Dette må du vite om dei nye lyspærene

Størrelse: px
Begynne med side:

Download "Dette må du vite om dei nye lyspærene"

Transkript

1 Konkurranse 14 Vinn ein ipad Mini! Premiekryss 15 Lanserer «magisk» boks 16 NR 1. VÅRUTGÅVE årgang LIVSSTILSMAGASIN FRÅ DITT NETTSELSKAP Lyspære spesial Dette må du vite om dei nye lyspærene Vår Energi fortel deg kva du bør vite om dei nye lyspærene. Lokalsamfunnets kraft 03 Kva straumavtale skal eg velje? 06 Puss opp i sommar spar pengar i vinter 11 08

2 ENERGI Forlag AS Postboks 1182 Sentrum NO-0107 OSLO Tlf: Faks: ISSN Ansvarleg redaktør Fredrik Kveen Tlf: Abonnement Bård Knutsen Tlf: Mobil: Mot felles straum- og nettrekning? Mange straumkundar får i dag to fakturaer, éin for straum og éin for nettleige. Andre får éin samlefaktura. Snart kan det bli slutt på rekningar både frå nett- og straumselskapet. Det har tidlegare vore usikkert om energilovgivinga står i vegen for felles fakturering av straumrekninga og nettleiga. Det gjer lovgivinga ikkje, meiner juristane i Noregs vassdrags- og energidirektorat (NVE). I framtida kan det bli mogleg å betale éin samla faktura til det straumselskapet du har valt. Dermed kan betaling for straum og nett kunne bli enklare. For nettleiga vil du ikkje kunne velje mellom ulike tilbydarar. Av praktiske årsaker er det monopol på kraftnettet, og staten fastset nivået på nettleiga. Slik vil fellesfaktureringa fungere. Du vil bli fakturert av straumselskapet både for straum og nettleige. Straumselskapet som du har valt fritt, vil deretter betale nettleiga di til nettselskapet der du bur. Tekst: sigurd oland nedrelid illustrasjonsfoto: hafslund Straumprisen blir bestemt av marknaden, og varierer mellom ulike tilbydarar. Du kan spare pengar på å velje den straum avtalen som passar best til behovet ditt. Nettleiga blir fastsett av NVE ettersom kraftnettet er eit naturleg monopol. Det lokale nettselskapet ditt kan du ikkje velje bort. Produksjon Artko Grafisk Produksjon Tlf: Design Therese B. Hansen Utgiver Energi Forlag AS Energi Forlag AS eies av Europower AS, som igjen eies av NHST Media Group AS Aukar beredskapen Trusselbiletet mot kraftforsyninga har endra seg. Faren for større miljø- og naturkatastrofar, storulykker og terror krev auka beredskap. Dessutan er forsyninga meir anhengig av og sårbar for brott i tenester som blir drivne av informasjons teknologi. Frå nyttår vart det vedteke ny lovgiving for å auke beredskapen i kraftforsyninga. Som du ser øvst på denne sida vil det i framtida kunne bli mogleg for alle å betale éin samla faktura til det straumselskapet du har valt. Dermed blir betaling for straum og nett enklare for mange. Du kan også lese om at regjeringa har gitt ny og seinare frist til 2019 for innføring av smarte elmålarar (AMS). Men nokre selskap er godt i gang med AMS-utrulling og vil nok komme i mål tidlegare. Også denne utgåva av Vår Energi inneheld gode råd knytta til bruk av el. Vår Energi foreslår at du alt no set i gang med oppussing og etterisolering. Det er berre våren og sommaren igjen før kulda set inn på nytt. Jusspalten minner elles om at nettselskapet som oftast ikkje har erstatningsansvar når eit varsel kjem for seint, og det alt har vorte skade. Kraft- og energiselskapa har ei viktig rolle i mange lokalsamfunn blant anna som pådrivarar for å få gjennom viktige prosjekt som utbygging av fiber. Mange selskap gir også støtte og sponsar alt frå idrett til musikk. Dei gjer innkjøp lokalt; totalt går nesten 50 mil liardar av inntekta til selskapa tilbake til samfunnet. God lesing! Fredrik Kveen Ansvarlig redaktør Vår Energi har som formål å gi deg informasjon om kraftmarknaden og kva du kan gjere for å påverke straumrekninga. Magasinet inneheld blant anna råd og tips om straumsparing og branntryggleik, og vi håper at innhaldet kan gi betre forståing for korleis kraftmarknaden fungerer. 2

3 Lokalsamfunnets kraft Kva er nettleiga? Som straumkunde betaler du for to produkt: straumrekning og nettleige. Straumrekninga baserer seg på straummengda du kjøper frå kraftleverandøren du har valt. Nettleiga er prisen du betaler til ditt lokale energiselskap for å få overført straum til bustaden din. Nettleiga skal gi nettselskapa inntekter til å dekkje kostnadene ved å halde ved like og utvikle kraftnettet. Det er nettselskapet sjølv som fastset nettleiga, men styresmaktene ved Noregs vassdrags- og energidirektorat (NVE) set grenser for kor mykje nettselskapa kan tene. Nettselskapa har monopol på overføring av straum i sine lokale ompåde. Det er derfor nivået på nettleiga blir fastsett av selskapa og styres maktene. Monopolet kjem av at det vil vere samfunns økonomisk umogleg å byggje konkurrerande kraftnett. Lokale grupper nyt godt av sponsing frå kraftnæringa. Her er speidarar samla rundt leirbålet. Slik yter kraft- og energiselskapa hjelp til lokalsamfunna sine. Kraftnæringa har erfaring i å gjennomføre store og kompliserte investeringar som krev brei kompetanse. Kunnskapen til kraft- og energi selskapa er viktig når det skal byggjast lokal infrastruktur. Somme stader har selskapa sjølve teke initiativet. Kraftlaga tok ei leiarrolle i fiberutbygging i innlandet i Finnmark. Utbygginga ville ikkje ha skjedd utan oss, seier Oddbjørn Samuelsen, elverksjef i Repvåg Kraftlag AS. Repvåg Kraftlag har bygd fibernett til meir enn to tusen av kundane sine. Samuelsen meiner det lønner seg for selskapa å gi noko tilbake til samfunnet. I nokre samfunn kan ei slik støtte ha svært mykje å seie. Fiberutbygginga er viktig både for privatpersonar og for å sikre eit konkurransedyktig næringsliv. Innkjøpsordning og arbeidsplassar. Mange kraft- og energiselskap bruker det lokale næringslivet til kjøp av tenester og produkt. På denne måten gjer kraft- og energiselskapa sitt for å skape lokale arbeidsplassar utanom kraftnæringa. Næringa samarbeider med lokale skolar og høgskolar på fleire måtar. Blant anna ved å tilby lærlingplassar eller vere med og skaffe utstyr og kompetanse til skolane. Samfunnsviktig sponsing. Kraftnæringa har tradisjonar for også å gi direkte støtte til samfunnsnyttige formål og lokal kultur. Alt frå idrettslag og musikkfestivalar til pensjonistklubbar har fått økonomisk støtte frå næringa. Skatteinntekter. I 2011 kunne verts kommunene der anlegga er lokalisert, innkassere 6,5 milliardar kroner i skattar og avgifter frå kraft- og energiselskapa. Kommunane som eig kraft- og energi selskapa, fekk 4,2 milliardar kroner i utbytte i Heile 47,8 milliardar kroner av inntektene til kraftnæringa gjekk tilbake til samfunnet i TeksT: SIGURD oland NEDRELID Foto: Luca kleve-ruud AMS-utsetjing Det kan ta seks år før norske husstandar er utstyrte med smarte straummålarar (AMS). Olje- og energidirektoratet har nyleg avgjort at fristen for utrulling av AMS skal utsetjast til årsskiftet Enkelte nettselskap er godt i gang med innkjøpsprosessane sine knytte til AMS, og somme vil vere ute i god tid før fristen. Tidspunktet for innføringa av smarte straummålarar varierer derfor frå stad til stad. AMS er samansett av ein tradisjonell straummålar og eit dataprogram. Informasjon om straumforbruket ditt blir med jamne mellomrom send til kraftselskapet. Du slepp å rapportere til selskapet. Automatiseringa gjer innhenting av måleverdiane raskare og meir presis. Du vil kontinuerlig kunne følgje straumprisane og ditt eige forbruk. Målarane blir installerte med eige display. Vidare er det sannsynleg at informasjonen kan bli tilgjengeleg på eit sjølvvalt medium, til dømes telefonen din eller datamaskinen din. 3

4 Ny lov aukar beredskapen Trusselbiletet mot kraftforsyninga har endra seg. Frå nyttår vart det vedteke ny lovgiving for å auke beredskapen i kraftforsyninga. Fenomen som større miljø- og naturkatastrofar, store ulykker og terroranslag krev auka beredskap. Dessutan er forsyninga meir avhengig av, og sårbar for, brott i tenester som blir drivne av informasjonsteknologi. Beredskapen i kraftforsyninga skal no vere betre rusta til å møte dei nye truslane. Den seinaste beredskapsforskrifta stiller nye krav for å førebyggje havari og skade på kraftforsyningsanlegg. Forsyningstryggleiken skal aukast gjennom betre forebygging og handtering av episodar som kan true leveransen av straum til for brukarane, seier Arthur Gjengstø, som leiar beredskapsseksjonen i Noregs vassdrags-og energidirektorat (NVE). Gjengstø trur forskrifta vil betre beredskapen i i energiforsninga trass i at dei fleste av dei nye reglane er ei presisering og vidareføring av tidlegare krav. Jamvel om norsk kraftforsyning er god innan beredskap, kan den framleis bli betre. Vi trur at dei nye krava vil bidra til det. Og legg til: Det har vore eit stort løft i bransjen. Mange selskap arbeider no målmedvite og aktivt med beredskap. TeksT: SIGURD oland NEDRELID foto: tusssa Forskrifta medfører Nye krav til årlege oppdateringar av risikoanalysar og analysar av kor sårbare vi er. Tydeliggjering av varslingsplikta til selskapa ved truslar mot kraftforsyninga. Nye krav til sikring av driftskontrollsystem og informasjonsteknologi og bemanning av driftssentralane. Kraft- og energiselskapa må Utarbeide systematiske og samanhengande risikovurderingar om beredskapen. Etablere krav og avtalar med leverandørar av kritiske tenester for å sikre kontroll og tilgang på viktige ressursar i krisesituasjonar. Sikring av rutinar for informasjonstryggleik og gjennomgang av driftskontrollsystemet. 4

