeidet. Hjelmeland frivilligsentral 14.02.12 Lag, organisasjonar og frivilligsentralar si rolle i folkehelsearbeidet Hjelmeland frivilligsentral 14.02.12 Frivillig arbeid/ Organisasjonsarbeid har eigenverdi og skal ikkje målast etter kva statlege

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Arkiv: K1-070, K3-&3232 Vår ref (saksnr.): 10/51717-666 Journalpostid.: 10/1629494 Saksbeh.: Helge Herigstadad BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Saksgang: Utval Saksnummer Møtedato Senior- og Brukarrådet

Detaljer

Kan ein del. Kan mykje 2 3-4. Du skriv ei god forteljing som du les opp med innleving.

Kan ein del. Kan mykje 2 3-4. Du skriv ei god forteljing som du les opp med innleving. Engelsk Kompetansemål: Når du er ferdig med denne perioden, skal du kunna: forstå hovedinnhold og detaljer i ulike typer muntlige tekster om forskjellige emner uttrykke seg med flyt og sammenheng tilpasset

Detaljer

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE»

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» «ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» FYLKESREVISJONEN Møre og Romsdal fylkeskommune RAPPORT, FORVALTNINGSREVISJONSPROSJEKT NR. 4-2000 INNHALDSREGISTER 1. INNLEIING I 2. FORMÅL 1 3. METODE OG DATAGRUNNLAG

Detaljer

Psykologisk førstehjelp i skulen

Psykologisk førstehjelp i skulen Psykologisk førstehjelp i skulen Fagnettverk for psykisk helse Sogndal 21. mars 2014 Solrun Samnøy, prosjekt leiar Psykologisk førstehjelp Sjølvhjelpsmateriell laga av Solfrid Raknes Barneversjon og ungdomsversjon

Detaljer

Page 1 of 7 Forside Elevundersøkinga er ei nettbasert spørjeundersøking der du som elev skal få seie di meining om forhold som er viktige for å lære og trivast på skolen. Det er frivillig å svare på undersøkinga,

Detaljer

FASTSATT LÆREPLAN JUNI 2013, Kompetansemål etter Vg1/ Vg2

FASTSATT LÆREPLAN JUNI 2013, Kompetansemål etter Vg1/ Vg2 FASTSATT LÆREPLAN JUNI 2013, Kompetansemål etter Vg1/ Vg2 Utforskaren : formulere ei aktuell samfunnsfagleg problemstilling og skrive ein drøftande tekst ved å bruke fagomgrep, variert kjeldetilfang og

Detaljer

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE

PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE PLAN FOR BRUK AV NYNORSK I NISSEDAL KOMMUNE Vedteke av kommunestyret 2. oktober 2014, sak 67/14 1 Innhold 1. Kvifor plan for bruk av nynorsk i Nissedal kommune?... 3 1.1 Bruk av nynorsk internt i organisasjonen

Detaljer

Ny strategiplan for Høgskulen

Ny strategiplan for Høgskulen Ny strategiplan for Høgskulen Nokre innspel til det vidare arbeidet Petter Øgar Mi forståing av strategisk plan Ein overordna og langsiktig plan for å oppnå bestemte overordna mål for organisasjonen Måla

Detaljer

Du kan skrive inn data på same måte som i figuren under :

Du kan skrive inn data på same måte som i figuren under : Excel som database av Kjell Skjeldestad Sidan ein database i realiteten berre er ei samling tabellar, kan me bruke eit rekneark til å framstille enkle databasar. I Excel er det lagt inn nokre funksjonar

Detaljer

Styremøte i Helse Finnmark HF Dato. 1. desember 2011. Møtedato: 8. desember 2011. Saksbehandlar: HMS-rådgjevar Andreas Ertesvåg.