5 Når ekstremvêret rammar Snart kan mobilen bli sikrare ved langvarig straumbrott. VED LANGVARIGE REGIONALE straumbrott blir mobil dekninga borte etter nokre få timar. Men no kan oppe-tida aukast til heile tre døgn etter straumstans. Direktoratet for naudkommunikasjon har i ein rapport sett på korleis kommunikasjonskanalane blir lamma ved langvarige straumbrott. Det mest radikale forslaget til direktoratet er å auke oppetida til mobiltelefonen din til tre døgn etter straumbrott på prioriterte stader. I dag skal det såkalla naudnettet vare i minimum åtte timar. For mobilnettet er tidskravet vesentleg kortare. Det mest radikale forslaget vil dermed medføre ei mangedobling av krava som gjeld no. Forslaget nemner investeringar for om lag 650 millionar kroner. Dei årlege driftskostnadene vil vere 55 mil lionar kroner høgare enn nivået i dag. Gjekk frå dør til dør. Under jule stormen Dagmar i 2011 opplevde Stryn-området at straumen vart borte i fleire døgn. Kommunikasjonen til innbyggjarane via mobil vart broten og gamle metodar tekne i bruk. Det gjorde sterkt inntrykk å høyre at folk i beredskapstenesta i Stryn-området gjekk frå hus til hus og samla innbyggjarane i forsamlingslokale for å gi informasjon, seier Per Øistein Pedersen, seniorrådgivar i Direktoratet for naudkommunikasjon, som har leia arbeidet med rapporten. Mobilbruk vil bli viktigare. Arve Hovdenakk er nettsjef for Tussa Nett, eit av selskapa som vart hardast ramma av stormen Dagmar. Hovdenakk meiner mobilbruk er viktig ved langvarige straumbrott. Fastnettet blir lagt ned, og mobiltelefonen vil bli viktigare for å kommunisere med privatpersonar. Vi har i dag rutinar for varsling av kundar med tekstmelding. Fell mobilbruken ut ved straumbrott, får vi ei stor utfordring. TeksT: SIGURD oland NEDRELID foto: Tussa Naudnettet er ikkje tilgjengeleg for netteigarane Eit problem er at eigarane av straumnettet ikkje er definerte som naudetat. Naudnettet er derfor ikkje tilgjengeleg for netteigarane, til dømes ved straumbrott. Dessutan har det planlagde naudnettet ei svært avgrensa dekning ute i distrikta, seier Andres Sætre, dagleg leiar i Tinn Energi AS. Han seier vidare at netteigarane er nøydde til å bruke sitt eige nett både til dagleg drift og i beredskapssituasjonar. Min konklusjon er at det blir bygd og utbetra ei rekkje nett som ikkje kan samkøyrast. Dei tiltaka som det er komme forslag om, er berre små steg i riktig retning, og det trengst i tillegg mange milliardar dersom samfunnets toleevne skal styrkjast vesentleg gjennom bruk av elektronisk kommunikasjon. Mobil- og naudnettet Mobilnettet står for dekninga til privat bruk av mobiltelefonar. Mobilnettet er viktig i situasjonar som ekstremvêr. Det er avgjerande at naud etatane oppnår kontakt med innbyggjarane, og kraftselskapa er avhengig av informasjonsinnhenting for å rette opp ein langvarig straumstans. Naudnettet er kommunikasjonsmiddelet til naud-og beredskapsetatane. Naudnettet blir brukt til å samordne redningsarbeid ved kritiske situasjonar som ekstremvêr. Direktoratet for naudkommunikasjon er ansvarleg for drifta av naudnettet. Mobil- og naudnettet er til ei viss grad sam lokalisert ved bruk av like basestasjonar. Langvarig straum stans som råkar basestasjonane, fører til at mobil- og naudnettet fell ut. Då blir reservestraumen kopla inn. Naudnettet har betydeleg sterkare reservestraumkapasitet enn mobilnettet. 5

6 Kva straumavtale skal eg velje? Som straumkunde står du fritt til å velje straumavtale og leverandør sjølv. Her er nokre tips på kva du bør sjå etter. Straumleverandørane har mange ulike typar avtalar å velje mellom. Her skal vi gi deg ei oversikt over dei mest vanlege avtaleformene og kva dei medfører. Pristilboda på desse avtalane finn du på nettsidene til Konkurransetilsynet; der er det oversikt over kvar enkelt kommune. Marknadspris med påslag Dette er den mest vanlege avtaleforma i dag. Prisen baserer seg på marknadsprisen i det prisområdet du bur, basert på snittpris for kvar enkelt månad. I tillegg kjem eit fast påslag per kilowattime frå straumleverandøren din. Noreg er delt inn i fem ulike prisområde. Som oftast er det lik pris i desse områda, men i somme periodar kan prisskilnadene vere høgare. Marknadsprisen før påslaget er den same for alle leverandørane. Standard variabel pris Denne avtaleforma var den mest vanlege tidlegare, og framleis er det mange som har denne avtaleforma. Her reknar straumleverandørane ut kva straumpris dei må ta for å dekkje opp den framtidige utgifta dei har med å handle inn straumen som skal leverast. Prisen vil derfor variere, men ny pris må kundane få varsel om minst to veker i forvegen. Fastprisavtale Dette er den avtalen som færrast bruker. Prisen på straum blir sett for eitt eller fleire år om gongen og vil som regel vil vere noko høgare enn kva prisen er for dei andre avtaleformene. I den perioden avtalen gjeld kan du som straumkunde ikkje byte leverandør. Viktig å hugse Mange av leverandørane har eit fastledd knytt til prisen, noko som gjer at det blir billegare per kilowattime desto større forbruket er. Desto større fastledd, desto lågare pris med høgt forbruk. Når du vel straumavtale, er det aller viktigast for deg som forbrukar at du sikrar deg at du får den avtalen du ber om frå leverandøren. Mange har avtalar som liknar kvarandre, men som har heilt ulik pris. Ofte er dette knytt til betalingsvilkår som avtalegiro og efaktura. Kva skal du velje? Vil du unngå svingingar og vite kva du har i utgifter, så vel du fastpris. Dette er nok den dyraste avtalen totalt, men gir best oversikt og hindrar pristoppar. Dersom du vil ta risiko og følgje marknadsutviklinga, bør du velje marknadspris. Tal frå Noregs vassdrags- og energidirektorat (NVE) viser også at i snitt var marknadspris billigare enn standard variabel pris i Med denne avtaleforma er det likevel du som kunde som tek all prisrisiko. Dersom du er risikovillig, men framleis vil ha ein viss tryggleik for å unngå dei ekstreme pristoppane, så er truleg standard variabel pris det riktige. Her kan det tenkjast at du i periodar betaler litt meir enn marknadspris, men samtidig er leverandørane ofte trege med å setje opp prisen når marknadsprisen stig, og kundane betaler dermed mindre enn marknadspris. Er du villig til å leggje ned litt tid i arbeidet med å skaffe deg straum så billig som mogleg, kan du også skifte mellom marknadspris og variabel pris, avhengig av kva som er billigast. Dersom du byter leverandør, kan likevel dette ta tre veker. Dei fleste leverandørane har i tillegg fleire avtaletypar som ikkje er registrerte hos Konkurransetilsynet. Du kan spare pengar på å velje riktig leverandør og avtale. Kva som er rett for deg, er avhengig av forbruksprofilen og økonomien din og kvar du geografisk høyrer til. foto: hafslund 6

7 Vakker vasskraft Øvre Forsland er idyllisk plassert mellom elv og granskog. Inspirasjonen til kraftverket er den vertikale og irregulære forma på grantrea i bakgrunnen. To nordnorske kraftverk får internasjonalt skryt for design og arkitektur. Vasskraftverka Øvre Forsland og Bjørnstokk i Leirfjord og Brønnøy kommune i Helgeland får internasjonal merksemd i det kjende tidsskriftet Arcdaily og det leiande svenske arkitekturmagasinet Arkitektur. Også fleire andre arkitektnettstader omtaler vasskraftverka som er bygde ut av HelgelandsKraft. Det har vore ein medviten strategi å ta kontakt med eit arkitektfirma før bygginga av kraftverka. Øvre Forsland og Bjørnstokk viser at kraftverk kan byggjast inn i naturen, utan at resultatet må bli ein grå og monoton betongkonstruksjon, seier Ove Brattbakk, administrerande direktør i HelgelandsKraft. Tre grunnidear ligg bak utforminga av Øvre Forsland og Bjørnstokk: Kraftverka skal vere vere spektakulære, samtidig som dei tilpassar seg omgjevnadene. Kraftverka skal også formidle kraftproduksjonens historie. Øvre Forsland og Bjørnstokk er teikna av Stein Hamre arkitektkontor. Kvart kraftverk skal produsere opp mot 30 gigawattimar i året. Dette tilsvarer straumforbruket til om lag 1600 hushald. Første spadetak for bygginga av Øvre Forsland er planlagt denne våren, Bjørnstokk neste år. TeksT: SIGURD oland NEDRELID FOTO: STEIN HAMRE ARKITEKTKONTOR/HELGELANDSKRAFT Ved Bjørnstokk ligg steinformasjonar frå siste istid. Kraftverket er tenkt som ein ny mystisk steinformasjon i landskapet. Energikampen vann Noregs første Emmy-pris. Tv-serien Energikampen gjekk i februar til topps i konkurransen for underhaldnings program retta mot barn. Emmy-prisen blir rekna som den høgste utmerkinga i tv-bransjen. Dette er første gong ein norsk produksjon vinn ein slik konkurrane. Saman med tv-produsenten Fabelaktiv er Enova medeigar i det populære barneprogrammet. Audhild Kvam, marknadsdirektør i Enova, var til stades ved prisutdelinga i New York. Vi er utruleg stolte over at vi har vunne. Vi konkurrerte mot dei mest kjende produsentane av barne-tv i verda, og vi såg at dei andre nominerte programma var av ypparleg kvalitet. Dette var både overraskande og ei ære. Kvam meiner at sigeren viser at energi og energieffektivisering er eit engasjerande tema for barn, på tvers av kultur og grenser. Ideen bak Energikampen er å auke barns kunnskap om energi og klima på ein nyskapande og underhaldande måte. Barna er morgondagens beslutningstakarar. Å få barna engasjert i klima- og energispørsmål er ei viktig oppgåve. Programmet er sendt på NRK sidan 2000, og programkonseptet er selt til fleire land. 7

8 Dette må du vite om Etter at den gode gamle glødepæra la glødetrådane på hylla, har nye ukjende lyspærer komme på bana til glede og bry. Vår Energi fortel kva du bør vite om dei nye lyspærene. slik er lyspærene merkte. I starten vil lyspærene vere merkte med ein verdi som samanliknar wattstyrken med dei gamle glødepærene. Denne gamle wattmerkinga vil etter kvart falle ut og du må venje deg til ei ny merking. Watt måler effekten lyspæra gir, kor mykje energi den bruker. I ein glødelampe blir om lag ti prosent av den brukte energien til lys, resten blir til varme. Dei nye pærene bruker vesentleg mindre energi for lik lysmengd. Lumen (lm) er den viktigaste erstatninga for wattverdien. Lumen måler det som vi kallar lysmengda, kor mykje av lyset frå pæra som Fra watt til lumen Glødepære i watt. Spare-, halogen- og LED-pærer i lumen auget greier å oppfatte. Lyset frå gamle 60 watts glødepærer tilsvarer om lag 750 lumen. Kelvin (k) måler fargetemperaturen til lyset. Fargetemperaturen fortel om lyset blir oppfatta som kaldt eller varmt. Gamle glødepærer hadde ein fargetemperatur på om lag 2000 kelvin, dagslys meir enn 6000 kelvin. Ra fortel om kor godt lyspæra greier å gi att fargar. Alle lyspærer som blir selde i Noreg i dag, skal ha minst 80 Ra. Til samanlikning kan det gule gatelyset ha heilt ned til 25 Ra. Halogenpærer skårar gjerne høgast på Ra-verdiar. dei nye pærene. Sparepærer kan ha noko dårlegare fargeattgiving enn glødepærene. Sparepærene bruker fire gonger mindre energi enn glødepærer og har opp mot femten gonger så lang levetid. Men det er store variasjonar. Sparepærer gir noko redusert lysyting i kalde omgjevnader og bruker opp mot eitt minutt 15 W lm 25 W lm 40 W lm 60 W lm 75 W lm 100 W lm 150 W lm 200 W lm Slik kjøper du ei god lyspære Energieffektivitet klasse a Energiattgiving 80 ra Fargetemperatur minst 2600 kelvin Sjå etter lumen, ikkje watt Generelt bør du tenkje på kvar og korleis du har tenkt å bruke lyspæra. Kjellarbu og dimma stovelys krev ulike pærer Miljøvennlege nye pærer? eu fjerna glødepærene for å spare energi og miljø. er dei nye lyspærene eigentleg meir miljøvennlege? tore ledaal, laboratoriesjef i Nemko, svarer: Det er avhengig av kva du ser etter. Dei nye pærene er meir energi vennlege enn dei gamle glødepærene. Samtidig er dei samansette av fleire elektroniske komponentar og potensielle miljøgifter. Ledaal seier EU arbeider med å setje strengare miljøkrav til dei nye lyspærene, men han legg til: Dei nye krava kan gå utover kvaliteten på lyset. Det er vanskeleg å kombinere dei tre krava: energi effektivitet, miljø kvalitet og lyskvalitet. Vi skal alltid levere brukte lyspærer til spesialdeponi. Alle butikkar som sel lyspærer, pliktar å ta imot brukte pærer. Særleg er kvikksølvinnhaldet i enkelte sparepærer kritisert, og det er riktig at kvikksølv kan leke ut dersom sparepæra blir knust. Kvikksølvinnhaldet er likevel lavt, og dampen er lite skadeleg for menneske. Tørk opp med ein våt klut og få restane ut av huset for å vere sikker. No har det dessutan komme sparepærer utan kvikksølv på marknaden. 8

9 dei nye lyspærene Sparer du pengar på lavenergipærer? Vår energi har samanlikna kostnader ved bruk av den gamle glødepæra med nykomlingane. den gamle: Glødepære på 60 watt med 2500 timar levetid til 5 kroner. de nye: Sparepære på 11 watt med timar levetid til 50 kroner. Halogenpære på 42 watt med 2000 timar levetid til 20 kroner. LED-pære på 7 watt med timar levetid til 350 kroner. på å gi effektivt lys. Dei passar derfor best til bruk innandørs. Enkelte sparepærer kan du dimme. Halogenpærer bruker du på stader der fargeattgiving er viktig, som kjøkken, bad og arbeidsrom. Halogenpærer til lavvolt (12 V) må ha ein transformator i tillegg. Ein slik transformator kan du kjøpe saman med lyspæra. Ei lavvolt halogenpære er mykje meir energieffektiv enn ei glødepære. Alle halogenpærer kan dimmast. Men ver merksam på at halogenpærer kan bli svært varme. Det er viktig å halde avstand frå pære til brennbart materiale og velje riktig lampe. LED-pærer fungerer like godt utandørs som innandørs. Mange LED-pærer kan dimmast, men her er det store variasjonar. Spør før du kjøper. Også fargen på lyset kan variere. Det kan vere formålstenleg å bruke same fabrikat dersom fleire pærer skal lyse opp same flate. LED-pærer kjem i mange fargevariantar i tillegg til klassisk kvitt lys. TeksT: sigurd oland nedrelid illustrasjonsfoto: therese hansen sparepære Innkjøp: 50 kroner Bruk: 11 W x timar x 0,90 kr/kwh = 99 kroner Totalt: 149 kroner Vanleg lyspære Innkjøp: 5 kroner x 4 lyspærer = 20 kroner Bruk: 60 W x timar x 0,90 kr/kwh = 540 kroner Totalt: 560 kroner Du sparer 411 kroner per sparepære halogenpære Innkjøp: 25 kroner (levetida til glødepæra krev 1,25 halogenpærer) Bruk: 42 W x 2500 timar x 0,90 kr/kwh = 94,50 kroner Totalt: 119,50 kroner Vanleg lyspære Innkjøp: 5 kroner Bruk: 60 W x 2500 timar x 0,90 kr/kwh = 135 kroner Totalt: 140 kroner Du sparer 20,50 kroner per halogenpære led-pære Innkjøp: 350 kroner Bruk: 7 W x timar x 0,90 kr/kwh = 284 kroner Totalt: 634 kroner Vanleg lyspære Innkjøp: 5 kroner x 18 lyspærer = 90 kroner Bruk: 40 W x timar x 0,90 kr/kwh = 1620 kroner Totalt: 1710 kroner Du sparer 1076 kroner per led-pære. kilde: lyskultur foto: pressebilder fra leverandørene 9

10 Vil ha deg! Kraftsektoren har behov for fleire kloke hovud og frir til dei unge. Kraftsektoren jobbar for å svare på klimautfordringa og mette energibehovet i verda, seier Christine Meling, gruppeleiar for forsking og utdanning i Energi Norge. Meling meiner at kraftbransjen har sikre arbeidsplassar med gode utsikter. I kraftsektoren har vi eit stort mangfald av jobbar over heile landet. Næringa er i vekst, og vi har behov for fleire tusen nye medarbeidarar i åra framover. Dette er yrka kraftbransjen siklar etter Energimontøren byggjer, driftar og held ved like straumnettet heile vegen frå kraftstasjonen til forbrukarane. Dette er førstelinjeforsvaret til kraftforsyninga ein viktig jobb for for enkeltmenneske, industri og samfunn elles. Energioperatøren driftar og held ved like kraftverk og transformatorstasjonar. Energioperatøren jobbar tradisjonelt med vasskraftverk, men også med produksjonsanlegg for bioenergi og vindkraft. Elkraftingeniøren jobbar med generatorar, kraft elektronikk og høgspenningsteknikk. Dette er kjerne teknologien i energiproduksjon. I åra framover skal den elektriske infrastrukturen byggast ut. Dette krev framtidig auka kompetanse i informasjons teknologi for elkraftingeniørane. Byggingeniøren med spesialisering innan vasskraft planlegg vasskraftprosjekt, reknar ut energi potensial og prosjekterer demningar og vasskraftverk. Dei seinare åra har det blitt viktigare å ta miljøomsyn når større utbyggingar skal gjennomførast. Maskiningeniøren moderniserer, driftar og held ved like kraftanlegg, og utviklar nye anlegg. Arbeidsoppgåver kan vere ansvar for det maskintekniske utstyret i kraftstasjonar og vassvegar, rehabilitere kraftstasjonar og planleggje, byggje og drifte nye kraftverk. TeksT: SIGURD oland NEDRELID Foto: varanger kraft 10

11 Biletet viser eit oppussingsprosjekt der du bør bruke tettelister for å spare straum. Før eit tent lys langs lister, rundt vindauge, vegger og tak. Ei flamme som blafrar vil indikerer at det er trekk. slik kuttar du i straumrekninga Puss opp i sommar spar pengar i vinter etter våren og sommaren kjem vinteren raskt. Puss opp no, og møt den kalde årstida i ein energieffektiv heim. om lag 65 prosent av energibruken i heimen går til oppvarming. Vurder energisparande tiltak samtidig med anna oppussingsarbeid. Har du mistanke om at bustaden din lek varme? Då kan termofotografering vere noko for deg. Termofotografering gir oversikt over luft lekkasjar og dårleg isolering i bustaden din. Særleg i vintermånadene, når temperaturskilnaden inne og ute er størst, kan det vere store energi tap i bustader. Vi trur mange vil bli overraska når dei ser kor mykje varme bustaden deira lek, og kvar lekkasjane er, seier seniorrådgivar Roar Hugnes i Enova. Termofotografering kostar frå om lag 5000 kroner til opp mot kroner, avhengig av kor detaljert rapporten skal vere, og blir utført av fagfolk. tettelister. Det finst rimelegare framgangs måtar når du vil finne ut om bustaden har luftlekkasjar, særleg langs lister. Du kan føre eit tent lys langs listene rundt vindauge, vegger og tak. Rørslene i flammen vil indikere om det er trekk. Du kan enkelt tette luftlekkasjar langs listene. Demonter listene og fyll mineralull i fuga mellom veggkonstruksjon og kar. Lekkasjar mellom vindaugskarm og rammer og i dører kan du stoppe ved å setje inn tette lister av silikon. Pengane har du spart inn etter eitt år. Nye tettelister til vindauget vil typisk gi ei årleg innsparing på 100 kilowattimar, opplyser Roar Hugnes. Bruker du 70 kroner på tettelister til vindauge i vår eller i sommar, har du spart inn pengane på lågare energibruk allereie etter eitt år når straumprisen er 70 øre per kilowattime. Har du ti vindauge i bustaden din, sparer du 700 kroner i året. etterisolering. Etterisolering av tak med kaldloft er eit effektivt tiltak som du kan utføre sjølv. Bruker du kroner på isolasjon av loft, har du innan tre år spart inn investeringa gjennom lågare straumutgifter, viser utrekningar frå Enova. Etterisolering av vegger og loft får bustaden til å halde på varmen. Du aukar bukomforten, reduserer straumrekninga og sparer miljøet. God isolering aukar samtidig verdien på bustaden, seier seniorrådgivar Roar Hugnes i Enova. Det største varmetapet har du likevel gjennom vindauga. Etterisolering av yttervegger med bytte av vindauge til helst 3-lags lågenergi vindauge er kostbart, og du bør derfor sjå slike tiltak i samanheng med nødvendig oppgradering av bustaden. Effekten av etterisolering er truleg sterkast dersom bustaden din er eldre enn 20 år. Så seint som på 1980-talet var kravet 10 centi meter isolasjon. I dag er kravet 25 centimeter tjukk isolasjon i veggene. TeksT: sigurd oland nedrelid foto: therese hansen 11