Styremøte i Helse Finnmark HF Dato. 1. desember 2011. Møtedato: 8. desember 2011. Saksbehandlar: HMS-rådgjevar Andreas Ertesvåg. Administrasjonen Styremøte i Helse Finnmark HF Dato. 1. desember 2011 Møtedato: 8. desember 2011 Saksbehandlar: HMS-rådgjevar Andreas Ertesvåg Sak nr: 70/2011 Namn på sak: Verdibasert Hverdag Adm. direktørs

Detaljer

ÅRSPLAN i Norsk Skuleåret: 2011/2012 Klasse: 9 Faglærar: Alexander Fosse Andersen Læreverk/forlag: Neon 9 studiebok og tekstsamling/ Samlaget

ÅRSPLAN i Norsk Skuleåret: 2011/2012 Klasse: 9 Faglærar: Alexander Fosse Andersen Læreverk/forlag: Neon 9 studiebok og tekstsamling/ Samlaget ÅRSPLAN i Norsk Skuleåret: 2011/2012 Klasse: 9 Faglærar: Alexander Fosse Andersen Læreverk/forlag: Neon 9 studiebok og tekstsamling/ Samlaget Kompetansemål LK06 Læringsmål for perioden Periode Innhald

Detaljer

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Kvam herad Bruka e-post lesaren til Kvam herad Alle ansatte i Kvam herad har gratis e-post via heradet sine nettsider. LOGGE INN OG UT AV E-POSTLESAREN TIL

Detaljer

PFU-SAK NR. 342/15 KLAGER: Odd Kalsnes ADRESSE:

PFU-SAK NR. 342/15 KLAGER: Odd Kalsnes ADRESSE: PFU-SAK NR. 342/15 KLAGER: Odd Kalsnes ADRESSE: odd.kalsnes@privatmegleren.no PUBLIKASJON: Nettavisen PUBLISERINGSDATO: 11.11.2015 STOFFOMRÅDE: Næringsliv SJANGER: Nyhet SØKERSTIKKORD: Samtidig imøtegåelse

Detaljer

Foto: Jo Straube Verv en venn! Hvert nye medlemskap er viktig for oss. Jo flere medlemmer vi er, jo større gjennomslagskraft har vi i miljøkampen. Verv en venn og registrer ham eller henne på www.naturvernforbundet.no/verving

Detaljer

GLOPPEN KOMMUNE ADMINISTRASJONSUTVALET

GLOPPEN KOMMUNE ADMINISTRASJONSUTVALET ADMINISTRASJONSUTVALET MØTEINNKALLING Møtedato: 03.09.2015 Møtestad: Heradshuset Møtetid: Kl. 16:00 Merk deg møtetidspunktet! Den som har lovleg forfall, eller er ugild i nokon av sakene, må melde frå

Detaljer

HANDLINGS OG TILTAKSPLAN MOT MOBBING FOR BARNEHAGANE I VINJE KOMMUNE. Erta, berta, sukkererta - korleis unngå å skape mobbarar.

HANDLINGS OG TILTAKSPLAN MOT MOBBING FOR BARNEHAGANE I VINJE KOMMUNE. Erta, berta, sukkererta - korleis unngå å skape mobbarar. HANDLINGS OG TILTAKSPLAN MOT MOBBING FOR BARNEHAGANE I VINJE KOMMUNE Erta, berta, sukkererta - korleis unngå å skape mobbarar. Vårt ynskje: Alle barn skal ha eit trygt miljø i barnehagen utan mobbing.

Detaljer

Namning av vegar i Fræna Kommune

Namning av vegar i Fræna Kommune Namning av vegar i Fræna Kommune Mange bustadar i Fræna manglar adresse med vegnamn og husnummer. Etter innspel frå naudetatane, samt føringar frå sentrale styringsmakter, gjer at vi må sørgje for at alle

Detaljer

Hjelp og løysingsframlegg til nokre av oppgåvene i kapittel 3

Hjelp og løysingsframlegg til nokre av oppgåvene i kapittel 3 Hjelp og løysingsframlegg til nokre av oppgåvene i kapittel 3 Oppgåver til side 130 Oppgåve B Kommenter forholdet mellom omgrep. a) Morfem, leksikalsk morfem, grammatisk morfem, bøyingsmorfem og avleiingsmorfem.

Detaljer

Evaluering av offentleglova bakgrunn, ramme, tematikk, prosess, erfaringar og status. Vegen vidare?