12 kontakt Enova Svarer for gratis råd som kan redusere energibruken i bustaden din eller epost: Få pengar til energisparing Med Enovas støtteordningar kan det bli endå meir lønnsamt enn før å installere energisparande oppvarmingskjelder i heimen din. Tilskottsordninga dekkjer inntil tjue prosent av kostnaden inntil ein maksimalsum. hugs å søkje før du kjøper. Din bustad: Skreddarsydde straumsparetips Enovas energimerkekalkulator gir deg råd om tiltak som sparer energibruken i bustaden din. Det er ikkje krav om innlogging eller forkunnskapar for å bruke kalkulatoren på Kalkulatoren skal ikkje erstatte energimerkeordninga. Energimerkeordninga krev at alle bustader som blir selde eller leigde ut, skal ha energiattest. Unngå elektriske brannar Nesten halvparten av alle brannar med kjend årsak oppstår i samband med elektrisk utstyr. Det er viktig at det elektriske anlegget blir kontrollert av ein fagperson med jamne mellomrom om lag kvart femte år. Du må alltid følgje brukar rettleiinga når du har å gjere med eit elektrisk apparat. foto: elmer laahne/ norsk Brannvernforening La elektrikaren gjere jobben sin Mange ønskjer å spare tid og pengar på å gjere jobben som hobbyelektrikar. Færre tenkjer på at det både er ulovleg og livsfarleg. Som huseigar er du ansvarleg for å bruke registrert elinstallatør ved utføring av elektriske installasjonar. Det er svært lite du har lov til å gjere sjølv. Slik isolerer du loftet seks enkle steg Før du set i gang: 1 Rekn ut kor stort loftet ditt er. Kjøp inn nok isolasjonsmateriale og vindpapp. 2 Kjøp dette utstyret: Klede som dekkjer det meste av kroppen. Tynne hanskar. Maske som kan dekkje munnen. Ein kniv som er konstruert for å skjere i isolasjonen. Slik går du fram: 3 Start alltid i eit hjørne. Ver nøyaktig med måling og skjering. 4 Mål opp kor store isolasjonsmattene skal vere, skjer til og pass på at mattene dekkjer godt. 5 Skjer ein stor nok bit av vindpappen. Legg vindpappen rundt isolasjonsmatta. 6 Hald fram slik med lagvis legging av isolasjon og vindpapp. Fleire lag vil gi betre isolasjon. Vær merksam på at også loftet må ha sirkulasjon av luft. Lag lufteluker. Stapp ikkje isolasjonen heilt ut i rafta. Pass på at det blir minimum fem centimeter klaring. kilde: enova foto: enova, glava Desse elinstallasjonane kan du utføre sjølv Skifte deksel for koplingsboksar, brytarar og stikkontaktar. Alt utanom den veggfaste delen. Montere og skifte varmeomnar dersom dei har rørleg leidning og støypsel. Kople opp eller skifte topola skøyte kontaktar i rørleg leidning til og med 25 ampere med og utan jording. Kople opp eller skifte topola skøytekontaktar og apparatkontaktar til og med 16 ampere med og utan jording. Kople til og reparere lampettar, bordlampar og liknande med rørleg leidning. Dette inkluderer også brytarar på leidningen. Kople til og skifte lampar som heng i takkrok eller liknande, som er tilkopla med støypsel, stikkontakt, kronklemme eller sukkerbit. Dette er likevel ikkje lovleg dersom ein kan sjå på lampane som ein del av den faste installasjonen. Dessutan må det vere strekkavlasting på sjølve leidningen, slik at kontaktane ikkje blir fysisk belasta. Skifte andre lysarmaturar i tørre rom med isolerande golvdekke. Alt anna må utførast av ein registrert elinstallatør. kjelde: nelfo foto: thoralf olsen/dn 12

13 Nettselskapet er som oftast ikkje erstatnings - ansvarleg for tap på grunn av at varselet kjem for seint, og skaden alt er skjedd. Jussråd frå advokat Inge A. Fredriksen Er alt i orden? I verdas rikaste land har svært mange av oss fritidsbustader. Standarden er minst like høg som heime, og vi har all komfort vi kan ønskje oss. Bad og badstove er det sjølvsagt at vi har, og mange har også utandørs jacuzzi. Straum på hyttene fekk de fleste for lenge sidan, men det nye er at no må straumen alltid stå på fordi fryseboksen er full av godsaker. Temperaturen inne må vere minst grader for at ein del av kombiskapa skal fungere. Vatnet må jo heller ikkje fryse inne eller ute i jacuzzien. Det er sølvsagt eit teikn på høg tillit når alle reknar med at nettselskapet legg alt til rette slik at hytta alltid har straum, også i dei vekene og månadene vi ikkje er der sjølve, og dermed ikkje kan følge med. Vi lever farleg dersom vi også reknar med at nettselskapet «tek rekninga» dersom jacuzzien botnfrys og må reparerast for høge summar. Like ille er det dersom fryseboksen med illeluktande innhald må kasserast fordi det har vore eit straumbrott som ikkje er reparert fordi nettselskapet rett og slett ikkje visste om det. Lavspenningsnett overvaker vi ikkje (endå på nokre år) automatisk. Nettselskapet veit derfor oftast ikkje om at det er straumlaust i fritidsbustaden din før nokon (du sjølv eller den som «ser etter» for deg) varslar nettselskapet om dette. Då er det ofte for seint. Vasskadane har skjedd, maten i fryseboksen er øydelagd, og jacuzzien må ha totaloverhaling. Nettavtalen 4-2, siste ledd har derfor ein regel som pålegg kunden, utan unødvendig opphald, å melde frå til nettselskapet dersom det skjer noko i eige anlegg og utstyr. Til dømes at det er straumlaust. Nettselskapet må få varsel for å vite at noko er gale og må rettast. Konsekvensen er som oftast at nettselskapet ikkje er erstatningsansvarlig for tap som er ei følgje av at varselet kjem for seint, og skaden alt har skjedd. Sjølv om nettselskapet i nokre tilfelle skulle vere erstatningsansvarleg, har kunden tapsavgrensingsplikt. Etter nettavtalen 13-5, første ledd pliktar kunden å avgrense tapet sitt med rimelege middel. Forsømer kunden dette, kan erstatninga setjast ned med den summen ein kunne unngått dersom kunden hadde hatt ei rimeleg skadeavgrensing. Skadeavgrensing vil i denne samanhengen seie tilsyn så ofte at det er i samsvar med kor sårbart det er som ein må ha straum til. Godt nok tilsyn i hus der det ikkje er nokon dagleg, og der det er behov for ubroten straumlevering, vil normalt innebere at kunden må installere varsling sjølv. Varslinga må då gi melding om at det er for lav temperatur i hytta og/eller at heile eller delar av anlegget er utan straum. Berre då kan det reagerast raskt nok til å unngå uheldige skadar og tap som nettselskapa ikkje svarer for. Tekst: advokat Inge A. Fredriksen, partner i Advokatfirmaet nordia DA Foto: GEIR OLSEN 13

14 foto: apple klipp Her Konkurranse test kunnskapane dine etter du har lese Vår energi: 1 Kvifor blir nettleiga fastsett av styresmaktene? Svar: A: Det er ein kommunal skatt B: Fordi kraftnettet er eit naturleg monopol C: EU-direktivet om energibruk krev det 2 Kva er AMS? Svar: A: Smarte straummålarar B: Avvikla metriske stigar C: Moderne lyspærer 3 Kva heiter stormen som råka Noreg i 2011? Svar: A: Ragnar B: Dagmar C: Hegnar 4 Kor stort utbytte tok kommunane som eig kraft- og energiselskapa i 2011? Svar: A: 2,1 milliardar kroner B: 3,4 milliardar kroner C: 4,2 milliardar kroner 5 Kva avtaleform mellom straumkunde og straumleverandør er den mest vanlege? Svar: A: Standard variabel pris B: Fastprisavtale C: Marknadspris med påslag 6 Kor mykje vil det om lag koste for tettelister til vindauget? Svar: A: 70 kroner B: 450 kroner C: 700 kroner Send løysing på konkurransen innan 16. august 2013 til: Vår Energi Postboks 1182 Sentrum, 0107 OSLO Merk konvolutten «konkurranse 1-13» Vi trekkjer ein vinnar som får ein ipad! Vi gratulerer vinnaren av ein ipad i Vår Energi nr 2 i 2012: Stine Frilund, 6350 EIDSBYGDA Namn: Adresse: Postnr/-stad: 14

15 energi-kryss Send løysing på premiekryssordet innan 16. august 2013 til: Vår Energi Postboks 1182 Sentrum, 0107 OSLO Merk konvolutten «kryssord 1-13» Vi trekkjer ein vinnar som får ei elektronisk kjøkkenvekt i rustfritt stål Namn: Riktig løysing frå nr : Lav strømpris og mye vann i magasinene Vi gratulerer vinnaren av ei elektronisk kjøkkenvekt i Vår Energi nr 2 i 2012: Vanja Katrine Ring Jensen, 9151 STORSLETT Adresse: Postnr/-stad: 15

16 Returadresse: Energi Forlag AS Christian Krohgs gate 16 Postboks 1182 Sentrum NO-0107 OSLO Samsung Homesync er om lag så stor som tre cd-ar stabla oppå kvarandre. Lanserer magisk boks Samlar alt innhald frå familien på ein stad. Ei av dei viktigaste nyhenda frå Samsung i år er Homesync, eit mediesenter som på «magisk» vis skal samle all digital informasjon som ein har liggjande på ulike einingar i familien. Dei fleste norske familiar har minst fem pc-ar, nettbrett og telefonar der det blir lagra dokument, bilete og video. Homesync inkluderer ein harddisk på 1000 gigabyte, eller 1 terabyte, som ein kan lagre alt dette på. Overføringa skjer automatisk og trådlaust etter at boksen er sett opp. Privatliv. For å sikre privatlivet til kvar einskild brukar kan ein registrere fleire brukarar på boksen, og alle får tildelt private lagringsmapper som berre dei sjølve kan bruke. Homesync koplar du til tv- apparatet eller forsterkaren i stova slik at du enkelt får lyd og bilete ut på ein stor skjerm og ut av eit skikkeleg anlegg. Dermed kan du vise film eller spele musikk frå den dingsen du sjølv ønskjer, og utan å måtte styre med kablar. Saman med lagringa tilbyr Samsung eit nettlager som er like stort som det interne lageret i boksen. Dermed får du ein kopi utanfor heimen og ein måte å få tilgang til innhaldet på når du ikkje er heime. Eigentleg eit nettbrett. Den siste nøkkelfunksjonen til Homesync er at den i praksis er ein Androidbasert smarttelefon utan skjerm og knappar. Du kan bruke nettlesar og laste ned alle appar som også kan brukast på telefonar og nettbrett. For dei som allereie kjenner Apple TV, er det heilt riktig å gå ut frå at dette er Samsungs svar. Storleiken er også den same, om lag så stor som tre cd-ar stabla oppå kvarandre. Ein fordel Samsung har framfor Apple, er at den støttar langt fleire typar produkt enn berre Samsung sine eigne. Samsung Homesync blir tilgjengeleg i norske butikkar i april til ein rettleiande pris på 2500 kroner. tekst: magnus eidem foto: samsung 16

Dette må du vite om de nye lyspærene

Dette må du vite om de nye lyspærene Konkurranse 14 Vinn en ipad Mini! Premiekryss 15 Lanserer «magisk» boks 16 NR 1. VÅRUTGAVE 2013 31. årgang LIVSSTILSMAGASIN FRA DITT NETTSELSKAP Lyspære spesial Dette må du vite om de nye lyspærene Vår

Detaljer

Dette må du vite om de nye lyspærene

Dette må du vite om de nye lyspærene Konkurranse 14 Vinn en ipad Mini! Premiekryss 15 Lanserer «magisk» boks 16 NR 1. VÅRUTGAVE 2013 31. årgang LIVSSTILSMAGASIN FRA DITT NETTSELSKAP Lyspære spesial Dette må du vite om de nye lyspærene Vår

Detaljer

"Din lokale energileverandør!"

Din lokale energileverandør! Hardanger Energi AS deltek i eit prosjekt som går under namnet SORIA (Samarbeid Om Rasjonell Innføring og drift av Ams ) Beskrivelse: «Norges Vassdrags og Energidirektorat (NVE) har besluttet innføring

Detaljer

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år

Til deg som bur i fosterheim. 13-18 år Til deg som bur i fosterheim 13-18 år Forord Om du les denne brosjyren, er det sikkert fordi du skal bu i ein fosterheim i ein periode eller allereie har flytta til ein fosterheim. Det er omtrent 7500

Detaljer

Stråling frå elektronisk kommunikasjon

Stråling frå elektronisk kommunikasjon Stråling frå elektronisk kommunikasjon Ei orientering frå Statens strålevern og Post- og teletilsynet Kva er stråling? I kvardagen omgjev vi oss med ulike typar stråling, frå både naturlege og menneskeskapte

Detaljer

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost

Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Kvam herad Bruka e-post lesaren til Kvam herad Alle ansatte i Kvam herad har gratis e-post via heradet sine nettsider. LOGGE INN OG UT AV E-POSTLESAREN TIL

Detaljer

Leverandørskifteundersøkinga 2. kvartal 2007

Leverandørskifteundersøkinga 2. kvartal 2007 Leverandørskifteundersøkinga 2. kvartal 2007 Samandrag Om lag 46 400 hushaldskundar skifta kraftleverandør i 2. kvartal 2007. Dette er ein nedgang frå 1. kvartal i år då 69 700 hushaldskundar skifta leverandør.

Detaljer

Brukarrettleiing. epolitiker

Brukarrettleiing. epolitiker Brukarrettleiing epolitiker 1 Kom i gang Du må laste ned appen i AppStore Opne Appstore på ipaden og skriv «epolitiker» i søkjefeltet øvst til høgre. Trykk på dette ikonet og deretter på «hent» og til

Detaljer

Konkurranse 14 Premiekryss 15. Lanserer «magisk» boks 16. Lokalsamfunnets. Puss opp i sommer spar penger i vinter 11. velge? 06.

Konkurranse 14 Premiekryss 15. Lanserer «magisk» boks 16. Lokalsamfunnets. Puss opp i sommer spar penger i vinter 11. velge? 06. Konkurranse 14 Premiekryss 15 Vinn en ipad Mini! Lanserer «magisk» boks 16 NR 1. VÅRUTGAVE 2013 31. årgang LIVSSTILSMAGASIN FRA DITT NETTSELSKAP Narvik Energinett 100 år For 100 år siden var det en heftig

Detaljer

Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp

Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp Blir du lurt? Unngå anbodssamarbeid ved innkjøp Anbodssamarbeid er blant dei alvorlegaste formene for økonomisk kriminalitet. Anbodssamarbeid inneber at konkurrentar samarbeider om prisar og vilkår før

Detaljer

INFORMASJON. Kraftfull og nyskapande - frå fjordfylket. Kundeinformasjon. frå SFE Nett AS. www.sfe.no. Nettleigesatsar gjeldande frå 01.01.

INFORMASJON. Kraftfull og nyskapande - frå fjordfylket. Kundeinformasjon. frå SFE Nett AS. www.sfe.no. Nettleigesatsar gjeldande frå 01.01. INFORMASJON Kraftfull og nyskapande - frå fjordfylket Kundeinformasjon frå SFE Nett AS Nettleigesatsar gjeldande frå 01.01.2010 www.sfe.no 1 SFE Nett AS må auke nettleiga Nettleiga du betaler skal dekke

Detaljer

Satser videre på grønn energi

Satser videre på grønn energi Konkurranse 14 Premiekryss 15 Vinn en ipad Mini! NR 1. VÅRUTGAVE 2013 31. årgang LIVSSTILSMAGASIN FRA DITT NETTSELSKAP Lanserer «magisk» boks 16 Satser videre på grønn energi Nå utvides fjernvarmeanlegget

Detaljer

KoønnWEK. v/sidgr.1- or 11(0I: &oluttd,oryvrytidiar inkm32rin3 (stuck:0. iii

KoønnWEK. v/sidgr.1- or 11(0I: &oluttd,oryvrytidiar inkm32rin3 (stuck:0. iii KoønnWEK v/sidgr.1- or 11(0I: iii &oluttd,oryvrytidiar inkm32rin3 (stuck:0. Opplysningar om søkjaren: Namn:Jorun Larsen Adresse: Seimsvegen 73 Postnr./stad: 5472 SEIMSFOSS Telefon: 91398512 Organisasjonsnr:

Detaljer

Vitalt anlegg i 60 år! Reppa Kraftverk. Konkurranse 14 Premiekryss 15. Lanserer «magisk» boks 16. Puss opp i sommer spar penger i vinter 11

Vitalt anlegg i 60 år! Reppa Kraftverk. Konkurranse 14 Premiekryss 15. Lanserer «magisk» boks 16. Puss opp i sommer spar penger i vinter 11 Konkurranse 14 Premiekryss 15 Vinn en ipad Mini! NR 1. VÅRUTGAVE 2013 31. årgang LIVSSTILSMAGASIN FRA DITT NETTSELSKAP Lanserer «magisk» boks 16 Det første turbinhjulet i Reppa står i dag på utstilling

Detaljer

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv.

Alle svar er anonyme og vil bli tatt vare på ved Norsk Folkemuseum kor vi held til. Ikkje nemn andre personar med namn når du skriv. Særemne 3-100 år med stemmerett I 2013 er det hundre år sidan alle fekk stemmerett i Noreg. På Norsk Folkemuseum arbeider vi i desse dagar med ei utstilling som skal opne i høve jubileet. I 2010 sendte

Detaljer

Odd Petter Habbestad Prosjektleder i Bømlo Vatn og Avløpsselskap AS.

Odd Petter Habbestad Prosjektleder i Bømlo Vatn og Avløpsselskap AS. Odd Petter Habbestad Prosjektleder i Bømlo Vatn og Avløpsselskap AS. Stryn 06.11.14 1 Det eg vil snakka om er: Sone inndeling av vassnettet på Bømlo for å få lekkasjekontroll Stryn 06.11.14 2 Påstandar

Detaljer

Leverandørskifteundersøkinga 4. kvartal 2008

Leverandørskifteundersøkinga 4. kvartal 2008 Leverandørskifteundersøkinga 4. kvartal 2008 Samandrag Omlag 51 700 hushaldskundar skifta kraftleverandør i 4. kvartal 2008 (veke 40 til 52). Dette er omlag det same som førre kvartal då 51 000 hushaldskundar

Detaljer

3 52 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 52 2014-10-14 15:08:14

3 52 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 52 2014-10-14 15:08:14 5 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 5 014-10-14 15:08:14 Algebra MÅL for opplæringa er at eleven skal kunne forenkle fleirledda uttrykk og løyse likningar av første grad og enkle potenslikningar

Detaljer

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE»

«ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» «ANNONSERING I MØRE OG ROMSDAL FYLKESKOMMUNE» FYLKESREVISJONEN Møre og Romsdal fylkeskommune RAPPORT, FORVALTNINGSREVISJONSPROSJEKT NR. 4-2000 INNHALDSREGISTER 1. INNLEIING I 2. FORMÅL 1 3. METODE OG DATAGRUNNLAG

Detaljer

Terminprøve i matematikk for 10. trinnet

Terminprøve i matematikk for 10. trinnet Terminprøve i matematikk for 10. trinnet Hausten 2006 nynorsk Til nokre av oppgåvene skal du bruke opplysningar frå informasjonsheftet. Desse oppgåvene er merkte med dette symbolet: Namn: DELPRØVE 1 Maks.