Evaluering av offentleglova bakgrunn, ramme, tematikk, prosess, erfaringar og status. Vegen vidare? bakgrunn, ramme, tematikk, prosess, erfaringar og status. Vegen vidare? Kst. lovrådgjevar Ole Knut Løstegaard Evalueringskonferansen, Bergen 19. september 2014 Evaluering av offentleglova bakgrunn Prosessen

Detaljer

Fra Forskrift til Opplæringslova:

Fra Forskrift til Opplæringslova: Fra Forskrift til Opplæringslova: 5-1. Kva det kan klagast på Det kan klagast på standpunktkarakterar, eksamenskarakterar, karakterar til fag- /sveineprøver og kompetanseprøve, og realkompetansevurdering.

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve Nynorsk Ei gruppe elevar gjennomførte eit prosjekt om energibruk og miljøpåverknad. Som ei avslutning på prosjektet skulle dei skrive lesarbrev

Detaljer

Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet. Samtaleguide om lesing

Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet. Samtaleguide om lesing Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet Samtaleguide om lesing Innleiing Samtaleguiden er meint som ei støtte for opne samtalar mellom lærar, elev og foreldre. Merksemda blir retta mot lesevanar, lesaridentitet

Detaljer

MØTEINNKALLING. Tillegg SAKLISTE. Saksnr. Arkivsaksnr. Side Tittel 0190/04 04/01688 KONKURRANSEUTSETJING AV MATFORSYNING TIL OMSORGSSEKTOREN

MØTEINNKALLING. Tillegg SAKLISTE. Saksnr. Arkivsaksnr. Side Tittel 0190/04 04/01688 KONKURRANSEUTSETJING AV MATFORSYNING TIL OMSORGSSEKTOREN Os kommune Utval: OS FORMANNSKAP Møtestad: Luranetunet Møtedato: 26.10.2004 Tid: 09.00 MØTEINNKALLING Tillegg SAKLISTE Saksnr. Arkivsaksnr. Side Tittel 0190/04 04/01688 KONKURRANSEUTSETJING AV MATFORSYNING

Detaljer

Aust-Agder Venstre og Vest-Agder Venstre v/fylkessekretær Jan Kløvstad Kongens gate 34 4608 Kristiansand. Førde, 14.

Aust-Agder Venstre og Vest-Agder Venstre v/fylkessekretær Jan Kløvstad Kongens gate 34 4608 Kristiansand. Førde, 14. Partilovnemnda v/leiar Ørnulf Røhnebæk Fylkesmannen i Sogn og Fjordane Postboks 14 6801 Førde Kontaktpersonar: Turid Digernes Eikås Tlf. 57 72 32 33 Sylvi Hjelmeland Lone Tlf. 57 72 32 52 E-post: olitiske

Detaljer

Skulebasert kompetanseutvikling med fokus på lesing

Skulebasert kompetanseutvikling med fokus på lesing Skulebasert kompetanseutvikling med fokus på lesing Kvifor satse på lesing? si rolle i ungdomstrinnsatsinga Praktiske eksempel / erfaringar frå piloteringa Nettresurssar Kva er tilgjengeleg for kven Eksempel

Detaljer

Etiske normer for pressa (trykt presse, radio, fjernsyn og nettpublikasjonar).

Etiske normer for pressa (trykt presse, radio, fjernsyn og nettpublikasjonar). Ver Varsam-plakaten Etiske normer for pressa (trykt presse, radio, fjernsyn og nettpublikasjonar). Den enkelte redaktøren og medarbeidaren har ansvar for å kjenne dei etiske normene til pressa, og pliktar

Detaljer

Det nye kulturrådets demokratiske rolle i kulturpolitikken

Det nye kulturrådets demokratiske rolle i kulturpolitikken Ottar Grepstad Det nye kulturrådets demokratiske rolle i kulturpolitikken Innleiing på konferansen KulturRikets Tilstand Litteraturhuset, Oslo 20. oktober 2010 Norsk kulturråd hadde meir kulturpolitisk

Detaljer