Detaljer

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA

LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA TIL LEKSJONEN Fokus: Kjøpmannen og den verdifulle perla. Tekst: Matt 13.45 Likning Kjernepresentasjon MATERIELL: Plassering: Hylle for likningar Deler: Gulleske med kvitt

Detaljer

REGLEMENT OM ELEKTRONISK KOMMUNIKASJONSTENESTE FOR MØRE OG ROMSDAL FYLKE.

REGLEMENT OM ELEKTRONISK KOMMUNIKASJONSTENESTE FOR MØRE OG ROMSDAL FYLKE. REGLEMENT OM ELEKTRONISK KOMMUNIKASJONSTENESTE FOR MØRE OG ROMSDAL FYLKE. 1. GENERELT 1.1 Føremål Møre og Romsdal fylke har som mål å yte god service og vere tilgjengeleg for innbyggarane i fylke og for

Detaljer

Nynorsk Institutt for lærerutdanning og skoleutvikling Universitetet i Oslo Hovudtest Elevspørjeskjema 8. klasse Rettleiing I dette heftet vil du finne spørsmål om deg sjølv. Nokre spørsmål dreier seg

Detaljer

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2013/2014

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2013/2014 ÅRSMELDING for Rasdalen grendalag 2013/2014 Innleiing Årsmøtet for 2012/13 vart avvikla i grendahuset 28.03.13. På dette årsmøtet vart det vedteke at det sitjande styret skulle halda fram i eitt år til.

Detaljer

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2008/2009

ÅRSMELDING. for Rasdalen grendalag 2008/2009 ÅRSMELDING for Rasdalen grendalag 2008/2009 Innleiing Årsmøtet for 2007/08 vart avvikla i grendahuset 20.03.08. På dette årsmøtet vart det vedteke at det sitjande styret skulle halda fram i eitt år til.

Detaljer

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn Jobbskygging side 1 Jobbskygging Innhald Handverk, industri og primærnæring Omgrepa handverk, industri og primærnæring. Kva betyr omgrepa? Lokalt næringsliv etter 1945 Korleis har lokalt næringsliv utvikla

Detaljer

Lotteri- og stiftingstilsynet

Lotteri- og stiftingstilsynet www.isobar.no Isobar Norge Org.nr. 990 566 445mva Pilestredet 8 / N- 0180 Oslo. hello@isobar.no Lotteri- og stiftingstilsynet - Vurdering av publiseringsløysingar basert på open kjeldekode Utarbeida for:

Detaljer

Synspunkter på Bygningsmeldinga

Synspunkter på Bygningsmeldinga Synspunkter på Bygningsmeldinga Boligprodusentenes forening 7. nov 2012 ved stortingsrepresentant Gjermund Hagesæter (FrP) Bygningsmeldinga Meld. St. 28 (2011 2012) Melding til Stortinget Gode bygg for

Detaljer

For eit tryggare Noreg. Ein del av Forsvarsbygg

For eit tryggare Noreg. Ein del av Forsvarsbygg For eit tryggare Noreg Kompetansesenter for sikring av bygg Ein del av Forsvarsbygg Trugsmålsbiletet i dag stiller nye krav til sikring av viktige funksjonar i samfunnet. Dette fører med seg strengare

Detaljer

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT

UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT UNDERSØKING OM MÅLBRUKEN I NYNORSKKOMMUNAR RAPPORT Språkrådet Landssamanslutninga av nynorskkommunar Nynorsk kultursentrum 17. mars 2011 Undersøking om målbruken i nynorskkommunar er eit samarbeid mellom

Detaljer

Gründercamp Samarbeid skule næringsliv

Gründercamp Samarbeid skule næringsliv Gründercamp Samarbeid skule næringsliv Kva er gründercamp? Treningsleir i kreativitet og nyskaping Elevane får eit reelt oppdrag med ei definert problemstilling Skal presentere ei løysing innanfor eit

Detaljer

RETNINGSLINER FOR BEHANDLING AV ANLEGGSBIDRAG OG BOTNFRÅDRAG

RETNINGSLINER FOR BEHANDLING AV ANLEGGSBIDRAG OG BOTNFRÅDRAG RETNINGSLINER FOR BEHANDLING AV ANLEGGSBIDRAG OG BOTNFRÅDRAG Stikkord for innhald Retningsliner for behandling av anleggsbidrag og botnfrådrag er eit dokument som skal vere underlaget for likebehandling

Detaljer

ehandel og lokalt næringsliv

ehandel og lokalt næringsliv ehandel og lokalt næringsliv Kvifor ehandel? Del av regjeringas digitaliseringsarbeid det offentlege skal tilby digitale løysingar både til enkeltpersonar og næringsliv Næringslivet sjølve ønskjer ehandel

Detaljer

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014

Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 Spørjeskjema for elevar 4. klasse, haust 2014 (Nynorsk) Du skal IKKJE skrive namnet ditt på nokon av sidene i dette spørjeskjemaet. Vi vil berre vite om du er jente eller gut og kva for klasse du går i.

Detaljer

Odd Petter Habbestad Prosjektleder i Bømlo Vatn og Avløpsselskap AS.

Odd Petter Habbestad Prosjektleder i Bømlo Vatn og Avløpsselskap AS. Odd Petter Habbestad Prosjektleder i Bømlo Vatn og Avløpsselskap AS. Lindås 19.11.14 1 Det eg vil snakka om er: Sone inndeling av vassnettet på Bømlo for å få lekkasjekontroll Lindås 19.11.14 2 Her finn

Detaljer

Joakim Hunnes. Bøen. noveller

Joakim Hunnes. Bøen. noveller Joakim Hunnes Bøen noveller Preludium Alt er slik det plar vere, kvifor skulle noko vere annleis. Eg sit ved kjøkenvindauget og ser ut. Det snør, det har snødd i dagevis, eg har allereie vore ute og moka.

Detaljer

FIBER TIL HEIMEN. Utbygging av fiber. Her følgjer nyttig informasjon knytt til fiberutbygginga. til din bustad.

FIBER TIL HEIMEN. Utbygging av fiber. Her følgjer nyttig informasjon knytt til fiberutbygginga. til din bustad. FIBER TIL HEIMEN Utbygging av fiber Her følgjer nyttig informasjon knytt til fiberutbygginga til din bustad. Fiber til heimen F Ø L G J A N D E V I L S K J E F R A M O V E R Entreprenøren legg ned fiberkabel

Detaljer

Du kan skrive inn data på same måte som i figuren under :

Du kan skrive inn data på same måte som i figuren under : Excel som database av Kjell Skjeldestad Sidan ein database i realiteten berre er ei samling tabellar, kan me bruke eit rekneark til å framstille enkle databasar. I Excel er det lagt inn nokre funksjonar

Detaljer

FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE

FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE Side 1 Tingvoll, 21. september 2013 NVE FRÅSEGN MALME OG RØSHOL KRAFTVERK I FRÆNA KOMMUNE Naturvernforbundet har gått langs elva på den planlagde utbyggingsstrekninga 15.9.2013. Vi har ikkje gått traseen

Detaljer

Page 1 of 7 Forside Elevundersøkinga er ei nettbasert spørjeundersøking der du som elev skal få seie di meining om forhold som er viktige for å lære og trivast på skolen. Det er frivillig å svare på undersøkinga,

Detaljer

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk

Nasjonale prøver. Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk Nasjonale prøver Lesing på norsk 8. trinn Eksempeloppgåve Nynorsk Ei gruppe elevar gjennomførte eit prosjekt om energibruk og miljøpåverknad. Som ei avslutning på prosjektet skulle dei skrive lesarbrev

Detaljer

Eksamen 30.11.2012. REA3028 Matematikk S2. Nynorsk/Bokmål

Eksamen 30.11.2012. REA3028 Matematikk S2. Nynorsk/Bokmål Eksamen 30.11.01 REA308 Matematikk S Nynorsk/Bokmål Nynorsk Eksamensinformasjon Eksamenstid: Hjelpemiddel på Del 1: Hjelpemiddel på Del : 5 timar: Del 1 skal leverast inn etter timar. Del skal leverast

Detaljer

Rettleiing aktivering av fritekstleverandørar i ehandel

Rettleiing aktivering av fritekstleverandørar i ehandel Rettleiing aktivering av fritekstleverandørar i ehandel Å aktivere ein leverandør krev i det minste tre steg, og aller helst fire: 1. Kontakt med leverandør, s. 1 2. Oppdatere informasjon i Visma, s. 2

Detaljer

Serviceskyssen - eit inkluderande tilbod 30.04.2013. Vårkonferanse Mandal 1

Serviceskyssen - eit inkluderande tilbod 30.04.2013. Vårkonferanse Mandal 1 Serviceskyssen - eit inkluderande tilbod 30.04.2013 Vårkonferanse Mandal 1 Gaular, ein flott kommune i vakre Sogn og Fjordane. 30.04.2013 Vårkonferanse Mandal 2 Gaular, med dei tre ruteområda (2.923 innbyggjarar

Detaljer

I lov 17. juli 1998 nr. 61 om grunnskolen og den vidaregåande opplæringa er det gjort følgende endringer (endringene er markert med kursiv):

I lov 17. juli 1998 nr. 61 om grunnskolen og den vidaregåande opplæringa er det gjort følgende endringer (endringene er markert med kursiv): VEDLEGG 1 I lov 17. juli 1998 nr. 61 om grunnskolen og den vidaregåande opplæringa er det gjort følgende endringer (endringene er markert med kursiv): 2-12 tredje ledd skal lyde: For private grunnskolar

Detaljer

Desse punkta markerar utdrag frå kommentarfeltet i undersøkinga som me har lima inn i rapporten.

Desse punkta markerar utdrag frå kommentarfeltet i undersøkinga som me har lima inn i rapporten. Rapport. Innbyggjarundersøkinga 2015 Ulvik herad. Generelt om spørsmåla: Spørsmåla kunne graderast på ein skala frå 1-6, kor 1 var dårlegast. Eit gjennomsnitt på 3,5 vil seie ein vurderingsscore midt på

Detaljer

Kvifor er dei fleste mobiltelefonar rektangulære?

Kvifor er dei fleste mobiltelefonar rektangulære? Kvifor er dei fleste mobiltelefonar rektangulære? Innlevert av 6. og 7. ved Marvik Skule (Suldal, Rogaland) Årets nysgjerrigper 2015 Det er første gong både lærar og elevar i 6. og 7. ved Marvik skule

Detaljer

Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum.

Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum. Norsk etnologisk gransking Oslo, februar 2015 Norsk Folkemuseum Postboks 720 Skøyen 0214 Oslo E-post: eli.chang@norskfolkemuseum.no Spørjeliste nr. 253 Fadderskap Den som svarar på lista er samd i at svaret

Detaljer

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK

Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK Tenk på det! Informasjon om Humanistisk konfirmasjon NYNORSK FRIDOM TIL Å TENKJE OG MEINE KVA DU VIL ER EIN MENNESKERETT Fordi vi alle er ein del av ein større heilskap, er evna og viljen til å vise toleranse

Detaljer

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK: DATO: 24.11. 2014 SAKSHANDSAMAR: Camilla Loddervik

STYRESAK FORSLAG TIL VEDTAK. Styremedlemmer Helse Vest RHF GÅR TIL: FØRETAK: DATO: 24.11. 2014 SAKSHANDSAMAR: Camilla Loddervik STYRESAK GÅR TIL: FØRETAK: Styremedlemmer Helse Vest RHF DATO: 24.11. 2014 SAKSHANDSAMAR: Camilla Loddervik SAKA GJELD: Omdømmemåling 2014 ARKIVSAK: 2014/816/ STYRESAK: 145/14 STYREMØTE: 08.12. 2014 FORSLAG

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010

BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Arkiv: K1-070, K3-&3232 Vår ref (saksnr.): 10/51717-666 Journalpostid.: 10/1629494 Saksbeh.: Helge Herigstadad BRUKARUNDERSØKING RENOVASJON 2010 Saksgang: Utval Saksnummer Møtedato Senior- og Brukarrådet

Detaljer

Skal skal ikkje. Det startar gjerne med ein vag idé eller ein draum om å bruka interessene dine og kompetansen din på nye måtar på garden din.

Skal skal ikkje. Det startar gjerne med ein vag idé eller ein draum om å bruka interessene dine og kompetansen din på nye måtar på garden din. Skal skal ikkje Har du ein draum om å driva Inn på tunet verksemd? Gjennom dette kapittelet i netthandboka får du tankehjelp og praktisk hjelp i dei første fasane mot etablering; frå draum til forretningsplan.

Detaljer

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 9. trinn

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 9. trinn Jobbskygging side 1 Jobbskygging Innhald Lokalt arbeids- og næringsliv Næringsliv, bransje, offentleg og privat sektor. Kva betyr omgrepa? Lokale arbeidsplassar Kvifor treng lokalsamfunnet eit variert

Detaljer

Med tre spesialitetar i kofferten

Med tre spesialitetar i kofferten Med tre spesialitetar i kofferten Av Eli Gunnvor Grønsdal Doktor Dorota Malgorzata Wojcik nøgde seg ikkje med å vere spesialist i eitt fag. Ho tok like godt tre. No brukar ho kunnskapen sin, ikkje berre

Detaljer

Ditt val! Idrettsfag Musikk, dans og drama Studiespesialisering

Ditt val! Idrettsfag Musikk, dans og drama Studiespesialisering Ditt val! Vidaregåande opplæring 2007 2008 Idrettsfag Musikk, dans og drama Studiespesialisering Bygg- og anleggsteknikk Design og handverk Elektrofag Helse- og sosialfag Medium og kommunikasjon Naturbruk

Detaljer

Norske arbeidstakarar med berre grunnskole bør ta meir utdanning

Norske arbeidstakarar med berre grunnskole bør ta meir utdanning navn på profil/kortversjon NORSKE ARBEIDSTAKARAR MED BERRE GRUNNSKOLE BØR TA MEIR UTDANNING 1 Norske arbeidstakarar med berre grunnskole bør ta meir utdanning Årets Vox-barometer syner at tilsette med

Detaljer

Å KOMME HEIM OPPFØLGING AV DEG OG FAMILIEN DIN

Å KOMME HEIM OPPFØLGING AV DEG OG FAMILIEN DIN Å KOMME HEIM OPPFØLGING AV DEG OG FAMILIEN DIN VELKOMMEN HEIM Foto: Magnus Endal OPPFØLGING ETTER HEIMKOMST Her finn du informasjon til både deg som har vore på oppdrag i Sierra Leone, og til familien

Detaljer

Bustønad 2008. Ei stønadsordning for deg med høge buutgifter og låge inntekter

Bustønad 2008. Ei stønadsordning for deg med høge buutgifter og låge inntekter Bustønad 2008 Ei stønadsordning for deg med høge buutgifter og låge inntekter 2 Denne brosjyren gir eit oversyn over bustønadskontoret. Brosjyren byggjer på gjeldande reglar per 1. januar 2008. Vi gjer

Detaljer

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET

Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Eit undervisningsopplegg om Barnerettane i LOKALSAMFUNNET Aktivitetsark med oppgåveidear og tips til lærarane Hjelpeark med bakgrunnsinformasjon og kopieringsoriginalar DELTAKING Artikkel 12: DISKRIMINERING

Detaljer

Foreldrekurs for foreldre på 3 og 4 trinn

Foreldrekurs for foreldre på 3 og 4 trinn Foreldrekurs for foreldre på 3 og 4 trinn Lesing er grunnlaget for suksess i neste alle skulefag. Lesesvake elevar får ofte problem med å fullføre vidaregåande skule. Lesesvake vil møte mange stengte dører

Detaljer

Konsekvensanalyse. Vegomlegging Etnesjøen. Juni 2011. AUD-rapport nr. 12-11

Konsekvensanalyse. Vegomlegging Etnesjøen. Juni 2011. AUD-rapport nr. 12-11 Konsekvensanalyse Vegomlegging Etnesjøen Juni 2011 AUD-rapport nr. 12-11 Utgivar: Hordaland fylkeskommune, Analyse, utgreiing og dokumentasjon (AUD) http://www.hordaland.no/aud Tittel: Konsekvensanalyse

Detaljer

KARTLEGGING AV MILJØPROBLEM I REGULERTE ELVAR I LUSTER

KARTLEGGING AV MILJØPROBLEM I REGULERTE ELVAR I LUSTER Indre Sogn Vassområde Gaupne 31.01.2014 Aurland kommune v/ Bjørn Sture Rosenvold 5745 Aurland KARTLEGGING AV MILJØPROBLEM I REGULERTE ELVAR I LUSTER Me har fått opplyst at miljøproblem knytt til vassdragsutbygging

Detaljer

Norsk Bremuseum sine klimanøtter

Norsk Bremuseum sine klimanøtter Norsk Bremuseum sine klimanøtter Oppgåve 1 Alt levande materiale inneheld dette grunnstoffet. Dessutan inngår det i den mest kjende klimagassen; ein klimagass som har auka konsentrasjonen sin i atmosfæren

Detaljer

Høyringsfråsegn: Søknad om løyve til bygging av Marka kraftverk i Førde kommune.

Høyringsfråsegn: Søknad om løyve til bygging av Marka kraftverk i Førde kommune. Førde, 24.02.2015 NVE Konsesjonsavdelinga Postboks 5091 Majorstua 0301 OSLO Høyringsfråsegn: Søknad om løyve til bygging av Marka kraftverk i Førde kommune. Vi viser til NVE sitt høyringsbrev av 19.11.2014

Detaljer

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 8 trinn

Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 8 trinn Jobbskygging side 1 ELEVARK 8 trinn Jobbskygging Innhald Yrke og utdanning i familien min Nettverk og kompetanse. Kva betyr omgrepa? Slektstreet mitt Yrkesprofil Stilling og ansvarsområde. Kva betyr omgrepa?

Detaljer

Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet. Samtaleguide om lesing

Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet. Samtaleguide om lesing Til bruk i utviklingssamtale på 8. trinnet Samtaleguide om lesing Innleiing Samtaleguiden er meint som ei støtte for opne samtalar mellom lærar, elev og foreldre. Merksemda blir retta mot lesevanar, lesaridentitet

Detaljer

Birger og bestefar På bytur til Stavanger

Birger og bestefar På bytur til Stavanger Birger og bestefar På bytur til Stavanger Små skodespel laga for mellomtrinnet Forfattarar: Ola Skiftun og Sigrun Fister Omarbeidd til skodespel av Stavanger Sjøfartsmuseum Denne dagen var heilt spesiell,

Detaljer

Sporing og merking. Merking

Sporing og merking. Merking Sporing og merking Mange forbrukarar i vår del av verda blir meir og meir bevisste på kva dei et og drikk. Dei veit kva næringsstoff dei treng, og ønskjer enkelt og raskt å få nødvendig informasjon anten

Detaljer

Forbrukerrådets husleiekontrakt

Forbrukerrådets husleiekontrakt Om kontrakten Dette er Forbrukarrådet sin standardkontrakt for leige av bustad. På Forbrukerrådets hjemmeside finn de informasjon om reglar i husleigeforhold, skjema ved overtaking av bustad, og inventarliste

Detaljer

Nynorsk sjå andre sida. Stråling fra elektronisk kommunikasjon. En orientering fra Statens strålevern og Nasjonal kommunikasjonsmyndighet

Nynorsk sjå andre sida. Stråling fra elektronisk kommunikasjon. En orientering fra Statens strålevern og Nasjonal kommunikasjonsmyndighet Nynorsk sjå andre sida Stråling fra elektronisk kommunikasjon En orientering fra Statens strålevern og Nasjonal kommunikasjonsmyndighet Hva er stråling? I hverdagen omgir vi oss med ulike typer stråling,

Detaljer

På tur med barnehagen. Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11

På tur med barnehagen. Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11 På tur med barnehagen Mars 2015-juni 2015 Fokusområde 11 Standarane, teikn på kvalitet. Desse tre standarane er felles for alle barnehagane i Eid kommune. Dei skal vise veg til korleis vi skal få god kvalitet

Detaljer

BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR

BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR TIME KOMMUNE Arkiv: K1-070, K3-&32 Vår ref (saksnr.): 08/1355-6 JournalpostID: 08/14810 Saksbeh.: Helge Herigstad BRUKARUNDERSØKING 2008 - MOTTAK AV FLYKTNINGAR MOTTAK AV FLYKTNINGAR Saksgang: Utval Saksnummer

Detaljer

Eksamen 29.11.2011. REA3028 Matematikk S2. Nynorsk/Bokmål

Eksamen 29.11.2011. REA3028 Matematikk S2. Nynorsk/Bokmål Eksamen 29.11.2011 REA3028 Matematikk S2 Nynorsk/Bokmål Nynorsk Eksamensinformasjon Eksamenstid: Hjelpemiddel på Del 1: Hjelpemiddel på Del 2: 5 timar: Del 1 skal leverast inn etter 2 timar. Del 2 skal

Detaljer

Programområde for dataelektronikarfaget - læreplan i felles programfag Vg3

Programområde for dataelektronikarfaget - læreplan i felles programfag Vg3 Programområde for dataelektronikarfaget - læreplan i felles Fastsett som forskrift av Utdanningsdirektoratet 14. februar 2008 etter delegasjon i brev av 26. september 2005 frå Utdannings- og forskingsdepartementet

Detaljer

Samansette tekster og Sjanger og stil

Samansette tekster og Sjanger og stil MAPPEOPPGÅVE 5 Samansette tekster og Sjanger og stil Skreve av Kristiane, Renate, Espen og Marthe Glu 5-10, vår 2011 I denne oppgåva skal me først forklare kva ein samansett tekst er, og kvifor samansette

Detaljer

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger.

Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. PREPOSISJONAR 1 Set inn passande preposisjonar. Sjå biletet på førre side. Nokre må du kanskje bruke fleire gonger. Luisa går på skule i Ålesund. Skulen ligg midt i byen. Klasserommet ligg i tredje etasje

Detaljer

GISKE OS øydelagd av orkanen Dagmar. Tekst: Kjell Mork Soot. Foto : Lars Petter Folkestad

GISKE OS øydelagd av orkanen Dagmar. Tekst: Kjell Mork Soot. Foto : Lars Petter Folkestad GISKE OS øydelagd av orkanen Dagmar. Tekst: Kjell Mork Soot. Foto : Lars Petter Folkestad Først i denne delen om Giske OS står skrive om korleis vi bygde stasjonsbygninga. Der står nemnt at vi rekna med

Detaljer

SAKSFRAMLEGG. Saksbehandler: Odd Arve Rakstad Arkiv: 242 Arkivsaksnr.: 08/768-1

SAKSFRAMLEGG. Saksbehandler: Odd Arve Rakstad Arkiv: 242 Arkivsaksnr.: 08/768-1 SAKSFRAMLEGG Saksbehandler: Odd Arve Rakstad Arkiv: 242 Arkivsaksnr.: 08/768-1 Kraftfondet - alternativ plassering TILRÅDING: Kommunestyret vedtek å la kapitalen til kraftfondet stå i ro inntil vidare

Detaljer

Rapport om marknadsføring av spel i regi av Norsk Rikstoto

Rapport om marknadsføring av spel i regi av Norsk Rikstoto Rapport om marknadsføring av spel i regi av Norsk Rikstoto - ei evaluering frå januar til og med juni 2006 Førde, 16. oktober 2006 Innhald 1. Innleiing 3 2. Marknadsføring av spel i regi av Norsk Rikstoto

Detaljer

Bruk av reiserekning i Agresso

Bruk av reiserekning i Agresso Bruk av reiserekning i Agresso Generell saksgang: 1. Reiserekning på web skal fyllast ut av den tilsette. 2. Når reiseregning er ferdig utfylt, skal den tilsette skrive ut reisebilag og stifte kvitteringar

Detaljer

SPØRJEGRUPPE: HORNINDAL SKULE 8.-10 KLASSE

SPØRJEGRUPPE: HORNINDAL SKULE 8.-10 KLASSE SPØRJEGRANSKING Om leselyst og lesevanar blant unge SPØRJEGRUPPE: HORNINDAL SKULE 8.-10 KLASSE Irene, Terese, Sigurd, Lars i 10.klasse ved Sunnylven skule 2012/13 INNHALD Innleiing... 3 Diagram og Kommentarar...

Detaljer

Informasjon til elevane

Informasjon til elevane Informasjon til elevane Skulen din er vald ut til å vere med i undersøkinga RESPEKT. Elevar ved fleire skular deltek i undersøkinga, som vert gjennomført av Læringsmiljøsenteret ved Universitetet i Stavanger.

Detaljer

La meg få ein sjanse til...

La meg få ein sjanse til... La meg få ein sjanse til... Frå 10. oktober Vi vil ha plastemballasjen din! Du gjer ein viktig miljøinnsats når du sorterer ut plasten du har brukt. La oss gjenvinne meir. Kvifor skal eg sortere ut plastemballasjen?...og

Detaljer

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage

Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Referat frå foreldremøte 06.05.14. Tjødnalio barnehage Tilstade: Personalet, foreldre og Nina Helle. Kva er BTI: Stord kommune er ein av 8 kommunar som deltek i eit prosjekt som skal utarbeide ein modell

Detaljer

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor»

Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Velkommen til oss i Maurtuå Barnehage. Dette heftet med informasjon håpar me kan være til hjelp for deg når du skal være vikar.

Detaljer

Etablering og drift av kraftselskap

Etablering og drift av kraftselskap Etablering og drift av kraftselskap Småkraftseminar i Målselv 02.06.2010 Målselv 02.06.2010 1 Vi får Norge til å gro! Kva for selskapstypar er aktuelle? Aksjeselskap er den vanlegaste selskapstypen Nesten

Detaljer

NAMNET. Av Jon Fosse GUTEN JENTA

NAMNET. Av Jon Fosse GUTEN JENTA NAMNET Av Jon Fosse Handlinga følger eit ungt par som dreg heim til hennar foreldre. Jenta er høggravid og dei manglar bustad. Det er eit drama om kor vanskeleg det er å forstå kvarandre og om lengselen

Detaljer

Marknadsføring av spel i regi av Norsk Rikstoto

Marknadsføring av spel i regi av Norsk Rikstoto Marknadsføring av spel i regi av Norsk Rikstoto TILSYNSRAPPORT første halvår 2012 - ei evaluering av marknadsføring frå januar til og med juni månad 2012 Tilsynsrapport marknadsføring nr. 2012-12 Lotteritilsynet

Detaljer

Informasjon til pasientar og pårørande

Informasjon til pasientar og pårørande HELSE BERGEN Haukeland universitetssjukehus Informasjon til pasientar og pårørande ReHabiliteringsklinikken Haukeland universitetssjukehus Avdeling fysikalsk medisin og rehabilitering Innhold Velkommen

Detaljer

Eksamen 23.11.2011. MAT1011 Matematikk 1P. Nynorsk/Bokmål

Eksamen 23.11.2011. MAT1011 Matematikk 1P. Nynorsk/Bokmål Eksamen 23.11.2011 MAT1011 Matematikk 1P Nynorsk/Bokmål Nynorsk Eksamensinformasjon Eksamenstid: Hjelpemiddel på Del 1: Hjelpemiddel på Del 2: Framgangsmåte: 5 timar: Del 1 skal leverast inn etter 2 timar.

Detaljer

ENERGIPLAN for Midt-Telemark

ENERGIPLAN for Midt-Telemark KLIMAog ENERGIPLAN for Midt-Telemark Kva kan vi bidra med? Folkeutgåve INNLEIING Klima og energispørsmål har blitt sett høgt på den globale dagsorden dei siste åra. Våre utslepp av klimagassar er i ferd

Detaljer

Undersøking. Berre spør! Få svar. I behandling På sjukehuset. Ved utskriving

Undersøking. Berre spør! Få svar. I behandling På sjukehuset. Ved utskriving Berre spør! Undersøking Få svar I behandling På sjukehuset Er du pasient eller pårørande? Det er viktig at du spør dersom noko er uklart. Slik kan du hjelpe til med å redusere risikoen for feil og misforståingar.

Detaljer

Saksnr Utval Møtedato Utdanningsutvalet 05.09.2013. I sak Ud-6/12 om anonym retting av prøver gjorde utdanningsutvalet slikt vedtak;

Saksnr Utval Møtedato Utdanningsutvalet 05.09.2013. I sak Ud-6/12 om anonym retting av prøver gjorde utdanningsutvalet slikt vedtak; saksframlegg Dato: Referanse: Vår saksbehandlar: 14.08.2013 49823/2013 Sverre Hollen Saksnr Utval Møtedato Utdanningsutvalet 05.09.2013 Anonym retting av prøver våren 2013 Bakgrunn I sak Ud-6/12 om anonym

Detaljer

Om utviklingsplanar for dei vidaregåande skulane i Eiksundregionen Høyring 2

Om utviklingsplanar for dei vidaregåande skulane i Eiksundregionen Høyring 2 Rolf Lystad 18.09.14 Oklavegen 4 6155 Ørsta Utdanningsavdelinga v/ståle Solgard Møre og Romsdal fylkeskommune Fylkeshuset, Julsundvegen 9 6404 Molde Om utviklingsplanar for dei vidaregåande skulane i Eiksundregionen

Detaljer

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike

Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike Molde Domkirke 2016 Konfirmasjonspreike Så er altså dagen her. Den store dagen. Dagen eg trur mange av dykk har gleda seg til lenge. Og det er lov å kjenne litt sommarfuglar i magen og både glede og grue

Detaljer

Vil du vera med å byggja ein ny kommune?

Vil du vera med å byggja ein ny kommune? Vil du vera med å byggja ein ny kommune? - Skal Fjell, Sund eller Øygarden halda fram som eigne kommunar, eller skal vi saman byggja Nye Øygarden kommune? Trygg framtid... Vi håpar at du opplever det godt

Detaljer

mmm...med SMAK på timeplanen

mmm...med SMAK på timeplanen mmm...med SMAK på timeplanen Eit undervisningsopplegg for 6. trinn utvikla av Opplysningskontora i landbruket i samarbeid med Landbruks- og matdepartementet. Smakssansen Grunnsmakane Forsøk 1 Forsøk 2

Detaljer

Jon Fosse. For seint. Libretto

Jon Fosse. For seint. Libretto Jon Fosse For seint Libretto Personar Eldre kvinne, kring seksti-sytti Middelaldrande kvinne, kring førti Mann, kring femti Fylgje Yngre kvinne, kring tretti Med takk til Du Wei 2 Ei seng fremst, godt

Detaljer